Wikipedia:Vetrina
 |
Vetrina |  |
|
Benvegnui inte ła Vetrina de Wikipedia, dove xè rancurae le mejo voxe de sta ençiclopedia, ritegnue da i wikipediani anca piasevołi da lexare. In sto momento le xè esposte 13 voxe de la categoria Voxi en Vetrina, che łe vien mostrà a rotasion inte ła pajina prinsipałe, una ogni setimana. Se te ghe na voxe che te ritien bastansa exaustiva segnałała. Varda anca Pàjine co distintivi. |
Regio X Venetia et Histria
Ła Regio X Venetia et Histria ła xera una de łe regiones co łe cuałe Augusto el ga dividesto ła Itàlia sirca inte el 7 d.C.
Łe denominasion de łe rejon augustee łe xera sóło numarałi, e soło łe fonte acadèmeghe del dì de uncò łe costuma atribuir al nome uficiałe roman on ajetivo che dixegna el teritorio. A ła rejon ghe xé stà xontà l'ajetivo Venetia, par via dei vèneti, ła popołasion che vivea inte ła xona oncora prima dei romani, mentre Histria el xe on nome de chel divien da ła tribù iłìrega dei histri.
El teritorio se stendea dal'Ada al Tajamento, oltre che mucia parta del Carso, l'Istria. Ła Venetia ła jera ła parta abità dal pópoło veneto dal cual tołe el nome, on pópoło xà conosesto ai greghi
Vila Capra
Vila Capra, dita La Rotonda (conosesta anca cofà Vila Almerico-Capra o Vila Capra-Valmarana) la xe na vila vèneta a pianta sentrałe costruìa da Andrea Palladio a partir dal 1566 a do pasi da la sità de Vicensa. El nome "Capra" el vien dal cognome dei do fradełi che i ga conpletà el edifegà dopo verlo cronpà inte el 1591. La Rotonda la xe probabilmente la vila piasè famoxxa del Palladio e forsi anca de tute le viłe vènete, e uno dei edifici piasè inportanti de la storia de l'architetura de l'epoca moderna.
Co inte el 1565 el canònego conte Paolo Almerico, che el s'avea retirà da la Curia Romana dopo èsar sta referendario apostòlego soto i papi Pio IV e Pio V, el ga deçidesto de tornar inte ła sità andoe che el xera nasesto (Vicensa) e costruirse na residensa de canpagna, no el s'avaria mai imaxenà che la caxa che el ga comisionà a l'architeto Andrea Palladio la saria devegnesta uno dei protòtepi architetòneghi piasè studiai e imitai par i sinque sècoli dopo.
Republiche marinare
Ła definision de Repùbleghe marinare ła se dopara in rełasion a serte sità costiere (de ła penìxoła italiana ma anca no), che intrà el X e el XII secolo łe ga godesto de on perìodo de prosperità econòmega par via de łe so atività comersałi, inte on cuadro de larga autonomia pułìtega. In xènere, la definision ła se rifarise in partegołar a cuatro sità italiane: Amalfi, Xènoa, Pixa e Venèsia.
Oltre che ste cuatro c, che le xe le pi famose, ghe xera anca altre sità che łe godea inte ła istesa manjiera de l'indipendensa (co on goerno autònomo soto forma de repùblega ołigàrchega, un so scheo, un so exèrsito, eçe.), łe gavea partesipà a łe Croxade, łe gavea na flota de navi e la gavea fònteghi (o sia boteghe-magaxini andove véndar łe merse) inte i vari porti del Mediteràneo, e par tute ste motivasion łe połe èsar ritegneste anca łore repùbleghe marinare. Intrò ste cuà, ghe xe Gaeta, Ancona, Trani, Raguxa e Noli. Par Venèsia la denomenasion de Repùblega Marinara ła xe seguramente scursadiva, ma efetivamente ła xe stà una de ste cuà, siben che anca cavedałe de on inpero.
Lexi la voxe...
canbia · storia · tien d'òcio
Fołina
Folina (o Fulina) (AFI: [foˈliːna] [fuˈiːna]) l'é un comun de 3526 abitanti de la provincia de Treviso.
L'é un centro cultural e turistico ativo, gracie anca a la so apartenença al grupo dei Borghi più Belli d'Italia, e intel 2021 l'à cjapà la Bandiera Arancione dal Touring Club Italiano. L'é anca na sede industrial e artesanal.
El teritorio de Folina, co na area de 24,08 km², l'é logà inte l'Alta Marca, pi precisamente inte la secion final de la Valada, la val che la à par confin le Prealpi Belumate verso nord e le rive co el fiume Soligo verso sud. L'é giust verso Folina (sote la riva de Roncavaçai) che el Soligo el scumincia ndar verso sud intel Cuartier de la Piave par pò terminar entro la Piave stessa, a meda via intrà Faldé (Sarnaja) e Santa Ana (Susegana).
Scachi
I scachi i xe un xugo da toła stratèxego par do persone che el se xuga so na scachiera. Cadaun xugador el ga sedaxe pedine: uno łe ga bianche (cheło che el move par primo), che l'altro łe ga negre. Par vìnsare on xugador el ga da darghe scaco mato a che l'altro. El tèrmano el divien da ła łéngua ositana e catełana escac, che el deriva a so olta dal persian شاه, Shah, "re", pasà forsi traerso on indatamento arabo eš-šāq, co ła xonta de l'articoło e ła trasformasion de ła fricativa persiana in ocluxiva.
Lexi la voxe...
canbia · storia · tien d'òcio
Pandemia de COVID-19
La pandemia de COVID-19 del 2019-2020 (ciamada anca pandemia de 2019-nCoV del 2019-2020, polmonite de Wuhan o pì comunemente coronavirus o covid), la xe saltà fora verso la fin de disenbre del 2019 inte la sità de Wuhan (caologo de la provinsa cinexa del'Hubei) inte un grupo de persone che le prexentava sintomi de na polmonite de càuxa sconosesta. I primi caxi de coronavirus i xera pì che altro rełativi a laoradori del marcà del pese sitadin, andove vegnea vendeste anca bèstie vive
Florence Nightingale
Florence Nightingale (Firense, 12 de majo del 1820 – Londra, 13 de agosto del 1910) ła ze stada na infermiera britànega.
Conosesta cofà "la siora col ferałe", ła ze considerada ła fondatora de l'asistensa infermierìstega moderna, parché ła ze stada ła prima a doparar el mètodo sientìfego traverso ła doparasion de ła statìstega. Ła gheva proponesto par de pì na organizasion dei ospeałi da canpo
Nasesta inte na fameja racuanto benestante e parte de l'élite borgheza britànega: so pare el zera William Edward Nightingale, nasesto William Edward Shore (1794-1874), un pioniero de l'epidemiołozia; ła mare ła zera Frances "Fany" Smith (1789-1880), e el nono maderno el zera l'abołisionista William Smith (1756-1835); ła nona paderna, Mary Evans, ła zera ła nevoda de Peter Nightingale, che el ghea costruio ła rezidensa de fameja.
Prà de ła Vałe
Ła granda piasa ełitega del Prà de ła Vałe ła xe uno dei sínbołi de Pàdoa, ła pí granda piasa padoana e una de łe pí grande de l'Eoropa. Ła mexura su par xo 90.000m². Uncó ła se prexenta cofà on spàsio monumental de granda inpresion, co in mexo na ixoła verde dita Ixoła Memia, che ła ga tuto torno na canałeta e un dopio baxamento co sóra calche statua; de 'ste cua una ła raprexenta Andrea Memo, el patrisio venesian, nominà proveditor de Padova, che 'ntel 1775 el ga avesto l'idea de rejorar tuta la piasa, che a chel tenpo la jera na pałù sensa forma.
L'intiero projeto, restà scuaxi inconpiesto, xe rafigurà da na famoxa incixion de rame de Francesco Piranesi del 1785. A se dixe che Memo el gavese comisionà sta raprexentasion insieme co de łe altre e łe tegnese in mostra a Palaso Venesia, cà de l'Anbasada de ła Republega a Roma, par catar personaji e utorità proponendo de pagar par costruir łe stàtue da mètar al ornamento de ła piasa...
Guera de Morea
Ła Guera de Morea ła xe sta conbatesta intrà el 1684 e el 1699 in Morea (el Pełoponexo de ancó), inte el Mar Exeo e in Dalmasia intrà la Republega Veneta e l'Inpero Otoman. La xe sta la setima de le oto guere conbateste intrà ła Venesia e i turchi, e ła ga vedesto ła ùltema espansion teritoriałe de ła Repùblega Vèneta, che a ła fin de ła guera, col Tratà de Karlowitz, la ga guadagnà ła Morea e calche toco de la Dalmàsia.
Inte el 1683 xera s-ciopà na nova guera intrà l'Austria e i otomani, e un grando exèrsito turco el ga metesto l'asedio a Viena, ma el xe sta batesto da na Liga Santa tra połachi, austriaghi e todeschi, i cuałi, comandà dal re de Połònia Jan Sobieski, i ga sconvixesto e fato scanpar el exèrsito che asediava. Ełora i venesiani i ga pensà de profitar de sto momento, inte el cual i otomani i xera in crixi, par reconcuistar i teritori de l'Exeo e de ła Dalmasia, perdesti inte łe guere presedenti.
Lexi la voxe...
canbia · storia · tien d'òcio
Giacomo Casanova
Giacomo Girolamo Casanova (Venesia, 2 de apriłe 1725 – Dux, odierna Duchcov, 4 de giugno 1798) el xe stà un scritor, diplomàtego e ajente segreto venesian.
Resta de eło na produsion leterària granda on mùcio, ma el vien prinsipalmente ricordà cofà aventuriero e cofà cheło che el ga fato del so nome el sinònemo de sedutor. A sta fama ghe ga contribuìo similmente ła so pì inportante òpara autobiogràfega: Histoire de ma vie (Storia de ła me vita), andove el autor el descrive, co ła pì granda verità, tute łe so aventure, i so viaji e el so catarse co łe done.
L'Histoire ła xe sta scrivesta in fransexo e ła gavaria de conseguensa far parte de ła leteratura in sta łéngua, siben ła deçixion łenguìstega ła sìpia stada detada solché par motivasion de difuxion de ła òpara, dato che in chei ani el fransexo el xera ła léngua pì conosesta e parlada in Eoropa.
Paxubio
El Monte Paxùbio el xe un alto acròcoro dełe Prealpi Venete, postà tra ła provincia de Vicensa e ła provincia de Trento. A sud e a est el casca xo 'ntełe vał Łeogra e val Poxina, che łe xe visentine, e a ovest e a nord nord-est el ga ła Vałarsa e ła Val Teragnoło, che łe xe trentine. El Paso deła Borcoła ło łiga ai Altipiani, el Paso Xomo al monte Novegno e el Pian dełe Fugase al Sengio Alto.
Ła parte de sora del monte ła xe un altopian tajà da diversi vałoni, coi punti pi alti che xe el Roite (2148 m), el Pałòn (2232 m) e l'Incudine (2114 m), tuti in riga da nord a sud. Da sta cadena prinçipal se staca altri rami: queło deła Sima dei Forni Alti (2023 m) che'l va verso el Paso Xomo e i altri che i va al monte Xenevri, ai Soj Bianchi, al monte Bisorte e al Col Santo, tuti sora i domiła metri.
Imèr
Imèr (IPA: /i.ˈmɛr/) (Imör in todesc) l'é in comun de 1 206 abitanti te la provincia de Trènt.
El se cata te la val de Primier (a òlte dita Val Cismon), davanti a la fin de la Val Noana. El paes el é sul conòide detritich del rich San Piero, che el taja a mèẑ el paes. Imèr el é te el font del mont Arinàs, davanti a la Vederna.
A sud-est de Imèr ghe n'é el mont Tasé, a sud, inveẑe se verẑ la Val Noana. Par sta val se pòl veder le Vette Feltrine e, mèjo de tut, el Pavión. A sud-ovest taca la val del Schenèr, co el lach omònimo, vècia strada par ruàr a Primier de Feltre e donca del Mondo de fora. A òvest ghe n'é la Tatóga, onde che se vet ben la cesota de San Silvestro che la sovrasta la part basa de la val, e de nòrd-òvest a nòrd-èst ghe n'é el Bedolé, che el se slònga de la Gòbera fin scuasi al Role (anca se la parola Bezolè la indica sol in toc del mont).
Repùbleghe marinare
La definision de Repùbleghe marinare la se dopara in relasion a serte sità costiere (de la penìzoła italiana ma anca no), che tra el X e el XII secolo le ga godesto de un periodo de prosperità econòmega par via de la so atività comercial, inte un quadro de larga autonomia pułìtega. In genere, la definision la se riferise in particolar a quatro sità italiane: Amalfi, Genoa, Pisa e Venexia.
Oltre a ste quatro chi, che le xe le pi famose, ghe xera anca altre sità che le godea a la stessa maniera de l'indipendensa (con un goerno autonomo soto forma de republica oligarchica, un so scheo, un so esercito, etc.), le gavea partesipà a le Crociate, le gavea na flotta de navi e la gavea fònteghi (o sia boteghe-magaxini dove vendar le merci) inte i vari porti del Mediteraneo, e par tuti sti motivi le pode esar ritegnue anca lore repùbleghe marinare. Intrà ste chi, ghe xe Gaeta, Ancona, Ragusa e Noli.
Altri projeti
el detien schemi gràfeghi so
- Pajine de servisio protete parsialmente
- Pajine protete dal spostamento parsialmente
- Vetrina
- Linganbo a interprojeto a Wikinews che el ghe xe ma no el ghe xe in Wikidata
- Linganbo a interprojeto a Wikiquote che el ghe xe ma no el ghe xe in Wikidata
- Linganbo a interprojeto a Wikibooks che el ghe xe ma no el ghe xe in Wikidata
- Linganbo a interprojeto a Wikimedia Commons che el ghe xe ma no el ghe xe in Wikidata