Donolik
| Donolik | |
|---|---|
 | |
| Qardosh loyihalar | |
Donolik, oqillik, bilimdonlik, donishmandlik — aql-u zakovatga egalik. Bu sifatga ega boʻlgan kishini dono, oqil, donishmand deyiladi.
A
[tahrirlash]Agar buzruk va donolardan boʻlmoqni xohlasang, oʻz suratingni boshqalar oynasida koʻrgin[1].
Avvalo yaxshi axloqni, keyin donishmandlikni oʻrgan, chunki axloqli boʻlmay turib, donishmand boʻlish amri mahol[3].
Azizim! Sen shunday yoʻl tutki, bu bilan sen haqiqiy odamga aylangin, bilim va tajriba sohibi boʻl, yaxshilar suhbatidan oʻzing uchun bir natija chiqar, yomon kishilar qilayotgan ishni koʻrib, ularga aslo koʻngil berma, behuda soʻzlovchilarning bemaʼni soʻzlari yuragingga taʼsir qilib, koʻngil oynasini xiralantirmasin! Doʻstni dushmandan ayirish yoʻlini oʻrgan:
Doʻsting uchun jonni fido aylagin,
Doʻstingni dushmandan judo aylagin.
Yaxshi ishga undar doʻsting har onda,
Yordam berar tashvish yetgan zamonda![4]
D
[tahrirlash]Dono bilan zindon ichida xurram,
Nodon bilan hatto boʻston jahannam![6]
Donolarning aytishicha, aqlli kishilar besh narsani yashirishlari lozimdir:
Birinchi, mol-u davlatiga nuqson yetsa, uni xalq oldida gapirib yurmasligi kerakki, uni aytgan bilan boyligi qaytib kelmaydi, oʻzini ochkoʻzlikda va befahmlikda ayblaydilar, hurmati ketadi.
Ikkinchi, aqlli hisoblangan kishi oʻzgalar qoshida gʻam-anduhdan shikoyat qilsa, uning beqarorligi va kulfatga chidami yoʻqligi maʼlum boʻladi, uning iztirobini koʻrgan odamlar ahli tadbir emasligidan ogoh boʻladilar.
Uchinchi, aqlli kishining oʻzidan yoki qavm-u qarindoshidan biror yaxshi yoxud yomon ish sodir boʻlsa bu haqda maqtansa yoki, aksincha, nolisa, bu ham aqllilik sifati sanalmaydi. Bunday paytda ham aqlli kishiga jim turish yarashadi. Aqlli kishi birov uchun yaxshilik qilsa va yordam qoʻlini chʻʻzib kulfatdan xalos etsa, bu paytda ham jim turmogʻi va bu qilgan yaxshiligini barchaga aytib yurmay, pinhon tutmogʻi kerak. Sheʼr:
Birovga yaxshilik qilsa har inson,
Har yerda maqtanib yursa zoʻr nuqson![8].
E
[tahrirlash]Ey doʻst, ulugʻlarni izzat qil, foydasiz har narsaga aralashish va tortishuvdan saqlan[10].
I
[tahrirlash]Inson qanchalik dono va saxovatli boʻlsa, u kishilardagi yaxshilikni shunchalik koʻproq payqaydi[11].
J
[tahrirlash]K
[tahrirlash]Kishi qanchalik dono boʻlsa, u shunchalik yangi-yangi odamlarni topadi. Oʻrtamiyona shaxslar koʻpchilik orasida u qadar sezilmaydi[13].
O
[tahrirlash]Odamlar boshiga shunday zamon keladiki, unda dono kishining koʻzi quvonmaydi. Yana shunday zamonlar keladiki, qoplab mol-dunyo tentaklar qoʻliga oʻtib ketadi[14].
Oqil kishi dunyodagi rizqiga rozi boʻladi va mol toʻplashga mashgʻul boʻlmaydi. Oxirat amallari bilan shugʻullanadi. Chunki oxirat qaror topish va neʼmatlar uyidir. Dunyo foniylik uyi, u xiyonatkor, fitnakordir[15].
Oqillar zikrdan tafakkurga, tafakkurdan zikrga oʻtadilar. Qalblarining gapirishini talab qiladilar. Va nihoyat qalblari hikmatli soʻzlarni ayta boshlaydi[5].
Oqila xotin oʻz erining haqiqiy koʻmakdoshidir. Bunday xotin oʻz erining soʻzlarini hech vaqt yerda qoldirmaydi. Mensimasdan qaramaydi. Uni har bir ishda qoʻllab-quvvatlaydi. Ammo oqila xotin erga itoat qilish kerak ekan deb, er boshlagan har xil qabih yoʻllarga yuravermaydi, aksincha oʻz erining yomon va jinoyatga olib boradigan yoʻllardan qaytarad.
Oz-oz oʻrganib dono boʻlur,
Qatra-qatra yigʻilib daryo boʻlur[21].
Q
[tahrirlash]S
[tahrirlash]Sening najotingga xayrixoh boʻlmagan kishidan hojatingni soʻrama[22].
X
[tahrirlash]Xatar kelishidan ilgariroq unga tayyorgarlik koʻrgan kishi oqildir[23].
Manbalar
[tahrirlash]- ↑ Tursun 2006, s. 138.
- ↑ Tursun 2006, s. 66.
- ↑ Voronsov 1989, s. 28.
- ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 38.
- ↑ 5,0 5,1 Tursun 2006, s. 65.
- ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 65.
- ↑ 7,0 7,1 Tursun 2006, s. 166.
- ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 61.
- ↑ 9,0 9,1 Tursun 2006, s. 64.
- ↑ Tursun 2006, s. 115.
- ↑ Voronsov 1989, s. 42.
- ↑ Tursun 2006, ss. 64–65.
- ↑ Voronsov 1989, s. 38.
- ↑ Tursun 2006, s. 67.
- ↑ Tursun 2006, s. 90.
- ↑ Tursun 2006, s. 82.
- ↑ Tursun 2006, s. 59.
- ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 181.
- ↑ Xomidiy & Hasaniy 1997, s. 115.
- ↑ Tursun 2006, s. 61.
- ↑ Tursun 2006, s. 8.
- ↑ Tursun 2006, s. 110.
- ↑ Tursun 2006, s. 68.
Adabiyotlar
[tahrirlash]- Xomidiy, Hamidjon; Hasaniy, Mahmud. Mashriqzamin hikmat boʻstoni. Toshkent: „Sharq“ nashriyotmatbaa konserni, 1997 — 251-bet. ISBN 978-9943-00-130-5.
- Tursun, Ahmad. Sharq donishmandlari hikmatlari. Toshkent: „Sharq“ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, 2006 — 208-bet.
- Voronsov, Vladimir. Tafakkur gulshani, Sharifa Abdurazzoqova tarjimasi, Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1989 — 464-bet. ISBN 5-635-00915-X.