Betaraflik yodgorligi

Betaraflik yodgorligi
Betaraflik yodgorligi
	Bitaraplyk binasy (turkman tili)
Umumiy maʼlumot
Joylashuvi	Turkmaniston, Ashxobod, Bitarap Turkmaniston shoh ko‘chasi
Koordinatalar	37°52′56″N 58°20′00″E / 37.8822°N 58.3333°E
Balandligi	95 m (312 ft)
Dizayn va konstruksiya
Meʼmor	Polimeks
	Betaraflik yodgorligi

Betaraflik yodgorligi (Bitaraplyk binasy (turkman tili)) — Turkmanistonning Ashxobod shahrida joylashgan monument va kuzatuv minorasi hisoblanadi. Mahalliy aholida „Uch oyoqli inshoot“ (Tripod) nomi bilan mashhur boʻlgan uch ustunli arka 75 metr (246 ft) balandlikka ega boʻlib^[1], 1998-yilda Turkmaniston prezidenti Saparmurod Niyozov topshirigʻi bilan mamlakatning rasmiy betaraflik siyosatini ifodalash maqsadida qurilgan^[2]. Inshoot turkiyalik qurilish kompaniyasi Polimeks tomonidan taxminan 12 million AQSh dollari qiymatida bunyod etilgan^[2]^[3].

Dastlab monument Ashxobod markazida joylashgan boʻlib, u shahardagi eng baland inshootlardan biri edi va hatto yaqin atrofdagi Prezident saroyidan ham balandroq boʻlgan^[2]. Uning yuqori qismida balandligi 12-metr (39 ft) boʻlgan, oltin bilan qoplangan Saparmurod Niyozov haykali oʻrnatilgan boʻlib, u doimo quyoshga qarab turishi uchun aylanib turadigan mexanizm bilan jihozlangan edi. Monumentda tashrif buyuruvchilar uchun panoramali kuzatuv maydonchasi mavjud boʻlib, unga ark ustunlariga oʻrnatilgan qiya koʻtargichlar orqali chiqish mumkin boʻlgan^[2].

2010-yilda monument demontaj qilinib, shaharning janubiy chekkasiga koʻchirildi va qayta tiklanib, hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

Olib tashlanishi

2010-yil 18-yanvarda Saparmurod Niyozovning vorisi Prezident Gurbanguli Berdimuhamedov monumentni Ashxobod markazidan olib tashlash va boshqa joyga koʻchirish toʻgʻrisida farmon imzoladi^[2]^[4]. Bu inshootni koʻchirish haqidagi fikrlar avvalroq, 2008-yildayoq paydo boʻlgan boʻlsa-da, qaror faqat 2010-yilda tasdiqlangan^[4].

Rasmiy ravishda bu qaror shaharning meʼmoriy koʻrinishini yaxshilash bilan izohlangan boʻlsa-da, u koʻpincha Berdimuhamedovning shaxsga sigʻinish unsurlarini kamaytirishga qaratilgan siyosatining bir qismi sifatida baholanadi. Niyozov oʻz hukmronligi davrida koʻplab shaharlar va infratuzilma obyektlariga oʻz nomini bergan, shuningdek, „muz saroyi“ va 40-metr (130 ft) balandlikdagi piramida qurdirgan. Biroq aynan ushbu monument va uning oltin haykali uning merosining eng mashhur ramzlaridan biri sifatida qaraladi^[2]^[3].

2010-yilda Berdimuhamedov monumentni demontaj qilish va uni shaharning janubiy chekkasiga koʻchirish ishlarini Polimeks kompaniyasiga topshirdi^[2]^[4]. Niyazov haykali 2010-yil 26-avgustda olib tashlandi^[5], biroq keyinchalik monument yangi joyga koʻchirilgach, yana qayta oʻrnatildi. Hozirgi vaqtda haykal endi aylanmaydi, ammo kuzatuv maydonchasi odatda tashrif buyuruvchilar uchun ochiq boʻlib qolmoqda^[6].

Taʼmirlanishi

2025-yil fevral oyidan boshlab Turkmanistonning Ashxobod shahridagi Betaraflik yodgorligi Turkmaniston betarafligining 30 yilligi hamda 2025-yilning Xalqaro tinchlik va ishonch yili deb eʼlon qilinishi munosabati bilan rekonstruksiya qilinadi^[7]. Loyiha doirasida atrof hudud obodonlashtiriladi, yashil hududlar barpo etiladi, transport infratuzilmasi zamonaviy texnologiyalar asosida yangilanadi hamda yoritish tizimi takomillashtiriladi. Dizaynda BMT bayrogʻi ranglariga mos elementlardan ham foydalanish rejalashtirilgan^[8].