Shko te përmbajtja

Umbria

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Umbria
Umbria
Rajon
Regione Umbria
Flag of Umbria
Flamuri
Coat of arms of Umbria
Coat of arms
Vendndodhja e Umbrias në Itali
Vendndodhja e Umbrias në Itali
Location of Umbria
ShtetiItalia
KryeqendraPeruxhia
Qeverisja
 • PresidentjaStefania Proietti
Sipërfaqja
 • Total
8,463.97 km2 (3,267.96 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
851.473
 • Dendësia10,060/km2 (26,100/sq mi)
Ndarja administrative2 provinca
Numri i komunave92
Faqja zyrtarewww.regione.umbria.it

Umbria është një rajon në Italinë qendrore, me kryeqendër Peruxhian. Ajo kufizohet me Toskanën në veriperëndim dhe perëndim, me Marken në veri dhe lindje, si edhe me Lacion në jug dhe jugperëndim. Rajoni është i vetmi në Italinë qendrore pa dalje në det. Me 851.473 banorë më 1 janar 2025, Umbria është një nga rajonet më të vogla të Italisë, por edhe një nga më të rëndësishmet për historinë, peizazhin, spiritualitetin dhe trashëgiminë artistike.[1][2][3]

Që nga viti 2024 presidente e rajonit është Stefania Proietti.[4][5]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Umbria shtrihet në zemër të gadishullit italian dhe ka një territor kryesisht kodrinor e malor. Ajo përfshin pjesë të Apenineve, lugina të gjera të brendshme dhe pellgun e sipërm e të mesëm të Tiberit. Në pjesën juglindore rajoni prek vargmalin apenin, ndërsa në pjesët e tjera mbizotërojnë kodrat, fushat e brendshme dhe qendrat historike të vendosura në lartësi.[2]

Ndër elementet më të njohura natyrore të Umbrias janë Liqeni Trasimeno, që është një nga liqenet më të mëdha të Italisë qendrore, dhe Ujëvara e Marmores, një nga ujëvarat më të njohura të Italisë dhe ndër më të lartat në Evropë. Peizazhi i rajonit, i përbërë nga pyje, lugina, fusha dhe qyteza kodrinore, është një nga tiparet themelore të identitetit të tij.[6][7]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Umbria ka rrënjë shumë të lashta dhe emri i saj lidhet me Umbrët, një nga popullsitë italike të antikitetit. Në epokën romake territori u integrua thellësisht në sistemin rrugor, urban dhe administrativ të Romës, ndërsa më vonë u bë pjesë e zhvillimeve politike e fetare të Italisë qendrore.[2][3]

Në Mesjetë Umbria u dallua për zhvillimin e komunave dhe të qendrave fetare, artistike e tregtare si Peruxhia, Asizi, Orvieto, Spoleto dhe Todi. Rajoni u lidh ngushtë me figurën e Shën Françeskut të Asizit, gjë që i dha Umbrias një rol të veçantë në historinë fetare dhe kulturore të Evropës.[3][8]

Ndarja administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas të dhënave më të fundit, Umbria përfshin 92 komuna dhe 2 provinca.[1][9]

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra Komuna
Provinca e Peruxhias Provincia di Perugia Provinca Peruxhia 59
Provinca e Ternit Provincia di Terni Provinca Terni 33

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me 851.473 banorë më 1 janar 2025, Umbria ka një dendësi popullsie të moderuar dhe një rrjet urban të përbërë nga qytete të mesme dhe qendra të vogla historike. Pjesa më e madhe e popullsisë përqendrohet në dhe rreth Peruxhias dhe Ternit, ndërsa qendra të tjera të rëndësishme janë Foligno, Spoleto, Città di Castello, Gubbio, Asizi dhe Orvieto.[1][10][11]

Struktura demografike e rajonit pasqyron dallimin ndërmjet zonave urbane të luginave dhe një territori të gjerë me komuna më të vogla, sidomos në zonat kodrinore e malore të brendshme.[2][3]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ekonomia e Umbrias mbështetet në bujqësi, prodhime agro-ushqimore, industri të mesme, shërbime dhe turizëm. Rajoni është veçanërisht i njohur për vajin e ullirit, verën, tartufin, bishtajoret, sallamet dhe prodhime të tjera tipike që zënë një vend të rëndësishëm në identitetin e tij gastronomik.[12][13]

Turizmi ka një peshë të madhe në jetën ekonomike të rajonit, falë qyteteve historike, peizazheve të brendshme, itinerareve fetare, liqeneve dhe natyrës. Portali zyrtar turistik i rajonit e paraqet Umbrian si një destinacion të rëndësishëm për artin, kulturën, natyrën dhe enogastronominë.[14]

Monumentet dhe kultura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Umbria ka një trashëgimi artistike dhe monumentale shumë të pasur. Qyteti i Asizit, me Bazilikën e Shën Françeskut dhe vendet e tjera françeskane, është pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s dhe përfaqëson një nga qendrat më të rëndësishme shpirtërore e artistike të Italisë.[15][16]

Kultura umbre lidhet ngushtë me qytetet mesjetare, me traditën fetare, me peizazhin rural dhe me ngjarjet kulturore të rajonit. Qendra si Peruxhia, Orvieto, Spoleto dhe Gubbio ruajnë një trashëgimi të rëndësishme urbanistike, artistike dhe muzeale, ndërsa vendet natyrore si Ujëvara e Marmores dhe zona e Trasimenos plotësojnë profilin kulturor e turistik të rajonit.[2][17][18]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Umbria është një qendër e rëndësishme e arsimit të lartë në Italinë qendrore. Institucioni më i vjetër dhe më i rëndësishëm i saj është Università degli Studi di Perugia, themelimi i së cilës u sanksionua zyrtarisht në vitin 1308.[19]

Një rol të veçantë ka edhe Università per Stranieri di Perugia, një institucion me rëndësi të veçantë për mësimin dhe përhapjen e gjuhës dhe të qytetërimit italian në nivel ndërkombëtar. Këto institucione e bëjnë rajonin një qendër të rëndësishme të formimit universitar dhe të kërkimit shkencor.[20][21]

Transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Megjithëse Umbria nuk ka dalje në det, ajo ka një pozitë qendrore në territorin italian dhe lidhet mirë me pjesën tjetër të vendit nëpërmjet rrugëve dhe hekurudhave. Portali zyrtar turistik thekson lidhjet përmes autostradës A1, superstradës E45 dhe rrjetit hekurudhor kombëtar, si edhe sistemet e lëvizjes së brendshme ndërmjet qyteteve dhe qendrave turistike.[22][23]

Transporti rajonal mbështetet edhe nga shërbimet e integruara të autobusëve, trenave rajonalë, Minimetròs së Peruxhias, funikularëve dhe lidhjeve lokale turistike. Rajoni shërbehet gjithashtu nga Aeroporti Ndërkombëtar i Umbrias San Francesco d'Assisi.[24][25]

Sporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sporti ka një vend të rëndësishëm në jetën publike dhe turistike të Umbrias. Administrata rajonale e trajton sportin si pjesë të politikave të saj për turizmin dhe kohën e lirë, si edhe si një fushë mbështetjeje për familjet dhe shoqatat sportive.[26]

Falë natyrës së saj, Umbria është veçanërisht e përshtatshme për ecje, trekking, çiklizëm, sporte ujore në zonën e Trasimenos dhe aktivitete në natyrë në Valnerina e te Ujëvara e Marmores. Itinerari i Via di Francescos zë gjithashtu një vend të rëndësishëm në turizmin aktiv dhe shpirtëror të rajonit.[27][28][29]

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 3 4 "Regione Umbria - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 "Umbria". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 "Umbria". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Presidente". Regione Umbria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  5. ↑ "Regionali 2024: Stefania Proietti proclamata Presidente della Regione Umbria". Regione Umbria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  6. ↑ "Parco del lago Trasimeno". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "La Cascata delle Marmore". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  8. ↑ "Assisi". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  9. ↑ "Le province dell'Umbria" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.[lidhje e vdekur]
  10. ↑ "Provincia di Perugia (PG) - Guida ai comuni e info utili" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  11. ↑ "Provincia di Terni (TR) - Guida ai comuni e info utili" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  12. ↑ "Firmato un protocollo d'intesa fra Regione, Unione Regionale Cuochi Umbri e Federazione Italiana Cuochi". Regione Umbria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. ↑ "L'Umbria e i sapori della terra". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  14. ↑ "Turismo e vacanze in Umbria: sito ufficiale della Regione Umbria". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  15. ↑ "Assisi, the Basilica of San Francesco and Other Franciscan Sites". UNESCO World Heritage Centre (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  16. ↑ "Assisi". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  17. ↑ "La Cascata delle Marmore". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  18. ↑ "Parco del lago Trasimeno". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  19. ↑ "Storia". Università degli Studi di Perugia (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  20. ↑ "Self portrait". Università per Stranieri di Perugia (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  21. ↑ "Università per Stranieri di Perugia". Università per Stranieri di Perugia (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  22. ↑ "Raggiungere l'Umbria". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  23. ↑ "Muoversi in Umbria". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  24. ↑ "Umbria.GO". Busitalia (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  25. ↑ "Info mobilità". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  26. ↑ "Attività sportive". Regione Umbria (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  27. ↑ "Via di Francesco - Southern route". Umbria Tourism (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  28. ↑ "St. Francis Way: Northern and Southern Route". Umbria Tourism (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  29. ↑ "La Cascata delle Marmore". Umbria Tourism (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Umbria&oldid=2977168"