Spassiopòrt

Në spassiopòrt (o cosmodrom, an anglèis: spaceport, an russ: космодром, kosmodrom) a l'é na base specialisà për ël lansi e l'ateragi ëd fusëtte e navissele spassiaj. A l'é l'equivalent, për lë spassi, ëd n'aeropòrt për l'aviassion.

Stòria

Ij prim spassiopòrt a nasso con l'inissi dl'età spassial. L'Union Soviética a l'ha costruì ël Cosmodrom ëd Baikonur (an Kazakistan) për lansé lë Sputnik 1 dël 1957 e peui Jurii Gagarin dël 1961 . Jë Stat Unì a l'han dësvlupà la Base ëd Cap Canaveral an Florida e, për ël programa lunar, ël Sénter Spassial Kennedy an sla Merritt Island .

Durant la guèra frèida, tùit doi ij blòch a l'han costruì vàire base. An Euròpa, l'Agensìa Spassial Europenga (ESA) a l'ha realisà lë Spassiopòrt ëd Kourou ant la Gujan-a Fransèisa, ch'a l'é dventà un dij pì ativ dël mond për soa posission equatorial ch'a favoriss ij lansi. La Cin-a, ël Giapon, l'India e d'àutri pais a l'han peui butà sù ij sò cosmodrom.

Ant ël sécol XXI, a son comparì ij prim spassiopòrt privà e comersiaj, com SpaceX ch'a deuvra 'd base esistent ma a l'ha 'dcò costruì soa base Starbase an Texas . A son ëdcò nàit ij prim spassiopòrt për ël turism spassial, com lë Spaceport America ant ël Neuv Méssich.

Strutura e caraterìstiche

Në spassiopòrt a l'é n'istalassion motobin complicà, ch'a comprend vàire element:

Piataforma ëd lansi: na strutura an ciman armà con na tor ëd servissi për monté la fusëtta e buté a pòst ël càrich. Sota la fusëtta, soens a-i é na tampa ëd diression dla fiama për devié ij gas càud dël motor durant la partensa.
Edifissi d'assemblagi: dij gròss cabanon (com ël Vehicle Assembly Building dla NASA) andoa as buto ansema jë stadi dle fusëtte e as taco ij satélit o le navissele.
Sènter ëd contròl: l'edifissi da 'ndova j'angegné e ij diretor ëd vòl a contròlo tute le fase dël lansi.
Base për ël càrich ùtil: ambient stéril (clean room) për preparé ij satélit e le sonde sensìbij a la póer .
Stassion ëd TLM (Telemetrìa e Telecomand): con antënne gròsse për seguité la fusëtta dòp ël lansi e arsèive ij dat .
Depòsit: për conservé ij propelent (che soens a son pericolos) e ij gas técnich .
Piste d'ateragi: për ij lansator riutilisàbij (com jë Space Shuttle o le fusëtte atualmente an dësvlup) e për j'avion ch'a giuto ant le mission .

La posission d'un spassiopòrt a l'é importanta. Pijé a l'equator a smon avantagi (la rotassion dla Tèra a dà na spinta suplementar), për lòn Kourou an Gujan-a a l'é tant dovrà. A conta 'dcò la diression dël lansi, për evité 'd passé dzora a zòne abità (le fusëtte a tombo an Océan o an zòne desertiche) .

Lista dij prinsipaj spassiopòrt

A-i na j'é vàire an tut ël mond, an tra ij pì ativ e conòssù:

Cosmodrom ëd Baikonur (Kazakistan): gestì da la Russia, a l'é 'l pì vej e pì dovrà dla stòria.
Cosmodrom ëd Plesetsk (Russia): un dij pì ativ, dzortut për lansi militar.
Cosmodrom ëd Vostochny (Russia): neuva base an teritòri russ.
Sénter Spassial Kennedy (Stat Unì, Florida): ël pì famos american, dovrà për l'Apollo e jë Space Shuttle.
Base ëd l'Aviation de Cap Canaveral (Stat Unì, Florida): la base davzin al Kennedy, dovrà për lansi militar e comersiaj.
Base ëd l'Aviation Vandenberg (Stat Unì, Califòrnia): për lansi an òrbita polar.
Spassiopòrt ëd Kourou (Gujan-a Fransèisa): ël prinsipal për l'Agensìa Spassial Europenga (ESA) e la dita Arianespace.
Sénter Spassial Jiuquan (Cin-a): ël pì vej cinèis, dovrà për ij vòj uman.
Sénter Spassial Satish Dhawan (India).
Sénter Spassial Tanegashima e Sènter Spassial Uchinoura (Giapon).
Spassiopòrt America (Stat Unì, Neuv Méssich): dedicà al turism spassial (Virgin Galactic).
Starbase (Stat Unì, Texas): la base privà ëd SpaceX an dësvlup.

A-i son ëdcò d'istallassion për lansi pì cit (com ij Scandaj ëd Wallops an Virginia) e dij spassiopòrt progetà për avion spassiaj.

Futur

L'evolussion djë spassiopòrt a va vers na pì granda riutilisabilità e vers la costrussion ëd base an òrbita e an sla Lun-a, com a l'é an programa con ël Lunar Gateway. L'arserca a l'é 'dcò adressà a dësvlupé 'd lansator ch'a peusso parte e ateré com dj'avion, për ridùe ij cost e l'impat ambiental.