Ruś Czarna

Ruś Czarna

Państwa	Białoruś, Polska
Stolica	Nowogródek
Ważniejsze miejscowości	Wołkowysk, Słonim, Jałówka
brak współrzędnych

Rzeczpospolita w granicach z 1660 roku z zaznaczoną Czarną Rusią (jako Schwarzreussen) na niemieckiej mapie z 1890 roku

Województwo nowogródzkie

Ruś Czarna – nazwa części obszaru na terenie dzisiejszej Białorusi. Jest to historyczna zachodnioeuropejska nazwa pojawiająca się epizodycznie w okresie późnej scholastyki bez wyraźnego określenia lokalizacyjnego. Nazwa ta nie była stosowana w dokumentach wytwarzanych w tym czasie we wschodniej Europie. Pojęcie Ruś Czarna odnosi się do różnych terytoriów działając albo jako termin geografii politycznej albo od końca XVIII wieku jako nazwa regionu kulturowego Górnego Poniemnia. Od XIX określana też jako położona między Prypecią, Ptyczem, dolną Berezyną i górnym Niemnem. Główne miasta regionu to Nowogródek, Wołkowysk, Słonim, Bobrujsk, Mozyr, Świsłocz, Nieśwież i powstałe później Baranowicze. Od północnego zachodu graniczy z Grodzieńszczyzną, od północy z Dzukią, od południa z Polesiem, od północnego wschodu z Rusią Białą, a od wschodu z Siewierszczyzną. Zachodni kraniec krainy leży w granicach Polski, w gminie Michałowo.

Terytorium

Od połowy XVIII wieku Ruś Czarną zaczęto definiować jako obszar obejmujący województwo nowogródzkie oraz powiaty rzeczycki i mozyrski z województwa mińskiego.

Zygmunt Gloger w Geografii historycznej ziem dawnej Polski pisze: „Województwo Nowogrodzkie i strony Grodzieńskie, po Podlasie, nazwano, bez wyjaśnionego powodu, Rusią Czarną. Obie te jednak nazwy nie upowszechniły się nigdy w mowie ludu ziem powyższych.”

Litwa i Białoruś Leona Wasilewskiego obszar Rusi Czarnej definiuje jako kraj dopływów Niemna z prawej strony.

Symbolika kolorów

Niektórzy uczeni przypuszczają, że „kolorowe” nazwy Rusi powstały w XIII wieku i były zapożyczeniem od ludów ałtajsko-tureckich, które używały kolorów do oznaczenia kierunków geograficznych:

• czerwień – południe,
• biel – zachód,
• czerń – północ,
• wschód – niebieski,
• środek – zielony.

Przykładowo tur., tuw., ałt. wyraz „kara” znaczy zarówno „czarny”, jak i „północ”.

Z kolei przyjmując słowiańską logikę kolorów: biały to północ (Biała Ruś), czarny to południe (Czarna Ruś), a czerwony to zachód (Czerwona Ruś, najbardziej na zachodzie położona część Rusi).

Wzmianki

Do połowy XVIII wieku termin Czarna Ruś był stosowany epizodycznie, a co więcej dla bardzo odległych od siebie terytoriów - jako pierwszy o Czarnej Rusi wspomniał węgierski kronikarz Heinrich von Mügeln (zm. 1380), jednak nie jest jasne czy rozumiał przez to pojęcie ziemie wchodzące później w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na mapie Fra Mauro z 1450 roku Czarna Ruś jest zaznaczona na prawym brzegu rzeki Oka. W 1591 angielski pisarz Giles Fletcher napisał w traktacie "O państwie rosyjskim", że to teren w okolicy Moskwy, Riazania, Włodzimierza, w 1668 holenderski pisarz Georgius Hornius w dziele "Świat państw" uważał, że Kijów jest stolicą Czarnej Rusi tak jak Włodzimierz jest stolicą Białej Rusi, Szymon Starowolski pisał że to okolice Czernihowa, a z kolei Aleksander Gwagnin, że okolice Lwowa. W 1622 Cosimo de Torres napisał, że Ruś Czarna znajduje się między Litwą i Wołyniem z Pińskiem, Nowogródkiem i Owruczem.

Dopiero od XVIII wieku Czarna Ruś jako teren na górnym Poniemniu (a więc nad Niemnem), została wzmiankowana w Lexykonie Geograficznym z 1766 roku autorstwa bazylianina Hilariona Karpińskiego jako teren z Nowogródkiem i Mińskiem i później w XIX wieku związek nazwy Czarna Ruś z tym terytorium zaczął być coraz popularniejszy w publicystyce, jednak nie przyjął się powszechnie wśród mieszkańców.

Historia

Ruś Czarna wchodziła w skład Rusi Kijowskiej do 1084, potem istniała jako jej księstwo zależne. Na początku XIII wieku przeszła pod zwierzchnictwo księstwa połockiego. W 1239 została zhołdowana przez Mendoga. Około 1241 najechana i zniszczona przez mongolskie wojska Batu-chana. W latach 1254–1258 należała do domeny Lwa Daniłowicza. Od 1258 stała się ponownie przedmiotem litewskiej ekspansji, Do Litwy na stałe przyłączył ją książę Giedymin, co ostatecznie potwierdzono w 1441. Po zawarciu unii lubelskiej znalazła się w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w ramach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podczas IV wojny moskiewskiej została zdewastowana przez wojska rosyjskie pod dowództwem Aleksego Trubeckiego w 1655. W wyniku drugiego i trzeciego rozbioru Polski przeszła pod administrację rosyjską.

W latach 1918–1921 była teatrem walk w wojnie polsko–bolszewickiej. Po traktacie ryskim znalazła się w składzie II Rzeczypospolitej. Stan ten trwał do września 1939, po zakończeniu walk stała częścią Białoruskiej SRR. Od ataku III Rzeszy na ZSRR w 1941 do 1944 znajdowała się pod okupacją niemiecką. Od 1945 ponownie włączono ją do Związku Radzieckiego i pozostawała jego częścią do rozpadu ZSRR w 1991.

Współcześnie Ruś Czarna w większości wchodzi w skład Republiki Białoruskiej.

Zobacz też

• Ruś Biała
• Ruś Czerwona
• Ruś Kijowska
• Ruś Moskiewska
• Ruś Nowogrodzka
• Ruś Zaleska
• Polesie

Bibliografia

• Jerzy Samuel Bandtkie: Dzieje narodu polskiego. Wyd. trzecie. T. drugi. Wrocław: U Wilhelma Bogumiła Korna, 1835.
• Ruś Czarna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-04-23] .
• Roman Michałowski: Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, seria: Historia Powszechna. ISBN 978-83-01-16783-7.