Powiat pasłęcki
54°04′N 19°40′E/54,065278 19,658611| powiat | |||
| 1818–1975 | |||
 powiat pasłęcki, mapa z 1890 r. | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Data powstania |
1 lutego 1818 | ||
| Data likwidacji |
1 czerwca 1975 | ||
| Siedziba | |||
| Powierzchnia (1973) |
816 km² | ||
| Populacja (1973) • liczba ludności |
| ||
| • gęstość |
41 os./km² | ||
| Szczegółowy podział administracyjny | |||
| |||
Położenie na mapie Polski w latach 1951–1975  | |||
| 54°04′N 19°40′E/54,065278 19,658611
| |||
Powiat pasłęcki – powiat istniejący od 1818 do roku 1975 na terenie obecnych powiatów elbląskiego i braniewskiego (woj. warmińsko-mazurskie). Jego ośrodkiem administracyjnym był Pasłęk. Oprócz Pasłęka na terenie powiatu leżało miasto Młynary oraz gminy Godkowo, Zielonka Pasłęcka, Rychliki, Dobry, Młynary, Marianka, Pasłęk, Jelonki, Rogajny i Wilczęta. Przed 1975 rokiem powiat wchodził w skład województwa olsztyńskiego.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Do XIII wieku okolice Pasłęka znajdowały w pruskim terytorium plemiennym Pogezania.
W czasach krzyżackich Pasłęk należał do komturii elbląskiej. W XV wieku dzieliła się ona na komornictwa: Weklice (Pomen), Pasłęk, Burdajny, Miłakowo, Morąg, Łukta, Tolkmicko (Kadyny) i Fiszewo oraz na obszary (Gebiete) należące do miast: Elbląg, Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Młynary, Tolkmicko. Podział na komornictwa i obszary miał cel podatkowy[1].
Komornictwo pasłęckie (Kammeramt Holland) obejmowało 16 wsi pruskich oraz dobra służebne w 29 miejscowościach. Do obszaru miasta należało 35 wsi, w tym 3 wsie rybackie i jedna wieś zagrodników[2].
W 1466 po przyłączeniu do Polski ziemi malborskiej komtur elbląski (później wielki mistrz) Henryk Reuss von Plauen przeniósł siedzibę komturii do Pasłęka. Komturia pasłęcka istniała w latach 1466-1525. Obejmowała okręgi młynarski, morąski i miłakowski[3].
Po sekularyzacji w 1525 roku Prusy Górne (niem. Oberland) ze stolicą w Zalewie stanowiły jeden z trzech okręgów Prus Książęcych ze starostwami w: Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Szymbarku, Iławie, Ostródzie, Miłomłynie, Olsztynku, Dąbrównie, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie[4].
Starostwo pasłęckie (Hauptamt Preussisch Holland) położone było na północnym krańcu okręgu górnopruskiego, graniczyło z Warmią i województwem malborskim.
W 1752 roku w wyniku reformy administracyjnej Fryderyka II okręg górnopruski został podzielony na trzy powiaty[4]. Starostwo pasłęckie znalazło się w powiecie Morąg (Kreis Mohrungen). Po 1772 roku znalazł się w nowo utworzonej prowincji Prusy Wschodnie.
W wyniku kolejnej reformy 1 lutego 1818 zostały utworzone nowe, mniejsze powiaty: morąski, ostródzki i pasłęcki (Kreis Preussisch Holland)[5][6]. W tych granicach powiat pasłęcki przetrwał do roku 1975.
W 1939 roku powiat obejmował obszar 858 km². Należały do niego dwa miasta:
Łączna liczba ludności powiatu w 1939 roku wynosiła 34 742 osób.
W latach 1818–1945 powiat pasłęcki należał do rejencji królewieckiej. W 1945 roku w składzie Okręgu Mazurskiego znalazł się w granicach Polski. W latach 1946–1975 powiat należał do województwa olsztyńskiego.
Po reformie administracyjnej w 1975 roku terytorium powiatu weszło w skład nowego województwa elbląskiego. Powiatu nie przywrócono w roku 1999, a sam Pasłęk włączono do powiatu elbląskiego.
W 1994 roku odbył się kilkutysięczny protest na placu św. Wojciecha, pod gmachem Urzędu Miasta i Gminy Pasłęk, przeciwko likwidacji powiatu. Uczniowie Zespołu Szkół Rolniczych podczas protestu ukazali Pasłęk jako miasto zbliżające się powoli do swojej „śmierci”, trzymając trumnę. Mimo że Elbląski Wojewódzki Sejmik Samorządowy brał pod uwagę Pasłęk jako miasto powiatowe, to innego zdania był wojewoda elbląski, a także władze Elbląga[7].
Gminy (1973)
[edytuj | edytuj kod]Ludność po 1945
[edytuj | edytuj kod]Państwowy Urząd Repatriacyjny w Pasłęku rozpoczął swoją działalność 1 sierpnia 1945 roku. Do końca 1947 roku w powiecie osiedliło się około 30 tysięcy osób. Pierwsi ekspatrianci z Wołynia przybyli 2 lipca 1945 roku. Do Pasłęka i okolic przybyło łącznie 30 transportów z Kresów Wschodnich – Wołynia i Wileńszczyzny, razem 10 754 osób. Przyjęto również 14 transportów ludności ukraińskiej w ilości około 5 tysięcy osób. Oblicza się, że w powiecie pasłęckim po II wojnie światowej pozostało 5 tys. Niemców[7].
Według spisu z 1950 roku w powiecie mieszkało 28 486 osób. 31,4% ludności powiatu stanowili ekspatrianci z Kresów Wschodnich, 21,7% przesiedleńcy z województwa warszawskiego, 17,3% z rzeszowskiego, 14,7% z lubelskiego, 3% z bydgoskiego, 2,6% z białostockiego, 2,5% autochtoni, 2,1% osadnicy z kieleckiego, 1,2% z łódzkiego, 0,7% z poznańskiego, 0,6% z powiatów działdowskiego i nowomiejskiego, 0,5% z gdańskiego, po 0,3% z krakowskiego oraz pozostałych powiatów olsztyńskiego, po 0,2% reemigranci oraz osadnicy z katowickiego. Pozostałe 0,7% ludności stanowili przede wszystkim ludzie, których pochodzenie nie zostało ustalone[8].
Na początku lat 60. w powiecie pasłęckim mieszkało ok. 6 tys. Ukraińców, stanowiąc 20% ludności. Wielu z nich zostało deportowanych przez komunistyczne władze w ramach akcji "Wisła". Ex aequo z bartoszyckim powiat miał drugi najwyższy odsetek ludności narodowości ukraińskiej na Ziemiach Odzyskanych, ustępując jedynie iławeckiemu (36%). Wśród miejscowości, gdzie Ukraińcy stanowili połowę ludności bądź bezwzględną jej większość, znalazła się wieś Osiek[9].
W Zielonce Pasłęckiej mieszkają do dzisiaj liczne rodziny Kresowian z przedwojennej gminy Rożyszcze w powiecie łuckim województwa wołyńskiego[10][11][12], a także Tarnorudy (pow. Skałat, województwo tarnopolskie).[13] Do Anglit przyjechali mieszkańcy gminy Rudziszki w powiecie trockim województwa wileńskiego, w Krośnie rodziny z Wołynia (m.in. senator PSL Romuald Jankowski, urodzony w Łucku) i Wileńszczyzny.[14] W Bielicy[15], Starym i Nowym Cieszynie zamieszkali niektórzy mieszkańcy Grodna.[16] Do miejscowości Kronin przyjechali przesiedleńcy z województwa lwowskiego.[17]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Joachim Stephan Osadnictwo w komturstwie elbląskim do połowy XV wieku (Die Besiedlung der Komturei Elbing bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts), Pruthenia, TOM III, Olsztyn 2008, s. 143
- ↑ Joachim Stephan Osadnictwo w komturstwie elbląskim do połowy XV wieku (Die Besiedlung der Komturei Elbing bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts), Pruthenia, TOM III, Olsztyn 2008, s. 110n, 147
- ↑ Marian Biskup (red.), Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach: władza i społeczeństwo, s. 377, Wyd. 1, Warszawa: Wydawn. Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15526-1 [dostęp 2025-09-01].
- ↑ a b Autor Webinhalte, Geschichte des Kreises [online], Kreisgemeinschaft Preussisch Holland, 4 czerwca 2024 [dostęp 2025-09-04] (niem.).
- ↑ Mapy w: S. Achremczyk, Historia Warmii i Mazur, Olsztyn 1997.
- ↑ Landkreis Mohrungen – GenWiki [online], wiki.genealogy.net [dostęp 2025-08-16].
- ↑ a b Wiesław Rodzewicz, Józef Włodarski, Pasłęk: spotkania z historią i legendą, Parafia pw. św. Józefa w Pasłęku, 1996, ISBN 83-904466-1-8 (pol.).
- ↑ Leszek (1929-2024) Kosiński, Leszek (1929-2024) Kosiński, Dokumentacja Geograficzna 1960 z. 2, „CBGiOŚ. IGiPZ PAN, call no. Cz.5711[1960, z.2]”, 1960 [dostęp 2025-04-18].
- ↑ http://www.archiwumpz.iz.poznan.pl/Content/3668/C_II_472-C_II_473BP-1964_4-80.pdf
- ↑ Wołyń - Bejnarówka [online], wolynskie.pl [dostęp 2025-04-18].
- ↑ Wołyń - Ulaniki [online], wolynskie.pl [dostęp 2025-04-18].
- ↑ Wołyń - Kopaczówka [online], wolynskie.pl [dostęp 2025-04-18].
- ↑ Od Wołyńca do Zielonki Pasłęckiej [online] [dostęp 2025-04-18].
- ↑ Mała wieś Anglity pod Pasłękiem [online], www.glospasleka.pl [dostęp 2025-04-18].
- ↑ Bielica [online], www.glospasleka.pl [dostęp 2025-04-18].
- ↑ Stary Cieszyn i Nowy Cieszyn [online], www.glospasleka.pl [dostęp 2025-04-18].
- ↑ K r o n i n [online], www.glospasleka.pl [dostęp 2025-04-18].