Polemiko Naftiko

Polemiko Naftiko

Godło marynarki
Państwo	Grecja
Siły zbrojne	Greckie siły zbrojne
Data utworzenia	1828
Bandera
Proporzec
Najwyższe dowództwa
Wojskowe	Wiceadmirał Kosmas Christidis

Polemiko Naftiko (grecki: Πολεμικό Ναυτικό, trl. Polemikó Nautikó, trb. Polemiko Naftiko; skrót ΠΝ) – grecka marynarka wojenna, część składowa greckich sił zbrojnych. Współczesna grecka marynarka wojenna wywodzi się z sił morskich wysp egejskich walczących w wojnie o niepodległość. W czasach królestwa (1832–1924 oraz 1935–1973) funkcjonowała pod nazwą Królewskiej Marynarki Wojennej (grecki: Βασιλικόν Ναυτικόν, trl. Vasilikón Nautikón, trb. Wasilikon Naftikon; skrót ΒΝ).

Wyporność okrętów greckiej marynarki wojennej wynosi około 150 000 ton.

Historia

Od XIX wieku do 1922 roku

Pancernik „Hydra” z przełomu XIX/XX wieku

Nowożytna marynarka Grecji powstała podczas wojny o niepodległość Grecji, w trakcie której odegrała istotną rolę. Stan finansów państwa nie pozwalał jednak następnie na wystawienie w XIX wieku silnej marynarki wojennej, która była słabsza od swojego głównego przeciwnika – marynarki osmańskiej. W 1860 roku jej głównymi siłami było sześć żelaznych kanonierek i dwie żaglowe korwety. Nie była ona w stanie efektywnie odegrać roli podczas powstania kreteńskiego w 1866 roku, służąc wówczas głównie do dostarczania broni. Do 1870 roku marynarka nabyła dwa pierwsze niewielkie okręty pancerne („Basileos Georgios” i „Basilisa Olga”) i jeden slup „Hellas”. Wszystkie okręty budowane były za granicą. Bardziej intensywny rozwój marynarki został zapoczątkowany wodowaniem w 1879 roku nieopancerzonego krążownika „Nauarchos Miaoulis”, po czym marynarka nabyła 17 torpedowców i sześć kanonierek, a zwieńczeniem rozwoju w XIX wieku była budowa we Francji na przełomie lat 80/90. trzech małych pancerników typu Hydra (lub Spetsai). Marynarka grecka jednak nie była efektywnie używana w wojnie grecko-tureckiej w 1897 roku, mimo że marynarka osmańska nie była podczas niej aktywna

Krążownik pancerny „G. Awerof”

Po wojnie z Turcją nastąpiła przerwa w rozbudowie marynarki, w tym zrezygnowano z budowy trzech nowych pancerników. Dopiero w 1905 roku zamówiono osiem niszczycieli w stoczniach niemieckich (typ Niki) i brytyjskich (typ Thyella). Po 1911 roku w Grecji rozpoczęła działalność brytyjska misja morska, mająca na celu zreformowanie jej marynarki (podobna inicjatywa ze strony Francji sprzed kilku lat wcześniej nie zyskała uznania). Szefem sztabu greckiej marynarki w 1913 roku został brytyjski kontradmirał Mark Kerr. Znaczącym wzmocnieniem floty stał się w 1911 roku nowoczesny krążownik pancerny „G. Awerof”, zakupiony we Włoszech, częściowo ze środków prywatnych. W 1912 roku weszły do służby pierwsze dwa okręty podwodne typu Delfin, zbudowane we Francji. Wzrost napięcia na Półwyspie Bałkańskim spowodował interwencyjny zakup przez Grecję w tym samym roku czterech silnych niszczycieli typu Aetos (budowanych oryginalnie dla Argentyny) oraz dwóch niszczycieli od marynarki niemieckiej („Keravnos” i „Nea Genea”). Pierwszym poważniejszym konfliktem, w którym wzięła aktywny udział grecka flota, była I wojna bałkańska 1912–1913. Dochodziło w jej toku do walk z marynarką osmańską, m.in. koło przylądka Elli i koło wyspy Lemnos. W jej trakcie okręt podwodny „Delfin” wykonał pierwszy w świecie atak torpedowy z okrętu podwodnego (nieudany).

W 1913 roku do służby weszło sześć torpedowców zbudowanych w Niemczech. W 1912 roku Grecja zamówiła w Niemczech nowoczesny pancernik (superdrednot), ale nie został ukończony z powodu wybuchu wojny światowej, podobnie jak drugi zamówiony następnie we Francji. Z tego powodu Grecja nie otrzymała też dwóch krążowników i czterech niszczycieli budowanych w Wielkiej Brytanii i dwóch okrętów podwodnych budowanych we Francji. Zamiast tego Grecja zakupiła u progu wojny światowej w czerwcu 1914 roku dwa przestarzałe, ale nadal wartościowe przeddrednoty w USA („Kilkis” i „Limnos”) i mały krążownik „Elli” (budowany dla Chin). Podczas I wojny światowej Grecja początkowo pozostała neutralna, ale państwa ententy pokojowo okupowały i wykorzystywały część jej terytorium, a 19 października 1916 roku Francja zajęła greckie okręty, z których część następnie była używana pod francuską banderą. W końcu nowy grecki rząd 2 lipca 1917 roku wypowiedział wojnę państwom centralnym. Po zakończeniu wojny, między 1919 a 1922 roku flota wspierała działania lądowe kolejnej wojny grecko-tureckiej w Azji Mniejszej, a ostatecznie pomagała w ewakuacji greckich wojsk. Marynarka liczyła wówczas ok. 4000 personelu. W 1920 roku została wzmocniona o stary niszczyciel i sześć torpedowców typów 82F i 98M z podziału marynarki Austro-Węgier.

Okres międzywojenny i II wojna światowa

Krążownik „Elli” po modernizacji

W okresie międzywojennym Grecja starała się zachować przewagę na morzu nad Republiką Turcji, ale sytuacja ekonomiczna obu krajów wykluczała bardziej intensywny wyścig zbrojeń. W drugiej połowie lat 20. zbudowano we Francji sześć okrętów podwodnych typów Katsonis i Protefs, które zastąpiły dwa dotychczas posiadane. Starsze niszczyciele typu Aetos i krążownik Elli zostały w tym czasie zmodernizowane i przebudowane. W 1930 roku Grecja zamówiła cztery nowe niszczyciele typu Kountouriotis (Ydra) we Włoszech, a w 1937 roku dwa typu Vasilefs Georgios w Wielkiej Brytanii. Były to jedyne większe okręty nabyte w okresie międzywojennym. Ponadto w 1929 roku zakupiono dwa brytyjskie kutry torpedowe. W chwili wybuchu II wojny światowej marynarka grecka miała krążownik pancerny „Awerof”, mały krążownik lekki, sześć nowych i cztery starsze niszczyciele, 13 przestarzałych torpedowców lub małych niszczycieli, sześć okrętów podwodnych, cztery trałowce, cztery pomocnicze stawiacze min i dwa kutry torpedowe.

Na początku II wojny światowej Grecja pozostała neutralna do chwili ataku Włoch 28 października 1940 roku, mimo to już 15 sierpnia włoski okręt podwodny zatopił krążownik „Elli”. Podczas wojny włosko-greckiej nie dochodziło do istotniejszych działań morskich, mimo wielokrotnej przewagi marynarki Włoch. Zatopiony został jedynie okręt podwodny „Protefs”. Dopiero po ataku Niemiec na Grecję lotnictwo niemieckie zatopiło w kwietniu 1941 roku cztery niszczyciele i większość mniejszych lub starszych jednostek, w tym oba stare pancerniki, wycofane już z czynnej służby do roli hulków. Krążownik pancerny „Awerof”, sześć niszczycieli, pięć okrętów podwodnych i kilka starszych okrętów zdołało się ewakuować do baz brytyjskich w Egipcie i następnie działały podczas wojny razem z Royal Navy na Morzu Śródziemnym i Oceanie Indyjskim. W toku dalszych działań został spośród nich zatopiony niszczyciel „Vasilissa Olga” i trzy okręty podwodne. Na zamianę zużytych lub zatopionych okrętów, począwszy od końca 1942 roku Wielka Brytania wypożyczyła marynarce Grecji łącznie dwa przedwojenne niszczyciele, sześć niszczycieli eskortowych typu Hunt, pięć okrętów podwodnych i cztery korwety typu Flower. USA natomiast przekazały Grecji ścigacz okrętów podwodnych i cztery okręty desantowe typu LST, z których jeden utracono. Grecja otrzymała też liczne mniejsze jednostki, w tym aż 26 trałowców. Pozycję greckiej floty podkopał bunt marynarzy sprzyjających komunizującej partyzantce ELAS w kwietniu 1944 roku, który pociągnął za sobą przejściową utratę zaufania i masowe aresztowania. 17 października 1944 roku, w związku z wyzwoleniem Grecji, rząd i marynarka powróciły do kraju, gdzie jednak rozpoczęła się wojna domowa.

Po II wojnie światowej

Niszczyciele typu Fletcher i okręty desantowe w bazie marynarki greckiej w Salamis w 1979

Ocalałe przedwojenne okręty zostały wycofane wkrótce po wojnie z uwagi na zużycie. Krążownik „Awerof” został zachowany jako okręt-muzeum, a w roli okrętu flagowego zastąpił go krążownik „Helle”, otrzymany z podziału floty włoskiej (służący do 1964 roku). Trzonem floty pozostały okręty wypożyczone od Wielkiej Brytanii, uzupełnione jeszcze w latach 1946–47 o dwa dalsze niszczyciele eskortowe typu Hunt, dwa okręty podwodne typu V i pięć korwet typu Algerine, lecz większość ich została zwrócona w latach 50. Od końca lat 40. Grecja zaczęła natomiast otrzymywać okręty budowy wojennej od USA w ramach pomocy wojskowej i wzmacniania bloku państw niekomunistycznych. W 1951 roku otrzymała z tego źródła dwa niszczyciele typu Gleaves i cztery niszczyciele eskortowe typu Cannon. Od końca lat 40. Grecja również rozwijała siły desantowe w oparciu o liczne brytyjskie i amerykańskie okręty i barki desantowe. Mimo uczestnictwa obu państw od 1952 roku w sojuszu NATO i zaopatrywania ich w sprzęt przez USA, nadal utrzymywała się wrogość grecko-turecka i potencjalnym przeciwnikiem była marynarka Turcji.

W latach 1959–1962 wcielono sześć amerykańskich niszczycieli wojennej budowy typu Fletcher. Między 1957 a 1965 rokiem otrzymano trzy amerykańskie okręty podwodne budowy wojennej. W 1967 roku do służby weszły pierwsze nowo zbudowane dla marynarki greckiej okręty po wojnie – sześć kutrów torpedowych norweskiego typu Tjeld, a następnie siedem kutrów torpedowych różnych typów odkupionych od RFN. W latach 60. też odnowiono siły przeciwminowe, przejmując 14 trałowców typów Falcon i Adjutant od USA.

Niszczyciel „Kanaris” w 1988

W latach 70. marynarka podlegała dalszemu rozwojowi. W latach 1971–73 Grecja otrzymała od USA cztery niszczyciele typu Gearing i jeden typu Allen M. Sumner budowy wojennej, ale zmodernizowane według programu FRAM, z możliwością operowania śmigłowca i uzbrojeniem w rakietotorpedy ASROC. Grecja kupiła również w RFN cztery nowoczesne okręty podwodne typu 209, a także dwa stare w USA, lecz zmodernizowane według programu GUPPY, po czym cztery dalsze okręty typu 209 w latach 1979–80. W 1974 roku miała miejsce inwazja turecka na Cypr, ale Grecja nie podjęła otwartej wojny, natomiast wystąpiła z NATO, do czasu ponownego wstąpienia do sojuszu w 1981 roku. W latach 1977–81 dodatkowo Grecja dokupiła trzy niszczyciele typu Gearing FRAM I i dwa już przestarzałego typu Fletcher oraz wykupiła szereg wypożyczanych okrętów. Rozwijano też intensywnie siły lekkie i w latach 70. Grecja nabyła 14 francuskich kutrów rakietowych typów La Combattante II i III (w tym sześć ostatnich zbudowano w Grecji) oraz dwa małe kutry rakietowe typu Kelefstis Stamou, a także siedem używanych zachodnioniemieckich kutrów torpedowych typu Jaguar. W 1981 roku Grecja zakupiła dwie pierwsze nowoczesne nowo zbudowane holenderskie fregaty rakietowe typu Kortenaer. Oprócz kilkunastu większych okrętów desantowych starszej budowy, marynarka dysponowała 61 małymi barkami.

Od lat 90. XX wieku do XXI wieku

Od początku lat 90. marynarka podlegała unowocześnieniu. W 1992 roku wypożyczono od USA cztery starsze niszczyciele rakietowe typu Charles F. Adams (jako typ Kimon) i trzy fregaty typu Knox (Epirus). W związku z redukcją marynarki holenderskiej, nabyto od niej cztery dalsze stosunkowo nowe fregaty rakietowe typu Kortenaer, a w pierwszych latach kolejnego stulecia jeszcze cztery, podnosząc ich liczbę do 10. Dzięki temu wycofano ze służby stare niszczyciele wojennej budowy. Wreszcie wprowadzono do służby do końca XX wieku cztery nowe fregaty rakietowe niemieckiego typu MEKO 200HN, z czego trzy zbudowano w Grecji. Nabyto też z Niemiec pięć używanych korwet typu 420 (Niki) i cztery kutry rakietowe typu 148 oraz z innych źródeł kilka dużych okrętów patrolowych. Na przełomie stuleci w Grecji zbudowano pięć nowych dużych okrętów desantowych typu Chios (Jason) oraz nabyto w krajach poradzieckich cztery duże poduszkowce desantowe typu Zubr. W mniejszym stopniu rozwijano siły przeciwminowe, nabywając na początku XXI wieku w miejsce trałowców tylko dwa brytyjskie niszczyciele min typu Hunt i dwa amerykańskie typu Osprey.

Od 2005 do 2021 roku do służby weszło siedem kutrów rakietowych typu Roussen. Od 2010 roku do służby wcielono cztery nowoczesne okręty podwodne niemieckiego typu 214. W 2021 roku Grecja zamówiła trzy francuskie fregaty rakietowe typu FDI, będące pierwszymi nowymi fregatami od lat 90.

Wyposażenie

Okręty

Typ	Zdjęcie	Okręty	Znak	Nazwa gr.	W służbie	Wyporność (t)	Długość (m)
Fregaty (14)
Kimon (FDI)		HS Kimon +3 w budowie	F 601	Φ/Γ Κίμων	2025	4460	122
Meko-200HN		HS Hydra HS Spetsai HS Psara HS Salamis	F 452 F 453 F 454 F 455	Φ/Γ Ύδρα Φ/Γ Σπέτσαι Φ/Γ Ψαρά Φ/Γ Σαλαμίς	1992 1996 1998 1998	3350	117
Kortenaer		HS Elli HS Limnos HS Adrias HS Aigaion HS Navarinon HS Kountouriotis HS Kanaris HS Themistoklis HS Nikiforos Fokas	F 450 F 451 F 459 F 460 F 461 F 462 F 464 F 465 F 466	Φ/Γ 'Ελλη Φ/Γ Λήμνος Φ/Γ Αδρίας Φ/Γ Αιγαίον Φ/Γ Ναυαρίνον Φ/Γ Κουντουριώτης Φ/Γ Κανάρης Φ/Γ Θεμιστοκλής Φ/Γ Νικηφόρος Φωκάς	1981 1982 1993 1995 1997 2002 2002 2003	3800	130
Okręty podwodne (11)
Typ 209-1100		HS Nirefs HS Triton (wycofany) HS Protefs (wycofany)	S 111 S 112 S 113	Υ/Β Νηρεύς Υ/Β Τρίτων Υ/Β Πρωτεύς	1972 1972 1972	1207	54,1
Typ 209-1200		HS Poseidón HS Amfitrítī HS Ōkeanós HS Póntos	S 116 S 117 S 118 S 119	Υ/Β Ποσειδών Υ/Β Αμφιτρίτη Υ/Β Ωκεανός Υ/Β Πόντος	1979 1979 1979	1285	55,9
Typ 214		HS Papanikolis HS Pipinos HS Matrozos HS Katsonis	S 120 S 121 S 122 S 123	Υ/Β Παπανικολής Y/B Πιπίνος	2010 2015 2016 2016	1860	65
Kutry rakietowe (19)
Roussen		HS Roussen HS Daniolos HS Krystallidis HS Grigoropoulos HS Ritsos HS Karathanasis HS Vlahakos	P 67 P 68 P 69 P 70 P 71 P 72 P 73	ΤΠΚ Ρουσσέν ΤΠΚ Δανιόλος ΤΠΚ Κρυσταλλίδης ΤΠΚ Γρηγορόπουλος ΤΠΚ Ρίτσος ΤΠΚ Καραθανάσης ΤΠΚ Βλαχάκος	2002 2003 2004 2005 2006 ?	580	62
La Combattante III		HS Laskos HS Blessas HS Mykonios HS Troupakis	P 20 P 21 P 22 P 23	ΤΠΚ Λάσκος ΤΠΚ Μπλέσσας ΤΠΚ Μυκόνιος ΤΠΚ Τρουπάκης	1977 1977 1978 1977	425	56,2
La Combattante IIIb		HS Kavaloudis HS Degiannis HS Xenos HS Simitzopoulos HS Starakis	P 24 P 26 P 27 P 28 P 29	ΤΠΚ Καβαλούδης ΤΠΚ Ντεγιάννης ΤΠΚ Ξένος ΤΠΚ Σιμιτζόπουλος ΤΠΚ Σταράκης	1980 1980 1981 1981 1981	431,8	56,2
La Combattante IIa		HS Votsis HS Pezopoulos HS Maridakis	P 72 P 73 P 75	ΤΠΚ Βότσης ΤΠΚ Πεζόπουλος ΤΠΚ Μαριδάκης	1995 1994 1994	265	47
Kanonierki (10)
Osprey 55		HS Armatolos HS Navmachos	P 18 P 19	Κ/Φ Αρματωλός Κ/Φ Ναυμάχος	1990 1990	563,8	54,8
HSY-55		HS Kasos HS Polemistis	P 57 P 61	Κ/Φ Κάσος Κ/Φ Πολεμιστής	1993 1994	563,8	56,5
Osprey HSY-56A		HS Machitis HS Nikiphoros HS Aittitos HS Krataios	P 266 P 267 P 268 P 269	Κ/Φ Μαχητής Κ/Φ Νικηφόρος Κ/Φ Αήττητος Κ/Φ Κραταιός	2003 2004 2004 2005	575	56,5
Asheville		HS Tolmi HS Hormi	P 229 P 230	Κ/Φ Τόλμη Κ/Φ Ορμή	1991 1991	244	50,14
Niszczyciele min (4)
Hunt		HS Evropi HS Kallisto	M 62 M 63	Ν/ΘΗ Ευρώπη Ν/ΘΗ Καλλιστώ	2001 2000	685	60
Osprey		HS Evniki HS Kalypso	M 61 M 64	Ν/Α Ευνίκη Ν/Α Καλυψώ	2007 2007	804	57,3
Okręty desantowe (5+)
Jason		HS Chios HS Samos HS Ikaria HS Lesvos HS Rodos	L 173 L 174 L 175 L 176 L 177	Α/Γ Χίος Α/Γ Σάμος Α/Γ Ικαρία Α/Γ Λέσβος Α/Γ Ρόδος	1996 1994 1999 1999 2000	4470	116
Zubr		HS Kefallinia (wycofany) HS Ithaki HS Kerkira HS Zakynthos	L 180 L 181 L 182 L 183	ΠΤΜ Κεφαλληνία ΠΤΜ Ιθάκη ΠΤΜ Κέρκυρα ΠΤΜ Ζάκυνθος	2000 2001 2001 2002	555	57
Okręty patrolowe (6)
Nasty Esterel		HS Andromeda HS Kyknos HS Pegasus HS Toxotis HS Diopos Antoniou HS Kelevstis Stamou	P 196 P 198 P 199 P 228 Ρ 286 Ρ 287	ΠΠ Ανδρομέδα ΠΠ Κύκνος ΠΠ Πήγασος ΠΠ Τοξότης ΠΠ Κ/Β Δίοπος Αντωνίου ΠΠ Κ/Β Κελευστής Στάμου
Pozostałe (43)
hydrograficzne		HS Naftilos HS Pytheas HS Strabon HS Akatos 14	A 478 A 474 A 476 AΚ 14	Υ/Γ-Ω/Κ Ναυτίλος Υ/Γ-Ω/Κ Πυθέας Υ/Γ-Ω/Κ Στράβων Υ/Γ-Ω/Κ Άκατος 14
pomocnicze		HS Promitheus HS Thetis	A 374 A 307	ΠΓΥ Προμηθεύς ΦΘ Θέτις
Tendery latarni		HS Karavogiannos HS Lykoudis	A 479 A 481	ΠΦΑ Καραβόγιαννος ΠΦΑ Λυκούδης
Transportowce		HS Pandora HS Pandrosos HS Naxos HS Serifos	A 419 A 420 L 178 L 195	ΠΜΠ Πανδώρα ΠΜΠ Πάνδροσος ΠΜΠ Νάξος ΠΜΠ Σέριφος
Okręty zaopatrzeniowe 701C Luneburg		HS Axios HS Aliakmon	A 464 A 470	Π/Φ Αξιός Π/Φ Αλιάκμων
Zbiornikowce ropy		HS Zeus HS Ouranos HS Hyperion HS Orion	A 375 A 416 A 417 A 376	Π/Φ Ζεύς Π/Φ Ουρανός Π/Φ Υπερίων Π/Φ Ωρίων
Zbiornikowce wody		HS Kalliroe HS Trichonis HS Doirani HS Kerkini HS Prespa HS Stymphalia	A 468 A 466 A 476 A 433 A 434 A 469	Υ/Φ Καλλιρόη Υ/Φ Τριχωνίς Υ/Φ Δοϊράνη Υ/Φ Κερκίνη Υ/Φ Πρέσπα Υ/Φ Στυμφαλία
Aportery torped 430/430A		HS Arachthos HS Evrotas HS Nestos	A 461 A 460 A 463	ΠΑΤ Αραχθός ΠΑΤ Ευρώτας ΠΑΤ Νέστος
Holowniki		HS Aias HS Gigas HS Danaos HS Iason HS Minos HS Nestor HS Pelias HS Persefs HS Adamastos HS Atrefs HS Atromitos HS Achillefs HS Diomidis HS Odyssefs HS Romaleos HS Thisefs	A 412 A 432 A 427 A 424 A 436 A 421 A 437 A 429 A 411 A 439 A 410 A 409 A 440 A 425 A 442 A 441	Ρ/Κ Αίας Ρ/Κ Γίγας Ρ/Κ Δαναός Ρ/Κ Ιάσων Ρ/Κ Μίνως Ρ/Κ Νέστωρ Ρ/Κ Πελίας Ρ/Κ Περσεύς Ρ/Κ Αδάμαστος Ρ/Κ Ατρεύς Ρ/Κ Ατρόμητος Ρ/Κ Αχιλλεύς Ρ/Κ Διομήδης Ρ/Κ Οδυσσεύς Ρ/Κ Ρωμαλέος Ρ/Κ Θησεύς
Okręty muzealne (2)
Pisa		HS G. Awerof	–	Θ/Κ Γεώργιος Αβέρωφ
Triera		HS Olympias	–	Τριήρης Ολυμπιάς

Śmigłowce

Model	Typ	Wersja	Ilość
Sikorsky SH-60 Seahawk	ZOP	S-70B-6 Aegean Hawk S-70B	8 3
Agusta-Bell AB-212	ZOP	AB-212 ASW AB-212 EW	7 1
Aérospatiale Alouette III	szkolny	SA-319B	2

Bibliografia

• Conway’s All the world’s fighting ships 1860–1905. Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1979. ISBN 0-85177-133-5. (ang.).
• Conway's All the world’s fighting ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
• Conway’s All the world’s fighting ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).
• Conway’s All the world’s fighting ships 1947–1995. Robert Gardiner, Stephen Chumbley (red.). Annapolis: Naval Institute Press, 1995. ISBN 1-55750-132-7. (ang.).
• Zvonimir Freivogel. Flota grecka w II wojnie światowej. „Okręty Wojenne”. Nr 5/98 (27), s. 23–28, 1998. ISSN 1231-014X. 
• Siergiej Patianin, M. Barabanow. Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Bałkanskich gosudarstw i stran Wostocznogo Sriediziemnomoria. „Morskaja Kampanija”. 3/2007, 2007. (ros.). 
• Jane’s Fighting Ships 1996-97. Richard Sharpe (red.). Londyn: Jane’s Information Group, 1986. ISBN 0-7106-1355-5. (ang.).
• IHS Jane’s Fighting Ships 2015–2016. Stephen Saunders (red.). IHS, 2015. ISBN 978-0-7106-3143-5. (ang.).

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Polemiko Naftiko