Przejdź do zawartości

Okupacja Iraku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Okupacja Iraku
Ilustracja
Patrol wojsk amerykańskich w Iraku, 2008
Czas

1 maja 2003 – 31 grudnia 2011

Miejsce

Irak

Przyczyna

zwycięstwo Koalicji w inwazji na Irak

Wynik

wycofanie wojsk Koalicji,
odbudowa struktur państwowych i wojskowych oraz stopniowa demokratyzacja Iraku,
pogorszenie sytuacji gospodarczej Iraku i spadek poziomu życia ludności

Strony konfliktu

i 29 innych państw

Rebelianci szyiccy:
 Armia Mahdiego

Dżihadyści sunniccy:
 Al-Ka’ida

Nacjonaliści:
Partia Baas w Iraku

Dowódcy
Stany Zjednoczone Ricardo Sanchez
Stany Zjednoczone George Casey
Stany Zjednoczone David Petraeus 		Abu Musab az-Zarkawi †
Abu Hamza al-Muhadżir †
Izzat Ibrahim ad-Duri
brak współrzędnych

Okupacja Iraku (arab. ‏احتلال العراق‎‎, ang. Occupation of Iraq), w polskim piśmiennictwie spotykane jest także określenie stabilizacja Iraku[1][2][3] – okres w historii Iraku rozpoczęty inwazją wojsk koalicji pod przewodnictwem USA w marcu 2003 roku, która doprowadziła do obalenia rządów Partii Baas kierowanej przez Saddama Husajna, a zakończony wycofaniem wojsk amerykańskich z Iraku w 2011 roku.

Wojska okupacyjne pochodziły głównie ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Polski, ale także 29 innych państw dostarczyło niewielką liczbę żołnierzy lub inny rodzaj pomocy. W tym okresie również dziesiątki tysięcy pracowników prywatnych firm wojskowych – w większości z zagranicy – było zatrudnionych przy ochronie infrastruktury i obsłudze personelu baz wojskowych[4][5].

Ten okres w historii Iraku charakteryzował się radykalnymi przemianami, obaleniem autorytarnego reżimu, demokratyzacją i liberalizacją życia społecznego, upowszechnieniem realnego korzystania z praw politycznych przez obywateli oraz normalizacją stosunków Iraku z szeregiem państw, z którymi wcześniej istniały napięcia, a niekiedy wrogość[6]. Zakończył się również ucisk niektórych grup etniczno-religijnych. Przemianom tym towarzyszył jednak początek krwawej wojny domowej, wzrost aktywności radykalnych organizacji islamskich oraz pogorszenie sytuacji gospodarczej i spadek poziomu życia ludności Iraku[7][8].

Kontekst

[edytuj | edytuj kod]
Saddam Husajn, prezydent Iraku w latach 1979–2003

W latach 80. XX wieku Stany Zjednoczone oraz Irak pozostawały w relatywnie dobrych stosunkach. Pomimo trwającej zimnej wojny i socjalistycznej orientacji krajów arabskich, Irak, pod przywództwem Saddama Husajna i partii Baas, cieszył się poparciem nie tylko Związku Radzieckiego, ale także USA[9]. Stało się tak głównie w wyniku wojny iracko-irańskiej, w której Irakowi przeciwstawiał się teokratyczny Iran, którego ambicje zagrażały amerykańskim interesom w regionie[10][11][12].

Po wojnie z Iranem Irak pogrążył się w poważnym kryzysie gospodarczym. Aby choć w jakiś sposób poprawić sytuację finansową kraju, rząd Saddama Husajna zażądał od sąsiedniego Kuwejtu rekompensaty w wysokości 2,4 miliarda dolarów za straty poniesione w wyniku nielegalnego wydobycia ropy naftowej ze złoża Rumaila(inne języki); umorzenia długu z tytułu pożyczek otrzymanych od Kuwejtu podczas wojny iracko-irańskiej (17 miliardów dolarów); oraz koncesji lub dzierżawy wysp Warba i Bubijan. Żądania te zostały odrzucone[13]. Tymczasem w samym Iraku pojawiła się popularna opinia, że ​​Kuwejt jest sztucznym tworem założonym przez brytyjskich kolonizatorów na irackim wybrzeżu[14]. Bagdad rozpoczął przygotowania do inwazji, zakładając, że teraz również, podobnie jak w czasie wojny z Iranem, Stany Zjednoczone wesprą go lub zajmą neutralne stanowisko[15]. Jednak już na samym początku I wojny w Zatoce Perskiej Amerykanie stanęli po stronie Kuwejtu i wkrótce zgromadzili Koalicję, która wypadła armię iracką na północ. Pomimo militarnej klęski Saddam Husajn zdołał jednak utrzymać władzę, tłumiąc powstanie Kurdów na północy i szyitów na południu. Siły Koalicji kontynuowały obserwowanie działań Iraku, podczas gdy iracki przywódca dążył do uwolnienia się spod kontroli obcych wojsk. Jednocześnie Rada Bezpieczeństwa ONZ podjęła decyzję o wysłaniu do Iraku Komisji Specjalnej w celu monitorowania produkcji broni masowego rażenia. Pomimo pomyślnego wdrożenia wymogów społeczności międzynarodowej, w 1998 roku rząd iracki odmówił dalszej współpracy z ONZ i nalegał na reorganizację komisji. Ponadto państwa Koalicji ustanowiły specjalne strefy zakazu lotów dla irackich samolotów bojowych w celu ochrony Kurdów i szyitów[16].

Colin Powell z probówką na spotkaniu w ONZ

11 września 2001 roku doszło do ataków terrorystycznych na Stany Zjednoczone, w których zginęło prawie 3000 osób. Odpowiedzialność za atak wzięła na siebie Al-Ka’ida. Władze USA obwiniły Saddama Husajna o pomoc terrorystom. Jednocześnie podejrzewano Bagdad o wznowienie prac nad zakazanymi rodzajami broni. Rząd USA zażądał ponownego utworzenia Komisji Specjalnej w Iraku. Już w 2002 roku, za zgodą Husajna, inspektorzy ONZ ponownie wkroczyli do kraju, ale nie znaleźli dowodów potwierdzających te zarzuty[17]. Jednak 5 lutego 2003 roku Colin Powell, sekretarz stanu USA, przedstawił Radzie Bezpieczeństwa ONZ raport na temat broni masowego rażenia w Iraku, rzekomo ukrywanej przed Komisją Specjalną. Pokazał również probówkę z białym wypełnieniem, którą nazwał próbkami broni biologicznej[18][19][20]. Lata później okazało się, że pojemnik zawierał zwykły proszek[21]. Chociaż wielokrotnie twierdzono, że Powell przedstawił zawartość probówki jako próbkę irackiej broni masowego rażenia (której nigdy nie odnaleziono po inwazji), aby przekonać społeczeństwo o jej istnieniu i potrzebie podjęcia działań militarnych w Iraku, to transkrypcja i nagranie wideo posiedzenia Rady Bezpieczeństwa pokazują, że Powell zaprezentował próbkę o objętości łyżeczki do herbaty: taka ilość suchego proszku z substancjami wąglika doprowadziła do zamknięcia Kongresu w 2001 roku[22]. Niemniej Stany Zjednoczone i ich sojusznicy przygotowywali się na gwałtowny rozwój wydarzeń. W Kuwejcie zgromadzili grupę wojsk liczącą ponad 300 000 żołnierzy[23], którą później wsparli bojownicy kurdyjscy[24][25]. W tym czasie Bagdad był uważany za zagrożenie zarówno dla samych Stanów Zjednoczonych, jak i ich sojuszników w regionie. Jednocześnie Irak zajmował korzystne położenie geograficzne i dysponował znacznymi rezerwami surowców energetycznych, a kontrola nad tym państwem otwierała dodatkowe możliwości eliminacji nie mniej niebezpiecznych reżimów w krajach sąsiednich, podejrzewanych o współpracę z terrorystami, łamanie praw człowieka i prowadzenie polityki antyamerykańskiej[26].

20 marca Koalicja dokonała inwazji na Irak, w ciągu kilku tygodni pokonując Irakijczyków. 1 maja George W. Bush, ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych, ogłosił ostateczną klęskę armii Saddama Husajna[27].

Status prawny

[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z artykułem 42 Konwencji haskiej „terytorium uważa się za okupowane, jeżeli faktycznie znajduje się pod władzą armii nieprzyjaciela”[28]. Mogą zaistnieć sytuacje, w których były okupant utrzymuje obecność wojskową w kraju za zgodą prawowitego rządu w ramach środków bezpieczeństwa (na przykład obecność wojskowa USA w Japonii i Niemczech). Legalność takiego porozumienia i jego prawowitość podlegają międzynarodowemu uznaniu, po którym członkowie społeczności międzynarodowej przywracają stosunki dyplomatyczne i polityczne z rządem tego kraju[29].

Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1546(inne języki) z 2004 roku przewidywała zakończenie okupacji i przekazanie pełnej odpowiedzialności i władzy suwerennemu i niezależnemu rządowi tymczasowemu Iraku, jeśli ten wyrazi na to zgodę[30]. Następnie ONZ i poszczególne państwa nawiązały stosunki dyplomatyczne z rządem tymczasowym, który rozpoczął planowanie wolnych wyborów i opracowywanie nowej konstytucji. W styczniu 2005 roku ambasador USA w Iraku John Negroponte oświadczył, że rząd USA zastosuje się do rezolucji[31].

10 maja 2007 roku 144 irackich parlamentarzystów podpisało petycję wzywającą Stany Zjednoczone do ustalenia harmonogramu wycofania ich kontyngentu wojskowego[32]. 3 czerwca iracki parlament przegłosował stosunkiem głosów 85 do 59 nakaz, aby rząd iracki skonsultował się z parlamentem przed złożeniem wniosku o dalsze przedłużenie mandatu Rady Bezpieczeństwa ONZ na operacje Koalicji w Iraku[33]. Mandat ONZ na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1790(inne języki) wygasł 31 grudnia 2008 roku.

Kontyngent wojskowy

[edytuj | edytuj kod]
 Główny artykuł: Wielonarodowe siły zbrojne w Iraku.
Strefy okupacyjne w Iraku
Śmigłowiec Westland Lynx armii brytyjskiej podchodzi do lądowania na pustynnej drodze na południe od Basry, listopad 2003
Polski pojazd patrolowy Skorpion-3 podczas patrolu CIMIC w Iraku, 2005

Na etapie inwazji siły amerykańskie były wspierane przez jednostki wojskowe z Wielkiej Brytanii, Australii i Polski, ale z czasem Koalicja rozszerzyła się do 49 krajów[34]. Oprócz żołnierzy tych państw w działania wojskowe w Iraku byli zaangażowani także najemnicy z prywatnych firm wojskowych[4][5]. Kraj podzielono na kilka stref odpowiedzialności. Bagdad, „Trójkąt Sunnicki”, północne regiony Iraku i zachodnia prowincja Al-Anbar były kontrolowane przez wojsko amerykańskie. Szyickie obszary na południe od Bagdadu były strefą wielonarodowej dywizji, w skład której wchodziły jednostki z Polski, Hiszpanii, Włoch, Ukrainy i kilku krajów Ameryki Środkowej. Na dalekim południu, w Basrze, stacjonował kontyngent brytyjski. Obecność wojsk zagranicznych w Iraku została po raz pierwszy autoryzowana przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w 2004 roku (rezolucja nr 1546), a następnie rozszerzona rezolucjami nr 1637, 1723 i 1790[35]. W sierpniu 2003 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 1500[36], która ustanowiła misję UNAMI. Od stycznia 2004 roku misja ONZ w Bagdadzie była chroniona przez jednostkę wojskową z Fidżi. W latach 2005–2008 pod flagą ONZ służył również batalion z Gruzji i brygada z Korei Południowej. Udział niektórych państw w operacji wojsk Koalicji był sprzeczny z ich własnymi konstytucjami: np. zgodnie z orzeczeniem sądu, udział oddziałów japońskich w konflikcie w Iraku stanowił naruszenie artykułu 9 Konstytucji Japonii[37].

Jednym z głównych celów Koalicji, oprócz obalenia Saddama Husajna, było odkrycie broni masowego rażenia i dowodów współpracy byłego reżimu z organizacjami terrorystycznymi. W ten sposób w 2004 roku polscy i amerykańscy żołnierze znaleźli w Iraku amunicję do broni chemicznej[38][39][40]. Jak się jednak później okazało, znalezione pociski zawierały jedynie pozostałości substancji zniszczonych pod nadzorem przedstawicieli ONZ w latach 90. XX wieku. 6 października 2004 roku Iraq Survey Group (wiodąca organizacja w poszukiwaniach broni masowego rażenia) oficjalnie oświadczyła, że ​​w momencie inwazji w 2003 roku Irak nie posiadał żadnej broni zakazanej[41]. Powiązania Saddama Husajna z terrorystami również nie zostały udowodnione[26].

Szczyt zaangażowania sił okupacyjnych przypadł na 2007 rok, kiedy w samym Iraku stacjonowało 168 000 żołnierzy amerykańskich[42].

Jednocześnie liczba uczestników wojny stale spadała. Hiszpania jako pierwsza opuściła koalicję w 2004 roku[43][44][45]. Do 31 grudnia 2008 roku, oprócz jednostek amerykańskich i brytyjskich, w kraju pozostały tylko jednostki australijskie, rumuńskie, salwadorskie i estońskie. Do sierpnia 2009 roku wszystkie wojska spoza USA i Wielkiej Brytanii opuściły Irak, ale Brytyjczycy i Amerykanie kontynuowali działania, choć stopniowo redukowali swoje kontyngenty[46].

Przebieg okupacji

[edytuj | edytuj kod]

Państwo irackie i procesy polityczne

[edytuj | edytuj kod]
 Główny artykuł: Purpurowa rewolucja.
Paul Bremer

Cywilni administratorzy Iraku zostali ustanowieni w celu zarządzania okupowanym krajem. Ich zadaniem była odbudowa Iraku, stymulacja gospodarki, tworzenie nowych instytucji, opieka nad ludnością oraz przygotowania do przekazania władzy Irakijczykom[47]. Na czele tego organu stał emerytowany generał Jay Garner, ale wkrótce został on zastąpiony przez Paula Bremera. Polityka administracji okupacyjnej zakładała demokratyzację, aktywną współpracę z miejscową ludnością, zwalczanie kultu jednostki Saddama Husajna oraz ideologii ukształtowanych podczas jego dyktatury, z uwzględnieniem interesów społeczności etniczno-religijnych oraz rosnących wpływów ludności kurdyjskiej i szyickiej kosztem mniejszości sunnickiej na irackiej scenie politycznej[48].

Pierwszym działaniem politycznym Koalicji było wejście w życie 16 maja 2003 roku Rozporządzenia nr 1 „Debasyfikacja społeczeństwa irackiego”[49], które oznaczało wprowadzenie szeregu środków mających na celu usunięcie z władzy członków zdelegalizowanej irackiej Partii Baas. W tym celu powołano Komitet Debasyfikacji, na którego czele stanął Nuri al-Maliki. Zadaniem Komitetu było oczyszczenie rządu i armii z byłych członków Partii Baas[50]. Przedstawiciele irackiej społeczności sunnickiej postrzegali te czystki jako część szyickiego spisku mającego na celu przejęcie władzy. Czystki dotknęły jednak zarówno szyitów, jak i sunnitów[51].

23 maja Paul Bremer podpisał Rozporządzenie nr 2 „Rozwiązanie organizacji”, zgodnie z którym ministerstwa obrony i informacji, policja, Służba Wywiadowcza, Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Dyrekcja Bezpieczeństwa Narodowego, milicja fedainów, Narodowy Komitet Olimpijski oraz niemal wszystkie organizacje publiczne, w tym organizacje dziecięce i młodzieżowe, zostały uznane za nielegalne i rozwiązane[52]. Warto dodać, że już w kwietniu 2003 roku cudzoziemcy zebrali funkcjonariuszy irackiej policji w celu utrzymania porządku na ulicach Bagdadu i Basry. Po Rozporządzeniu nr 2 zagraniczni żołnierze rozpoczęli szkolenie nowych sił bezpieczeństwa. 25 czerwca, pod kierownictwem amerykańskiej firmy Vinnell Corporation, rozpoczęto formowanie pierwszych dziewięciu batalionów piechoty, a 22 lutego 2004 roku, zgodnie z Rozkazem nr 61 Sztabu Generalnego Irackich Sił Zbrojnych, utworzono nowe irackie Ministerstwo Obrony i Nową Armię Iracką[53].

13 lipca powołano organ konsultacyjny pod rządami Koalicji – Iracką Radę Zarządzającą, składającą się z 25 członków, w tym przywódców plemiennych i polityków. Pod względem przynależności etnicznej i wyznaniowej w skład rady wchodziło 13 szyitów, 5 sunnitów, 5 Kurdów (również sunnickich), jeden Turkmen i jeden Asyryjczyk[54]. Organ ten reprezentował szerokie spektrum ruchów politycznych i religijnych w Iraku; jednak z czasem bezpodstawność tej struktury i jej decyzji stała się oczywista. Początkowo Iracka Rada Zarządzająca miała być organem doradczym cywilnych administratorów Iraku, ale bardzo szybko przewodniczący Rady zaczął nadawać jej program i aktywnie uczestniczył w procesie decyzyjnym. Niemniej jednak Paul Bremer miał prawo zawetować decyzje podejmowane przez Radę[55].

Iracki żołnierz z wyborcami podczas wyborów prowincjonalnych w 2005

1 czerwca 2004 roku w Bagdadzie sformowano Iracki Rząd Tymczasowy(inne języki), zastępując Iracką Radę Zarządzającą. 28 czerwca Tymczasowa Administracja Koalicyjna przekazała swoje uprawnienia Rządowi Tymczasowemu. Rząd ten miał teoretycznie możliwość odrzucenia obecności sił obcych w kraju, ale nigdy takie oświadczenie nie złożył. Pomimo istnienia nowego cywilnego rządu irackiego, w rzeczywistości sytuację kontrolowały amerykańskie struktury wojskowe i setki doradców, od których zależało podejmowanie i wdrażanie decyzji politycznych. Dzięki ich wsparciu, Rząd Tymczasowy przeprowadził wybory prowincjonalne 30 stycznia 2005 roku. Jednocześnie odbyły się wybory do Zgromadzenia Narodowego (parlamentu), w których zwyciężył szyicki blok „Zjednoczony Sojusz Iracki”, wspierany przez szyickiego przywódcę duchowego Aliego as-Sistaniego, zdobywając 140 mandatów na 275. Drugie miejsce zajął blok zjednoczonych partii kurdyjskich pod przewodnictwem Massouda Barzaniego i Dżalala Talabaniego z 75 miejscami. Trzecią co do wielkości siłą polityczną, reprezentującą świeckie stanowiska, była „Lista Iracka” Ijada Allawiego z 40 miejscami[56].

3 maja tego samego roku utworzono Rząd Tymczasowy Iraku(inne języki). 15 października przedstawił on nowy projekt konstytucji kraju, który został zatwierdzony w referendum 25 października. 15 grudnia odbyły się wybory pod przewodnictwem Rządu Tymczasowego do izby niższej irackiego parlamentu – Rady Reprezentantów. 20 maja 2006 roku Rząd Tymczasowy przekazał swoje uprawnienia pierwszemu stałemu rządowi, na którego czele stanął premier Nuri al-Maliki[56].

Jednak reprezentatywność wyborów i nowych władz została zakwestionowana, ponieważ głosowanie odbyło się w niezwykle trudnych warunkach, gdy znaczna część sunnickiej ludności kraju je zbojkotowała, co doprowadziło do minimalnej reprezentacji interesów tej grupy. Szyickie siły polityczne okazały się natomiast bardzo zróżnicowane, o często odmiennych interesach politycznych i silnym wpływie radykałów[56].

Działania przeciwpowstańcze

[edytuj | edytuj kod]
Żołnierze U.S. Marine Corps w czasie II bitwy o Faludżę, 2004
Żołnierz irackich sił bezpieczeństwa podczas walk w Faludży, 2004
Iraccy powstańcy w 2006

Obalenie Saddama Husajna, przemiany demokratyczne, jak i sama obecność sił Koalicji zostały niezwykle źle przyjęte przez wiele środowisk politycznych i religijnych w Iraku. Zwolennicy poprzedniego reżimu i radykalnych ruchów islamskich, które zyskały na sile w kraju tuż po inwazji, zorganizowali zbrojną walkę partyzancką przeciwko okupantom. Głównym celem bojowników było doprowadzenie do wycofania obcych wojsk z Iraku. Pierwszy poważny incydent pomiędzy Amerykanami a iracką ludnością miał miejsce wieczorem 28 kwietnia 2003 roku. Kilkuset mieszkańców Al-Falludży zlekceważyło godzinę policyjną i przeszło ulicami miasta, mijając żołnierzy rozstawionych w byłej siedzibie partii Baas, aby zaprotestować przeciwko obecności wojska w miejscowej szkole. Żołnierze amerykańscy otworzyli ogień do tłumu, zabijając 17 osób i raniąc ponad 70. Żołnierze amerykańscy twierdzili, że odpowiedzieli ogniem, ale protestujący utrzymywali, że byli nieuzbrojeni[57][58]. Niezależni obserwatorzy z organizacji praw człowieka nie znaleźli dowodów na to, że siły amerykańskie zostały zaatakowane[59].

Po tym wydarzeniu ruch oporu, reprezentowany przez różne ugrupowania, stopniowo się rozrastał. Siły powstańcze stawiały opór okupantom i nowemu rządowi irackiemu, przeprowadzając ataki na konwoje wojskowe, bazy, patrole, punkty kontrolne i inne obiekty, czasami z udziałem snajperów i moździerzy[60]. Na początku konfliktu powstańcy przeprowadzali izolowane rajdy na małe obiekty, ale w 2004 roku przystąpili do ataków na dobrze bronione bazy i konwoje. Jednocześnie, jeśli wcześniej po zdetonowaniu miny na drodze pod ciężarówką wojskową powstańcy po oddaniu kilku strzałów próbowali uciec tak szybko, jak to możliwe, to z czasem po wybuchu bomby koncentrowali ogień z granatników i broni automatycznej na żołnierzach jadących w konwoju, a następnie przenosili go na inne pojazdy[60]. Aby zaatakować bazy, partyzanci potajemnie umieszczali miny na obszarze wokół nich, po czym ostrzeliwali obóz z moździerzy i granatników. Żołnierze Koalicji wybiegli, aby zająć pozycje, ale wtedy wpadli na świeżo rozmieszczone pole minowe. Straty ponoszone przez obrońców podczas takich rajdów były niekiedy dosyć znaczne. Czasami do ataków używano samochodów pułapek[60]. Brali w nich udział również snajperzy[61].

Ponadto powstańcy dopuszczali się aktów terroryzmu, w tym zamachów przy użyciu samochodów pułapek, brania zakładników i ataków na meczety[61]. Wiele zamachów terrorystycznych zostało przeprowadzonych przez sunnickie i szyickie organizacje ekstremistyczne i było skierowanych przeciwko ludności cywilnej lub miejscom kultu religijnego „wrogiego” odłamu islamu. Jak pokazują doniesienia prasowe, ofiarami poważnych ataków terrorystycznych prawie nigdy nie byli żołnierze Koalicji. Jednak iraccy powstańcy poddali podobnym atakom lokalne siły bezpieczeństwa[62][63][64][65].

Czasami powstańcy zdobywali całe miasta i dzielnice, tworząc tam tymczasowo swoją władzę[66][67]. Międzynarodowa Koalicja i jej sojusznicy odpowiedzieli operacjami przeciwpowstańczymi, z których pierwszą była operacja Peninsular Strike przeprowadzona latem 2003 roku, która doprowadziła do zniszczenia jednostek na północ od Bagdadu[68]. Podczas takich działań bojownicy zazwyczaj znajdowali się na obszarach zaludnionych, gdzie istniała silna obrona. W takich przypadkach wojska Koalicji otaczały miasto lub wieś, a następnie, po działaniach lotnictwa i artylerii, przeprowadzały oczyszczanie terenu przez piechotę przy wsparciu pojazdów[69]. Podczas działań przeciwpowstańczych atakowano również cywilów podejrzanych o współpracę z bojownikami, czemu towarzyszyły masowe egzekucje[70][71].

Największe natężenie walk z rebeliantami podczas okupacji Iraku przypadło na drugą połowę 2004 roku, kiedy zostały stoczone m.in. dwie regularne bitwy o Faludżę. Natomiast najkrwawszym rokiem dla sił Koalicji był rok 2007, kiedy zginęło 899 amerykańskich żołnierzy[72].

Aspekt ekonomiczny

[edytuj | edytuj kod]

W latach 90. gospodarka Iraku została osłabiona przez konflikty zbrojne i sankcje, ale reżimowi Saddama Husajna udało się utrzymać względny dobrobyt obywateli dzięki programom socjalnym i wsparciu dla ludności, powszechnemu dostępowi do edukacji, mieszkań, żywności i leków. Rząd zapewniał to głównie poprzez handel ropą naftową[73].

Po obaleniu Saddama Husajna zaplanowano reformy gospodarcze. Paul Bremer uważał, że gospodarka państwa, która ucierpiała od początku inwazji i wydarzeń lat 90., może zostać pobudzona przez wolny rynek. Uznał wszystkie istniejące przedsiębiorstwa za nierentowne, ponieważ były powiązane z administracją partyjną, i widział rozwiązanie w prywatyzacji majątku państwowego. Przyjęto jednak najpierw Rozporządzenie nr 17, które zapewniło immunitet prawny zagranicznym kontrahentom. Następnie przyjęto Dekrety nr 37 i nr 49, które zwolniły zagranicznych inwestorów i kontrahentów z wszelkich zobowiązań podatkowych[74]. Najważniejszym był Dekret nr 39 „O zagranicznych inwestorach”, który wprowadził wcześniej opracowane zachęty mające na celu przyciągnięcie inwestorów do irackiej gospodarki[75].

Sama prywatyzacja rozpoczęła się dopiero 9 października 2003 roku[76]. W rezultacie odbyła się ona w warunkach, w których dyrektorzy największych firm zostali wydaleni z kraju lub uwięzieni, podobnie jak najbogatsi ludzie, którzy mogli uczestniczyć w zakupie firm. Zamiast tego zagraniczne firmy zostały wyjęte spod jurysdykcji władz Iraku i wykupiły lokalne przedsiębiorstwa (zgodnie z dekretem miały one możliwość posiadania nawet 100% firm w kraju)[77]. Sytuacja nadal się pogarszała z powodu ciągłej przemocy, nieefektywnego zarządzania i niedoborów ropy naftowej spowodowanych przestarzałą technologią wydobycia. Od połowy 2009 roku przychody z eksportu ropy powróciły do ​​poziomów sprzed inwazji, a dochody rządu wzrosły zgodnie ze światowymi cenami ropy. W 2011 roku Bagdad zwiększył eksport ropy naftowej do ponad 1 900 000 baryłek dziennie dzięki nowym umowom z międzynarodowymi firmami naftowymi, ale nie osiągnął planowanych 2 400 000 baryłek dziennie. Umowy zawarte przez Irak z dużymi firmami naftowymi miały potencjał znacznego zwiększenia dochodów ze sprzedaży ropy naftowej, ale Irak musiał zmodernizować swoją infrastrukturę rafineryjną, rurociągową i eksportową, aby efektywniej realizować te umowy[78][79].

Już pod koniec pierwszej dekady XXI wieku poprawa warunków bezpieczeństwa i początkowa fala inwestycji zagranicznych przyczyniły się do pobudzenia aktywności gospodarczej, zwłaszcza w sektorze energetycznym i budowlanym oraz w handlu detalicznym. Inflacja systematycznie spadała od 2006 roku, ponieważ sytuacja militarno-polityczna uległa poprawie[80][81].

Odpowiedzialność byłego reżimu

[edytuj | edytuj kod]
 Główny artykuł: Egzekucja Saddama Husajna.

Po inwazji i zajęciu Iraku wszczęto postępowania karne przeciwko byłemu prezydentowi Saddamowi Husajnowi i szeregowi jego współpracowników w związku z podejrzeniem popełnienia przez nich wielu przestępstw[82].

W lipcu 2004 roku Saddam Husajn został przekazany Rządowi Tymczasowemu, pozostając jednocześnie pod ochroną armii amerykańskiej. Trybunał rozpoczął gromadzenie i analizę dowodów na jego liczne przestępstwa. W ten sposób latem 2005 roku rozpowszechniono cztery oficjalne nagrania wideo z przesłuchań oskarżonych w sprawie Saddama Husajna. 19 czerwca pokazano przesłuchanie byłego prezydenta Alego Hassana al-Madżida, zwanego „Chemicznym Alim”, który brał udział w zatruciu kurdyjskich mieszkańców wsi środkami paralityczno-drgawkowymi w 1988 roku. 15 czerwca ukazał się reportaż wideo z przesłuchania trzech innych współpracowników Saddama: jego byłej sekretarki, byłego wiceprezydenta i byłego ministra spraw wewnętrznych Iraku. Nagranie z przesłuchania samego Husajna opublikowano jeszcze wcześniej. Ponadto opublikowano również nagranie z przesłuchania dwóch przyrodnich braci byłego dyktatora, Barzana Ibrahima at-Tikritiego i Watbana Ibrahima at-Tikritiego, którzy byli doradcami prezydenta i podejrzanymi o udział w zabójstwach Kurdów[83].

Początkowo głównymi zarzutami miała być współpraca z organizacjami terrorystycznymi i opracowywanie broni masowego rażenia[84] Jednak, jak się później okazało, w momencie inwazji sił Koalicji w 2003 roku Irak nie dysponował żadnymi zakazanymi środkami i nie współpracował z bojownikami[41].

Pierwsza sesja specjalnego trybunału odbyła się w lipcu 2004 roku. Sędzia ogłosił wówczas siedem zarzutów (wstępnych) przeciwko byłemu irackiemu przywódcy: umyślne zabójstwo cywilów bronią chemiczną w rejonie Halabdży w północnym Iraku w 1988 roku; umyślne zabójstwa cywilów bez procesu; umyślna eksterminacja kurdyjskiego klanu Barzaniego w 1983 roku; umyślne zabójstwo duchownych; umyślne zabójstwo cywilów podczas operacji przeciwko Kurdom w północnym Iraku; umyślne zabójstwo cywilów w południowym Iraku w 1991 roku; inwazja na Kuwejt[82].

Pierwszy proces Saddama Husajna rozpoczął się przed specjalnym irackim trybunałem 19 października 2005 roku. W procesie tym były przywódca i siedmiu innych oskarżonych zostało skazanych za zbrodnie przeciwko ludzkości w związku z rozstrzelaniem 150 mieszkańców Ad-Dudżajl po nieudanej próbie zamachu na Husajna w 1982 roku, dokonanej przez członków Islamskiej Dawy. Drugi, odrębny proces rozpoczął się 21 sierpnia 2006 roku, w którym Husajn i sześciu innych oskarżonych zostało skazanych za ludobójstwo popełnione podczas operacji Al-Anfal przeciwko Kurdom w północnym Iraku[82].

5 listopada 2006 roku Saddam Husajn został skazany na karę śmierci przez powieszenie. 26 grudnia jego apelacja została odrzucona, a wyrok śmierci utrzymany w mocy. Dalsze apelacje nie zostały uwzględnione, a oskarżony został stracony 30 dni później. Data i miejsce egzekucji były utrzymywane w tajemnicy aż do czasu wykonania wyroku. Saddam Husajn został powieszony 30 grudnia 2006 roku[85][86][87].

Przekazanie kontroli Irakijczykom

[edytuj | edytuj kod]

Uwarunkowania

[edytuj | edytuj kod]
Iraccy żołnierze patrolują obszar w pobliżu Al-Mahmudijji, 43 km na południe od Bagdadu, luty 2007

Już w latach 2003–2004 mówiono o pójściu drogą rozwiązania konfliktu w Wietnamie, gdzie walka z ruchem partyzanckim miała został przekazana głównie lokalnym siłom zbrojnym (por. „wietnamizacja”), a Amerykanie mieliby jedynie szkolić wojsko irackie oraz zapewniać wsparcie materialne i finansowe[88][89].

Utworzenie rządu irackiego nie oznaczało jednak powrotu stabilności i pełnej suwerenności Iraku. Amerykanie wahali się przed przekazaniem inicjatywy nowym władzom, ponieważ bezpośrednio po wyborach i utworzeniu gabinetu oraz parlamentu Irak pogrążył się w konflikcie międzywyznaniowym pomiędzy szyitami a sunnitami. Jednak aktywna fala konfrontacji religijnej wkrótce zaczęła wygasać[90]. Jednocześnie od 2008 roku aktywność bojowników przeciwko siłom Koalicji i ludności lokalnej malała. Według irackiej policji, w lutym 2008 roku w Iraku zginęło 633 cywilów, w porównaniu z 1801 zabitym w tym samym miesiącu poprzedniego roku[91].

Pod wieloma względami rezultaty te były możliwe dzięki strategii „Nowa Droga Naprzód” (ang. The New Way Forward), znana także jako Surge[92]. Przejście na nią ogłosił sam prezydent George W. Bush 10 stycznia 2007 roku[93]. W swoim przemówieniu do narodu przyznał, że popełnił w przeszłości błędy w kwestii irackiej, a także zauważył, że głównymi przyczynami wcześniejszych niepowodzeń był niedobór wojsk i brak swobody działania amerykańskiego dowództwa. Nowa strategia zakładała wysłanie dodatkowych sił do Iraku. Amerykanie zwiększali liczebność swoich żołnierzy w Iraku do 21 500 oraz wzmacniali środki bezpieczeństwa na granicach. Do tego czasu do Iraku wysyłano okresowo dodatkowe wojska, zazwyczaj na czas wyborów krajowych lub w odpowiedzi na kolejną eskalację sytuacji. Różnica polegała na tym, że wzmocnienia miały tym razem pozostać na dłużej. Ponadto, podczas gdy wcześniej wojska amerykańskie opuszczały obszary oczyszczone z bojowników, nowy plan przewidywał, że pozostaną tam na stałe, aby zapewnić bezpieczeństwo. Stopniowo Amerykanie zaczęli coraz bardziej ufać lokalnym siłom bezpieczeństwa, przekazując im region po regionie. Czasami siły irackie były nawet bardziej sprawne niż wojska Koalicji. Dla przykłady, jesienią 2007 roku wojska brytyjskie niemal całkowicie oddały Basrę w ręce jednostek Armii Mahdiego. Pod ich kontrolą pozostało jedynie lotnisko i okoliczne tereny[94]. Pod koniec marca 2008 roku armia iracka rozpoczęła operację Knights Tempest, wypierając bojowników z miasta[95].

Pod koniec 2008 roku Irak opuścił Polski Kontyngent Wojskowy (na miejscu pozostało tylko 20 oficerów pełniących misję szkoleniową)[96]. W 2009 roku z Iraku wycofały się wojska brytyjskie i australijskie[46].

Kontekst prawny

[edytuj | edytuj kod]
George W. Bush i Nuri al-Maliki podczas podpisywania Porozumienia o Statusie Sił Zbrojnych

27 kwietnia 2007 roku Kongres USA uchwalił ustawę o dodatkowych wydatkach na Irak, która wyznaczała termin wycofania wojsk, ale prezydent Bush zawetował ją, powołując się na obawy dotyczące ustalenia terminu wycofania sił amerykańskich[97][98][99].

9 maja Jim McGovern przedstawił Izbie Reprezentantów swój plan zapewnienia ponownego rozmieszczenia (wycofania) Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych z Iraku. Jednak i ten projekt ustawy odrzucił głosami 255 do 171[100]. 12 lipca Izba Reprezentantów zagłosowała stosunkiem głosów 223 do 201 za ponownym rozmieszczeniem sił zbrojnych. Rezolucja wzywała do wycofania większości wojsk z Iraku do 1 kwietnia 2008 roku[101][102].

18 lipca tego samego roku, po całonocnej debacie, Senat zablokował uchwalenie ustawy, która miała ustalić harmonogram wycofania wojsk, stosunkiem głosów 52 do 47. Wycofanie miało rozpocząć się w ciągu 120 dni i zakładać, że wszystkie siły (z wyjątkiem nieokreślonej liczby żołnierzy, którzy mogliby zostać pozostawieni na bardzo ograniczone misje) opuszczą kraj do 30 kwietnia następnego roku[103].

14 grudnia 2008 roku rządy Stanów Zjednoczonych i Iraku podpisały Porozumienie o Statusie Sił Zbrojnych. Zawierało ono konkretną datę – 30 czerwca 2009 roku – do której siły amerykańskie miały wycofać się z irackich miast, oraz datę całkowitego wycofania – 31 grudnia 2011 roku. 14 grudnia 2008 roku prezydent George W. Bush podpisał z Irakiem porozumienie o bezpieczeństwie. Podczas swojej czwartej i ostatniej wizyty w Iraku amerykański przywódca zorganizował transmitowaną w telewizji na żywo konferencję prasową z premierem Iraku Nurim al-Malikim, aby uczcić zawarcie porozumienia i pochwalić postępy w zakresie bezpieczeństwa w Iraku, mówiąc, że zaledwie dwa lata temu „takie porozumienie wydawało się niemożliwe”[104].

Barack Obama ogłasza nową datę wycofania wojsk z Iraku w Camp Lejeune, 2009

27 lutego 2009 roku w Camp Lejeune(inne języki) w Karolinie Północnej nowy prezydent Barack Obama ogłosił zmianę pierwotnej daty wycofania wojsk z irackich miast. Pierwotny termin 30 czerwca 2009 roku został przedłużony o 10 miesięcy, do 31 sierpnia 2010 roku. Jednocześnie Obama potwierdził zobowiązanie swojego poprzednika do daty 31 grudnia 2011 roku jako terminu całkowitego wycofania wojsk, zgodnie z porozumieniem między administracją Busha a rządem irackim[105].

Wycofanie wojsk amerykańskich

[edytuj | edytuj kod]

13 września 2007 roku prezydent Bush ogłosił, że 168 000 żołnierzy amerykańskich stacjonujących wówczas w Iraku zostanie zredukowanych o 5700 do Bożego Narodzenia, a kolejne jednostki zostaną wycofane w ciągu następnych miesięcy, co zmniejszy całkowitą liczbę amerykańskich żołnierzy z 20 do 15 brygad bojowych do lipca 2008 roku. Jednak do końca roku liczba żołnierzy amerykańskich w Iraku spadła jedynie do 146 000>[42].

Do października siły międzynarodowe utrzymały kontrolę nad pięcioma z 18 irackich prowincji, a iracka armia i policja zapewniały bezpieczeństwo w pozostałych 13[106].

19 sierpnia 2010 roku 4 Brygada Strykerów z 2 Dywizji Piechoty stała się ostatnią amerykańską brygadą bojową, która wycofała się z Iraku. Jednocześnie w swoim przemówieniu z 31 sierpnia 2010 roku Obama oświadczył, że „amerykańska misja wojskowa w Iraku dobiegła końca. Operacja Iraqi Freedom również dobiegła końca, a naród iracki ponosi teraz główną odpowiedzialność za bezpieczeństwo swojego kraju”[107][108][109]. W tym czasie około 50 000 amerykańskich żołnierzy pozostało w kraju jako doradcy w ramach operacji New Dawn, która trwała do końca 2011 roku. Amerykańscy żołnierze kontynuowali szkolenie i doradztwo dla sił irackich[110]. Wkrótce po załamaniu się dyskusji o przedłużeniu pobytu sił amerykańskich, Obama ogłosił całkowite wycofanie jednostek wojskowych z Iraku, zgodnie z wcześniejszymi planami[111]. 15 grudnia 2011 roku w Bagdadzie odbyła się ceremonia formalnego zakończenia misji amerykańskiej[112]. Ostatnich 500 żołnierzy opuściło Irak rankiem 18 grudnia. Później w Iraku przebywali jeszcze pracownicy prywatnych firm wojskowych i ochroniarskich, a także nieznana liczba amerykańskich i zagranicznych instruktorów. W marcu 2013 roku łączna liczba zagranicznych najemników, z wyłączeniem specjalistów z sił zbrojnych państw Koalicji, wynosiła 5500 osób[113].

Oceny

[edytuj | edytuj kod]
Amerykańscy żołnierze na patrolu w Ar-Ramadi, 16 sierpnia 2006

Działania Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników w Iraku budzą do dziś liczne kontrowersje i sprzeczne opinie. Z jednej strony obalenie rządu Saddama Husajna i późniejsza okupacja przyczyniły się do rzeczywistego upowszechnienia praw politycznych ludności, demokratyzacji i liberalizacji kraju oraz poprawy stosunków z krajami zachodnimi, ich bliskowschodnimi sojusznikami i Iranem, z którym Irak miał wcześniej trudne, a nawet wrogie stosunki. Okupanci zastąpili 25-letni autorytarny reżim nowym, demokratycznym systemem ukształtowanym w uczciwej rywalizacji politycznej[6]. W tym czasie szyici i Kurdowie przestali być poddawani dyskryminacji, która miała miejsce za czasów sunnickich rządów Saddama Husajna. Przedstawiciele tych społeczności w trakcie i po okupacji zdołali zwiększyć swój wpływ na politykę w kraju, zajmując większość stanowisk w aparacie państwowym, w tym urząd prezydenta[114]. Z drugiej strony, po inwazji i rozpoczęciu okupacji region stał się znacznie bardziej niestabilny, a problem terroryzmu stał się szczególnie dotkliwy[115]. Sytuacja społeczno-ekonomiczna obywateli pogorszyła się, ponieważ działania militarne zniweczyły wszystkie osiągnięcia poprzedniego reżimu w tym obszarze. Jednocześnie korupcja, która stanowiła poważny problem już za czasów Saddama Husajna, tylko się nasiliła[116]. Amerykańską inwazję krytykowano również za sfałszowane oskarżenia o posiadanie przez rząd Husajna broni masowej zagłady i współpracę z Al-Ka’idą[41]. Ponadto sama operacja, w momencie inwazji, nie została zatwierdzona przez ONZ i wywołała niezadowolenie społeczności międzynarodowej[117].

Wojna w Iraku cieszyła się szerokim poparciem kręgów neokonserwatywnych w USA. Ich zdaniem utworzenie prawdziwie demokratycznego państwa irackiego mogło wywołać „reakcję łańcuchową” i zmodernizować cały region Bliskiego Wschodu, rządzony brutalnie i nieskutecznie przez dyktatorów, wodzów plemiennych lub przywódców religijnych. Rezultatem tego mogłaby być eliminacja ognisk międzynarodowego terroryzmu i szeregu przyczyn, które go wywołały. Znalazło to częściowo odzwierciedlenie w wydarzeniach Arabskiej Wiosny[118].

Już po zakończeniu okupacji były przedstawiciel USA przy ONZ John Bolton podkreślił[119]:

Najważniejszym osiągnięciem, jakiego dokonaliśmy [Amerykanie], było obalenie Saddama Husajna i jego reżimu, co stanowiło zagrożenie dla pokoju i bezpieczeństwa w regionie i na skalę globalną. I cokolwiek okazało się w kwestii broni masowego rażenia, ten reżim stanowił zagrożenie”

Według sondażu przeprowadzonego w maju 2007 roku przez Quinnipiac University(inne języki) 55% Amerykanów uważało wojnę w Iraku za błąd, a 51% zarejestrowanych wyborców poparło wycofanie wojsk amerykańskich z tego kraju[120]. Jednak w lutym 2008 roku 48% respondentów uważało, że operacja wojskowa w Iraku przebiega dobrze lub bardzo dobrze, a taka sama liczba była zdania, że ​​przebiega ona źle[121].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Witold Repetowicz: Uwarunkowania stabilizacji Iraku po wyparciu tzw. Państwa Islamskiego. Fundacja im. Kazimierza Pułaskiego, 7.08.2017. [dostęp 2026-05-12].
  2. ↑ M. Lasoń. Próba bilansu zaangażowania Polski w interwencję zbrojną i proces stabilizacji Iraku w latach 2003-2008. „Przegląd Zachodni”. 65 (3), 2009. [dostęp 2026-05-12]. 
  3. ↑ Agata Krzemińska. Ewolucja zaangażowania Polski w budowanie nezpieczeństwa na Bliskim Wschodzie. „Obronność. Zeszyty Naukowe”. 1(9), s. 96, 2014. ISSN 2299-2316. >
  4. ↑ a b Krzysztof Makarewicz. Prywatne firmy wojskowe w działaniach stabilizacyjnych w Iraku. „Wiedza Obronna”. 4, s. 107–130, 2012. 
  5. ↑ a b Laura Hood: Who are the private contractors fighting in Iraq and Afghanistan? An inside look at this invisible military force. The Conversation Media Group Ltd.. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  6. ↑ a b Эльдар Касаев. Демократизация Ирака. „Политический класс”. 5, s. 67–79, maj 2009. (ros.). 
  7. ↑ Mapping Iraq's Post-2003 Health Crisis: Two Decades of Retrogression and Kleptocracy. 31.01.2024. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  8. ↑ Farhad Alaaldin: A State in Collapse: Mapping Iraq’s Economic Woes. EISMENA, 2.01.2021. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  9. ↑ The Death Lobby: How the West Armed Iraq. New York: Houghton Mifflin Company, 1991. ISBN 0-395-59305-0. (ang.).
  10. ↑ Аятолла Хомейни против «белой революции». Иран: старые идеи и новые мо. Третий Путь, 1.11.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  11. ↑ Страшный Тегеран: Хомейни глазами разведчика. Новая газета, 2.07.2001. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  12. ↑ А.Тарасов: Персидские фэнтези, или "Всемирный еврейско-бехаитский заговор": хочешь верь, хочешь - не верь. ЦентрАзия, 12.06.2005. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  13. ↑ Война в Персидском заливе. Энциклопедия «Всемирная история». [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  14. ↑ Iraq vs. Kuwait. 1991-2003. Faculty of Social Sciences. Charles University. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  15. ↑ Alan Friedman: Spider's Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq. Bantam Books, 1993. (ang.).
  16. ↑ Charles Recknagel: Iraq: Conflict Over No-Fly Zones Continues. Radio Free Europe, 9.08.1999. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  17. ↑ Robert E. Kelley: Twenty Years Ago in Iraq, Ignoring Weapons Inspectors Proved to Be a Fatal Mistake. InDepthNews, 23.03.2023. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  18. ↑ Dexter Filkins: Colin Powell’s Fateful Moment. The Now Yorker, 18.10.2021. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  19. ↑ Stories from the UN Archive: The presentation that launched a war. UN News, 15.02.2024. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  20. ↑ Jack Mitchell: 20 years ago, the U.S. warned of Iraq's alleged 'weapons of mass destruction'. npr.org, 3.02.2023. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  21. ↑ Ed Pilkington, Helen Pidd, Martin Chulov: Colin Powell demands answers over Curveball's WMD lies. The Guardian, 16.02.2011. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  22. ↑ 'A Policy of Evasion and Deception'. The Washington Post, 5.02.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  23. ↑ DoD News Briefing. georgewbush-whitehouse.archives.gov, 31.3.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  24. ↑ Jason Burke: US Special Forces take fight to fundamentalist terror group. The Guardian, 30.03.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  25. ↑ Michael Knights: What Iraq's Kurdish Peshmerga Really Need. The Washington Institute, 7.08.2014. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  26. ↑ a b Ю.Романченко: Геополитические аспекты войны в Ираке. army.armor.photos. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  27. ↑ George W. Bush: End of Major Combat in Iraq. presidentialrhetoric.com, 1.05.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  28. ↑ Laws of War: Laws and Customs of War on Land (Hague IV). The Avalon Project, Yale Law School, 18.10.1907. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  29. ↑ Research Initiative Policy Brief
  30. ↑ Iraq Resolution Endorses Plan for Transition, Elections (Text of U.N. Security Council Resolution 1546). 8.06.2004. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  31. ↑ Ewen MacAskill, Richard Norton-Taylor, Rory McCarthy: US and UK look for early way out of Iraq. The Guardian, 22.01.2005. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  32. ↑ Iraq Bill Demands U.S. Troop Withdraw. Fox News, 10.05.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  33. ↑ Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces. The Jerusalem Post, 5.06.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  34. ↑ Coalition Members. The White House, 27.03.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  35. ↑ Report of the Secretary-General on children and armed conflict in Iraq. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  36. ↑ Resolution 1500 (2003). United Nations Security Council, 14.08.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  37. ↑ High court: ASDF mission to Iraq illegal. The Japan Times, 17.04.2008. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  38. ↑ Update on chemical demilitarisation. 21.04.2009. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  39. ↑ Szmajdziński: Polacy znaleźli w Iraku broń chemiczną. wiadomosci.wp.pl, 1.07.2004. [dostęp 2026-05-11].
  40. ↑ Polacy znaleźli w Iraku broń chemiczną. rmf24.pl, 2.07.2004. [dostęp 2026-05-11].
  41. ↑ a b c Official: U.S. calls off search for Iraqi WMDs. CNN, 13.01.2005. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  42. ↑ a b US Ground Forces End Strength. globalsecurity.org. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  43. ↑ Giles Tremlett, David Teather: Spain to pull troops out 'as soon as possible'. The Guardian, 19.04.2004. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  44. ↑ Spain Pulls Troops out of Iraq. Deutsche Welle, 26.04.2004. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  45. ↑ Mary Louise Kelly, Sylvia Poggioli: Spain May Abandon Iraq Coalition. npr.org, 15.03.2004. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  46. ↑ a b Brytyjskie i australijskie kontyngenty wycofane z Iraku. Rzeczpospolita, 31.07.2009. [dostęp 2021-12-04].
  47. ↑ Coalition Provisional Authority, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-05-11] (ang.).
  48. ↑ Remarks in Bratislava. The American Presidency Project. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  49. ↑ Coaliton Provisional Authority Order Number 1. De-Ba`Athification Of Iraqi Society. nsarchive2.gwu.edu/. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  50. ↑ Beth K. Dougherty: De-Ba`thification in Iraq: How Not to Pursue Transitional Justice. Middle East Institute. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  51. ↑ Certification of the Council of Representatives Elections Final Results. The Independent Electoral Commission of Iraq. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  52. ↑ Coalition Provisonal Suthority Order Number 2. Dissoulution of Entities. nsarchive2.gwu.edu, 23.05.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  53. ↑ Iraq: Coalition Provisional Authority Order No. 22 of 2003, Creation of a New Iraqi Army. refworld.org. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  54. ↑ Iraqi Governing Council. GlobalSecurity.org. [dostęp 2021-12-04]. (ang.).
  55. ↑ IRAQ: The Changing Plan. Council on Foreign Relations, 2.02.2005. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  56. ↑ a b c Руслан Мамедов: Ирак по-американски. Дебаасификация иракского общества (2003–2004 гг.). Российский совет по международным делам, 11.04.2018. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  57. ↑ Edmund Blair: Anger Mounts After U.S. Troops Kill 13 Iraqi Protesters. Reuters, 29.04.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  58. ↑ Falluja: City with history of rebellion. BBC, 23.12.2004. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  59. ↑ Iraq: U.S. Should Investigate al-Falluja (Report). Human Rights Watch, 17.06.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  60. ↑ a b c Четвертый этап новейшей истории Ирака. lenta.ru, 18.09.2004. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  61. ↑ a b С. Строкань: Багдад взорвался с шести сторон. Коммерсантъ, 24.11.2006. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  62. ↑ Carol J. Williams: Suicide attacks soaring in Iraq. Post-gazette.com, 2.06.2005. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  63. ↑ List of some attacks 2003-2005. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  64. ↑ Baghdad: Mapping the violence (BBC). BBC. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  65. ↑ Project Iraq Body Count. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  66. ↑ Thomas E. Ricks: Thomas Ricks. Situation Called Dire in West Iraq. The Washington Post, 11.09.2006. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  67. ↑ U.S. and Iraq Take Ramadi a Neighborhood at a Time. The New York Times. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  68. ↑ Operation Peninsula Strike. globalsecurity.org. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  69. ↑ Jonathan F. Keiler: Who Won the Battle of Fallujah?. military.com. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  70. ↑ Victims of the Haditha Massacre. UnitedforPeace.org. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  71. ↑ US-Hubschrauber greifen Hochzeitsfeier an Dutzende Tote. Der Spiegel, 19.05.2004. [dostęp 2026-05-11]. (niem.).
  72. ↑ 2007 was deadliest year for U.S. troops in Iraq. NBC News, 31.12.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  73. ↑ Ирак при Саддаме Хусейне: взгляд в прошлое. RIA Nowosti, 29.12.2006. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  74. ↑ Siddiqui 2013 ↓, s. 8.
  75. ↑ Coalition Provisional Authority Order Number 39. Foreign Investment. govinfo.library.unt.edu. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  76. ↑ Дорогой мира и капитализма. Коммерсантъ, 10.10.2003. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  77. ↑ Siddiqui 2013 ↓, s. 17.
  78. ↑ Economy of Iraq, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-05-11] (ang.).
  79. ↑ Iraq Crude Oil Production by Year. IndexMundi. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  80. ↑ Inflation, consumer prices (annual %). The World Bank Group. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  81. ↑ John M. Olin: Measuring Iraq Middle East Strategy at Harvard. Institute for Strategic Studies Harvard University, 24th.04.2009. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  82. ↑ a b c Saddam Hussein Trial Fast Facts. CNN, 30.10.2013. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  83. ↑ Е. Н. Трикоз. Судебный процесс над Саддамом Хусейном в Иракском Специальном Трибунале. „Право и политика”. 10, s. 66–72, 2006. [dostęp 2026-05-11]. (ros.). 
  84. ↑ Саддаму предъявили первое обвинение. lenta.ru, 18.07.2005. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  85. ↑ Ewen MacAskill, Michael Howard: How Saddam died on the gallows. 1.01.2007 język = en. [dostęp 2026-05-11].
  86. ↑ Richard Falk: The Flawed Execution of Saddam Hussein. 31.12.2006. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  87. ↑ Today in History: December 30, Saddam Hussein executed. AP News, 30.12.2025. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  88. ↑ Nick Turse, Andrew Bacevich: Vietnamization 2.0. Open Democracy, 21.10.2015. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  89. ↑ 'Iraqification' vs. 'Vietnamization'. npr.org, 21.01.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  90. ↑ Iraq’s Civil War, the Sadrists and the Surge. Crisis Group, 7.02.2008. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  91. ↑ Iraq: Civilian deaths rise in February but still lower than in 2007. reliefweb.int, 3.03.2008. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  92. ↑ Iraq Reconsidered: Ten Years After the Surge. cfr.org, 1.02.2017. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  93. ↑ Iraq: Civilian deaths rise in February but still lower than in 2007. reliefweb.int, 3.03.2008. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  94. ↑ Senior US military say British suffered "defeat" in Basra and left people of the city to be "terrorised". BBC Press Office, 29.09.2010. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  95. ↑ Joel D. Rayburn, Frank K. Sobchak: The US Army in the Iraq War. T. 2: Surge and Withdrawal 2007-2011. 2019, s. 368. (ang.).
  96. ↑ Po pięciu latach koniec polskiej misji w Iraku. money.pl, 29.10.2008. [dostęp 2026-05-11].
  97. ↑ Senate passes Iraq withdrawal bill; veto threat looms. CNN, 26.04.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  98. ↑ Bush vetoes war-funding bill with withdrawal timetable. CNN, 2.05.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  99. ↑ Bush Vetoes Iraq War Spending Bill. Fox News, 1.05.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  100. ↑ H.R. 2237. thomas.loc.gov. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  101. ↑ House Passes Troop Withdrawal Bill. wcbstv.com, 12.07.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  102. ↑ House passes bill to bring troops home in '08. CNN. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  103. ↑ Anne Flaherty: Senate Troop Withdrawal Bill Scuttled.. Time, 18.07.2007. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  104. ↑ Iraqi Journalist Hurls Shoes at Bush, Is Detained. Fox News, 14.12.2008. [dostęp 2026-05-11].
  105. ↑ Transcript of Obama's Speech at Camp Lejeune. N.C. White House Transcript, 27.02.2009. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  106. ↑ Coalition returns province to Iraqi control. CNN, 29.10.2008. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  107. ↑ Ernesto Londoño: Operation Iraqi Freedom ends as last combat soldiers leave Baghdad. The Washington Post, 19.08.2010. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  108. ↑ President Obama’s Address on Iraq. The New York Times, 31.08.2010. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  109. ↑ Obama's full speech: 'Operation Iraqi Freedom is over'. NBC News, 31.08.2010. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  110. ↑ Al Jazeera and agencies. Last US combat brigade leaves Iraq.. Al-Dżazira, 19.08.2010. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  111. ↑ Ewen MacAskill: Iraq rejects US request to maintain bases after troop withdrawal. The Guardian, 21.01.2011. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  112. ↑ Tim Mak: Leon Panetta marks end of Iraq war. POLITICO, 15.12.2011. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  113. ↑ Anna Fifield: Contractors reap $138bn from Iraq war. The Financial Times. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  114. ↑ Abby Sewel: Why Kurds are the biggest beneficiaries 20 years after Iraq War. The Christian Science Monitor, 23.03.2023. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  115. ↑ تنسيقيّات البصرة تُعلًّق التظاهرات وتطالب بملاحقة مندسّين من ولاية الجنوب. almadapaper.net, 2.08.2018. [dostęp 2026-05-11]. (arab.).
  116. ↑ Георгий Кухалейшвили: Эхо арабской весны: Подводные камни протестов в Ираке. 112 Украина, 6.10.2019. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  117. ↑ Excerpts: Annan interview. BBC. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  118. ↑ Алекс Григорьев, Голос Америки: Война в Ираке стала историей. Voice of America, 15.12.2011. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  119. ↑ Чего добились американцы в Ираке?. Voice of America, 19.01.2012. [dostęp 2026-05-11]. (ros.).
  120. ↑ Thinking about the U.S. invasion of Iraq in 2003: Do you think the U.S. made the right decision or the wrong decision in using military force in Iraq?. Quinnipiac University Poll. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).
  121. ↑ Obama Has the Lead, but Potential Problems Too. Pew Research Center, 28.02.2008. [dostęp 2026-05-11]. (ang.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • F. Siddiqui. The Coalition Provisional Authority and Iraq. „Osgoode Hall Review and Policy In Action”. 4, 2013. (ang.). 
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Okupacja_Iraku&oldid=79846983”