Kijanka do prania

Kijanka do prania – narzędzie używane do prania, zazwyczaj w wodzie bieżącej (rzece, strumieniu, potoku) w postaci wąskiej drewnianej łopatki (często zdobionej), kija lub twardej deszczułki^[1].

Opis

Kijanki do prania wykonywano zwykle z jednego kawałka drewna, czasem zdobiono wycinanymi motywami geometrycznymi lub roślinnymi. Tak ozdobione narzędzie mogło być prezentem narzeczeńskim^[1].

Jeszcze w XX wieku z kijanki korzystano tam, gdzie nie docierała sieć wodociągów i gdy wodę do mieszkań dostarczano w niedostatecznej ilości wiadrami ze studni publicznej lub z beczkowozu (w domach miejskich z doprowadzoną wodą używano balii i tary)^[2]. Pranie polegało na wielokrotnym uderzaniu kijanką w obficie namoczone sztuki odzieży i na ciągłym spłukiwaniu ich wodą. W ten sposób cząsteczki brudu wybijano mechanicznie spomiędzy włókien tkaniny, a następnie wypłukiwano. Niekiedy podczas prania dodawano niewielkie ilości mazi otrzymywanej przez prażenie mieszanki popiołu roślinnego i łoju – poprzedników mydła^[1].

Powszechnie uważana za narzędzie typowe dla wsi, lecz jeszcze przed II wojną światową posługiwali się nim mieszkańcy małych miasteczek położonych nad wodą, a nawet mieszkańcy uboższych dzielnic nadrzecznych w dużych miastach (np. warszawska biedota z Powiśla, Czerniakowa i Pragi)^[2].

Kijanki, wykorzystywane w gospodarstwie wiejskim również jako narzędzie do obijania np. lnu^[3], budziły zainteresowanie etnografów ze względu na ich zróżnicowanie na obszarze Polski. M.in. badaniami etnogeograficznymi objął je Kazimierz Moszyński^[4].

Rodzaje

W Polsce występują kijanki lekkie i cięzkie, które zanikły po II wojnie światowej^[1].

Kijanki ciężkie dzieliły się m.in. na: walcowate, półwalcowate pełne, półwalcowate spłaszczone, garbate, o sześciokątnym przekroju poprzecznym, długie o czworokątnym przekroju poprzecznym. Półwalcowate powszechne były na Mazowszu i Pomorzu.

Kijanki lekkie mogły być m.in. łopatkowe (np. w Wielkopolsce i na Kujawach), krótkie o czworokątnym przekroju poprzecznym, trapezowate, mieczykowate (Małopolska - między Sandomierzem a Dęblinem).

Przypisy

1 2 3 4 Kijanka, [w:] KingaK. Czerwińska KingaK. i inni red., Słownik terminologiczny polskich strojów ludowych. T. 1: Materiały, techniki, akcesoria, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Zeszyt specjalny, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2025, s. 91-92, ISBN 978-83-64465-69-7 .
1 2 Małgorzata Szubert: Leksykon rzeczy minionych i przemijających. Warszawa: Muza, 2004, s. 110-111.
↑ «kijanka» w Wielki słownik języka polskiego (pod red. W. Doroszewskiego) on line [dostęp 2024-09-21].
↑ Kazimierz Moszyński. Niektóre wyniki etnogeograficznych badań Polski. „Ziemia. Miesięcznik Krajoznawczy Ilustrowany”. 10(3), s. 40-45, marzec 1925. Warszawa: Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. [dostęp 2022-08-27]. (pol.).

Bibliografia

Małgorzata Szubert: Leksykon rzeczy minionych i przemijających. Warszawa: Muza, 2004, s. 110-111, ISBN 83-7319-486-X

Linki zewnętrzne

Kijanki w Cyfrowym Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego

[:0-1] 1 2 3 4 Kijanka, [w:] KingaK. Czerwińska KingaK. i inni red., Słownik terminologiczny polskich strojów ludowych. T. 1: Materiały, techniki, akcesoria, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Zeszyt specjalny, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2025, s. 91-92, ISBN 978-83-64465-69-7 .

[szub-2] 1 2 Małgorzata Szubert: Leksykon rzeczy minionych i przemijających. Warszawa: Muza, 2004, s. 110-111.

[3] «kijanka» w Wielki słownik języka polskiego (pod red. W. Doroszewskiego) on line [dostęp 2024-09-21].

[4] Kazimierz Moszyński. Niektóre wyniki etnogeograficznych badań Polski. „Ziemia. Miesięcznik Krajoznawczy Ilustrowany”. 10(3), s. 40-45, marzec 1925. Warszawa: Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. [dostęp 2022-08-27]. (pol.).

[1]

[2]

[3]

[4]