Przejdź do zawartości

Horror

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ten artykuł od 2011-05 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.
Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy źródeł bibliograficznych jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach: Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.
Kadr z filmu Upiór w operze

Horror (łac. horror – strach), fantastyka grozy – odmiana fantastyki polegająca na budowaniu świata przedstawionego na wzór rzeczywistości i praw nią rządzących po to, aby wprowadzić w jego obręb zjawiska kwestionujące te prawa i niedające się wytłumaczyć bez odwoływania się do zjawisk nadprzyrodzonych. Źródła takiego postrzegania horroru związane są bezpośrednio z samym powstaniem literackiego gatunku horroru i zasadniczo do niego się odnoszą. W horrorze filmowym definicja ta ewoluowała na przestrzeni ostatniego stulecia, głównie przez rozkwit kina eksploatacji, które miało miejsce w latach 70. XX wieku.

Celem filmowego horroru jest wywołanie u widza klimatu grozy, niepokoju lub obrzydzenia i szoku. Głównymi motywami horrorów są zazwyczaj seryjni mordercy, wampiry, demony, duchy, wilkołaki, nawiedzone budynki, kanibale lub zombie. Fabuła może być oparta na realnym zagrożeniu i strachu, których głównym motywem są zazwyczaj psychopatyczni zabójcy, gwałciciele, epidemia wirusa, groźne zwierzę, pobicia lub koszmarne wspomnienia/wizje głównego bohatera. Elementem, dzięki któremu można rozróżnić taki rodzaj horroru od thrillera, jest poziom przemocy w nim zawarty i liczna obecność scen gore.

Podgatunki

[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele podgatunków horroru, często łączących grozę z elementami gatunków, tak różnych jak komedia, film psychologiczny, western i monster movie; można wyróżnić np.:

Literatura

[edytuj | edytuj kod]

W literaturze europejskiej horror jako osobny gatunek wyłonił się między połową XVIII wieku a pierwszą ćwiercią XIX wieku, jako efekt ewolucji powieści gotyckiej. Za prekursorską powieść z tego gatunku uznaje się utwór Frankenstein Mary Shelley[6]. Jest on również uznawany za jedną z podwalin gatunku fantastyki naukowej[7.1]. W literaturze polskiej przez lata horror fantastyczny pełnił mało istotną rolę, przez co w 2012 kierujący wówczas działem zagranicznym miesięcznika „Nowa Fantastyka” Marcin Zwierzchowski określił go mianem „prawdziwej niszy w niszy”[7.2].

Ursula Vernon zauważa, że horror i romans to gatunki blisko ze sobą związane, bo definiują je uczucia, jakie wywołują w czytelniku, a nie fabuła czy świat przedstawiony[8].

Klasyka

[edytuj | edytuj kod]

Współczesna

[edytuj | edytuj kod]

Zagraniczna

[edytuj | edytuj kod]

Polska

[edytuj | edytuj kod]

Film

[edytuj | edytuj kod]
Béla Lugosi jako Drakula (1931)

Początki kina grozy sięgają przełomu wieku XIX i XX (Georges Melies i jego filmy o potworach). Gatunek horroru wiele zawdzięcza niemieckiemu ekspresjonizmowi w filmie, który po I wojnie światowej stworzył kilka arcydzieł kina grozy (m.in. Gabinet doktora Caligari, Zmęczona śmierć, Gabinet figur woskowych, Golem oraz Nosferatu – symfonia grozy). W Hollywood w latach 20. powstały Dzwonnik z Notre Dame i Upiór w operze.

W latach 30. w amerykańskich studiach, szczególnie w Universal Studios, stworzono klasyczne dziś horrory z postaciami Draculi (w którego wcielił się Béla Lugosi), Frankensteina, gdzie w roli monstrum wystąpił Boris Karloff (oba filmy pochodzą z 1931), i Mumii z Karloffem (1932). Wszystkie te filmy miały wielką liczbę remake’ów.

Po II wojnie światowej w latach 50. wzrosła popularność horrorów science fiction opowiadających o walce z istotami pozaziemskimi lub o skutkach promieniowania po wybuchu bomby atomowej (np. Godzilla). Do klasyki filmów z tego podgatunku drugiej połowy XX wieku należą m.in. Inwazja porywaczy ciał (1956) w reżyserii Dona Siegla[9] (oraz remake z 1978[10]), Obcy – ósmy pasażer Nostromo (1979) w reżyserii Ridleya Scotta[11] i Coś (1982) w reżyserii Johna Carpentera[12].

W drugiej połowie lat 50. i w latach 60. w Wielkiej Brytanii działała wytwórnia Hammer Films, specjalizująca się w realizacji gotyckich horrorów z gwiazdami Peterem Cushingiem i Christopherem Lee. Były to najczęściej remaki klasycznych filmów z postaciami Draculi, Frankensteina i mumii. W tym samym czasie w American International Pictures (AIP), wyprodukowano serię adaptacji opowiadań Edgara Allana Poego z udziałem Vincenta Price’a. Duży wpływ na rozwój gatunku miał także thriller Psychoza w reżyserii Alfreda Hitchcocka[13][14].

Dziś do klasyków, oprócz filmów wymienionych powyżej, zalicza się produkcje z lat 60., 70. i 80. XX w. np. Noc żywych trupów i jego kontynuacje George’a A. Romero, Dziecko Rosemary na podstawie powieści Iry Levina[15], Egzorcystę, serię Koszmar z ulicy Wiązów, Piątek 13. i Halloween, które wykreowały postacie Freddy’ego Kruegera, Jasona Voorheesa i Michaela Myersa. Począwszy od roku 1976, gdy Brian De Palma nakręcił film Carrie na podstawie powieści Stephena Kinga, autor ten wywiera wielki wpływ na gatunek. Jego bardzo popularne powieści i opowiadania są tworzywem literackim dla filmów grozy, zyskujących uznanie i przychylność widzów (np. Lśnienie w reżyserii Stanleya Kubricka przez wielu uznawane jest za horror idealny)[16].

W drugiej połowie lat 90. wzrosło znaczenie kina japońskiego – horrory takie jak The Ring: Krąg, Klątwa Ju-on czy Dark Water uzyskały wysoką sprzedaż na całym świecie.

Wyróżnia się kilka rodzajów horrorów w kinie. Współcześnie często spotykane są gatunki gore oraz slasher, natomiast w internecie horror analogowy[17]. Piotr Gociek zauważył, że horror to jedyny gatunek filmowy, który zachował pozytywny wizerunek księdza, zakonnicy czy osoby duchownej związanej z katolicyzmem[18].

Gry komputerowe

[edytuj | edytuj kod]
 Zobacz też kategorię: Gry grozy.

Najpóźniej horror wykształcił się w grach komputerowych. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku powstawały pierwsze gry-horrory, np. Elvira (dwie części), Waxworks, Bram Stoker’s Dracula. W drugiej połowie lat 90. horror stał się bardzo popularnym tematem gier komputerowych, np. Blood, Resident Evil, Silent Hill czy Doom.

Komiks

[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Thomas M. Sipos, Horror Film Aesthetics: Creating the Visual Language of Fear, McFarland, 2014, s. 27, ISBN 978-0-7864-5834-9.
  2. ↑ Paulina Jasik, Krew i brokat, albo czego boją się puryści?, „Nowa Fantastyka”, 02 (521), luty 2026, s. 4-13, ISSN 0867-132X (pol.).
  3. ↑ Eric Spitznagel, MONSTER PORN: Amazon Cracks Down On America’s Latest Sex Fantasy [online], Business Insider [dostęp 2026-04-13] (ang.).
  4. ↑ Laura Beck | October 2, 2013 | 3:30am, Dinosaur Erotica Exists and It's Just as Amazing as You'd Imagine [online], Jezebel [dostęp 2026-04-13] (ang.).
  5. ↑ Shaka McGlotten, Sarah VanGundy, Zombie Porn 1.0, „Qui Parle”, 2 (21), 2013, s. 101–125, DOI: 10.5250/quiparle.21.2.0101, ISSN 1041-8385.
  6. ↑ Noel Carroll, Filozofia horroru albo paradoksy uczuć, s. 33.
  7. Stanisław Krawczyk, Gust i prestiż. O przemianach polskiego świata fantastyki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 10 czerwca 2022, ISBN 978-83-66849-57-0 (pol.).
    1. ↑ S. 33–34.
    2. ↑ S. 32.
  8. ↑ Gabriela Nina Piasecka, Mroczne retellingi, „Nowa Fantastyka”, 09 (516), wrzesień 2025, s. 73-75, ISSN 0867-132X (pol.).
  9. ↑ Pod people: the legacy of Invasion of the Body Snatchers [online], bfi.org.uk [dostęp 2025-01-20] (ang.).
  10. ↑ Peter Hartlaub, S.F.’s most realistic depiction is a 1978 horror movie that got mixed reviews, „San Francisco Chronicle” [dostęp 2026-01-30] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-01] (ang.).
  11. ↑ ‘Alien’ Review: 45 Years After Release, I’m Both Fascinated and Horrified by Ridley Scott’s Sci-Fi Classic [online], collider.com [dostęp 2025-01-20] (ang.).
  12. ↑ John Carpenter’s ‘The Thing’ at EW’s CapeTown Film Festival [online], ew.com [dostęp 2025-01-20] (ang.).
  13. ↑ ‘Psycho’ at 60: The Scariest Thing About Hitchcock’s Masterpiece Is Its Humanity (Column) [online], Variety [dostęp 2025-01-20] (ang.).
  14. ↑ How Psycho changed cinema [online], bbc.co.uk [dostęp 2025-01-20] (ang.).
  15. ↑ This Rosemary’s Baby Miniseries Gives the Horror Classic a Modern Update [online], collider.com [dostęp 2025-01-20] (ang.).
  16. ↑ Jon Snyder: 25 Best Horror Films of All Time. [w:] Underwire [on-line]. Wired, 2010-10-28. [dostęp 2010-10-28]. (ang.).
  17. ↑ Anna Wileczek, horror analogowy [online], obserwatorium-mlodziezy.ujk.edu.pl, 22 października 2023 [dostęp 2024-09-18] (pol.).
  18. ↑ Łukasz Orbitowski, Biała śmierć, „Nowa Fantastyka”, 08 (515), sierpień 2025, s. 78, ISSN 0867-132X (pol.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Horror&oldid=79686452”