Gubernia warszawska

Gubernia warszawska
Варшавская губерния
	gubernia
	1844–1917
	Herb
Państwo	Królestwo Polskie
Siedziba	Warszawa
Powierzchnia	14 562,2 km²
Populacja (1910); • liczba ludności	; 2 553 600
• gęstość	151 os./km²
	Szczegółowy podział administracyjny
Liczba powiatów	14
	Położenie na mapie Królestwa Polskiego;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gubernia warszawska (ros. Варшавская губерния) – jedna z guberni Królestwa Polskiego istniejąca w latach 1844–1917. Powierzchnia 14 562 km², ludność 1 983 689 mieszkańców (spis z 1897).

Historia

Osobny artykuł: Podział administracyjny Królestwa Polskiego.

Gubernia warszawska została utworzona w 1844 w wyniku połączenia guberni mazowieckiej i guberni kaliskiej; jej stolicą została Warszawa. W 1867 tereny guberni warszawskiej podzielono na mniejsze: nową gubernię warszawską, ponownie utworzoną gubernię kaliską i nowo utworzoną gubernię piotrkowską. W wyniku reformy z 1893 granice guberni rozszerzono o 2 powiaty z sąsiednich guberni – płoński z guberni płockiej i pułtuski z guberni łomżyńskiej^[2].

(W czasie powstania styczniowego Rząd Narodowy dnia 28 marca 1863 r. ogłosił Regulamin władz administracyjnych w byłym Królestwie Kongresowym. Według regulaminu zniesiono podział administracyjny na gubernie, a zamiast tego byłe Królestwo Kongresowe podzielono na osiem województw w granicach z 1816 r. Na terenach obejmujących gubernię warszawską przywrócono województwo mazowieckie oraz województwo kaliskie)^[3].

Charakterystyka

Według spisu z 1897 roku ludność guberni wynosiła 1 983 689 ludzi (983 895 mężczyzn i 949 794 kobiet), z czego w miastach – 40% ludności. Polacy stanowili – 73%, Żydzi – 16%, Rosjanie – 5,5%; Niemcy – 4%. Wśród Polaków wyróżniano tu grupy etniczne takie jak: Kurpie, Mazurzy, Wielkopolanie i Kujawiacy.

W 1888 roku w guberni działało 31 cerkwi prawosławnych, 333 świątynie rzymskokatolickie, 220 synagog, duża liczba zborów luterańskich i 1 meczet.

W 1887 roku szkolnictwo w guberni reprezentowały: 1 uniwersytet (1254 uczniów), 7 gimnazjów męskich (2565 uczniów), 2 męskie progimnazja (531 uczniów), 3 szkoły realne (1075 uczniów), 1 seminarium duchowne (102 uczniów), 4 gimnazja żeńskie (1537 uczennic), 2 żeńskie progimnazja (293 uczennic), 1 instytut imperatorowej Marii (252 uczniów), kilka szkół zawodowych i duża liczba szkół niższych i podstawowych, także żydowskich.

Gubernia posiadała główne źródła dochodów z przemysłu i rolnictwa, posiadając dobrze rozwinięty handel i rzemiosło. Miastem skupiającym największą liczbę wolnych zawodów była Warszawa.

Na terytorium guberni w 1900 roku działało ok. 500 fabryk i warsztatów, dających zatrudnienie dla 35 000 ludzi. Dominował tu przemysł cukrowniczy, budowy maszyn, skórzany, obróbka drewna i wyrób mebli, chemiczny, metalurgiczny i inne.

Najbardziej urodzajne powiaty guberni to warszawski, gostyniński i włocławski, gdzie w razie nieurodzaju nie brakowało żywności. Wśród upraw dominowały żyto, pszenica ozima, jęczmień, gryka i ziemniaki. Inwentarz wiejski w 1887 wynosił: koni – 111,7 tys., rogacizny – 378 tys., owiec – 600 tys. i świń – 114 tys. sztuk.

Podział administracyjny

Powiaty

Gubernia warszawska dzieliła się pierwotnie na 13 powiatów (ros. уездов): błoński, gostyniński, górnokalwaryjski, grójecki, kutnowski, łowicki, nieszawski, nowomiński, radzymiński, skierniewicki, sochaczewski, warszawski i włocławski.

11 marca 1879 roku zlikwidowano powiat górno-kalwaryjski włączając go do powiatu grójeckiego^[4].

26 grudnia 1893 roku do guberni warszawskiej włączono 2 nowe powiaty: płoński z guberni płockiej i pułtuski z guberni łomżyńskiej^[5].

Podział administracyjny obowiązujący w latach 1893–1912
Powiat	Miasto powiatowe	Inne miejscowości
Gubernia warszawska
błoński	Błonie	Grodzisk • Mszczonów • Nadarzyn • Żyrardów
gostyniński	Gostynin	Gombin • Kiernozia • Osmolin
grójecki	Grójec	Błędów • Czersk • Goszczyn • Góra Kalwarya • Mogielnica • Przybyszew • Tarczyn • Warka
kutnowski	Kutno	Dąbrowice • Krośniewice • Żychlin
łowicki	Łowicz	Bielawy • Bolimów • Sobota
nieszawski	Nieszawa	Osięciny • Piotrkowo • Raciążek • Radziejów • Służewo
nowomiński	Nowomińsk	Cegłów • Kałuszyn • Karczew • Kołbiel • Latowicz • Siennica
płoński	Płońsk	Czerwińsk • Nowe Miasto • Sochocin • Zakroczym
pułtuski	Pułtusk	Nasielsk • Serock • Wyszków
radzymiński	Radzymin	Dobre • Jadów • Kamieńczyk
skierniewicki	Skierniewice	Kowiesy • Słupia
sochaczewski	Sochaczew	Głusk • Iłów
warszawski	Warszawa	Nowogieorgiewsk • Nowy Dwór • Okoniew • Piaseczno
włocławski	Włocławek	Brześć Kujawski • Chodecz • Kowal • Lubień • Lubraniec • Przedecz

Największe miasta

Największe miasta na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego z 1897 roku:

	miasto	populacja
1.	Warszawa	683 692
2.	Włocławek	22 907
3.	Pułtusk	15 968
4.	Łowicz	12 368
5.	Kutno	11 250
6.	Skierniewice	10 745
7.	Nowomińsk	9 286
8.	Kałuszyn	8 737
9.	Płońsk	7 900
10.	Nowy Dwór	7 302

Gminy wiejskie

Wykaz gmin guberni warszawskiej wg stanu z 1867 roku^[6]
Lp.	Gmina		Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
Lp.	Nazwa rosyjska	Nazwa polska	Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
178	Вонгродно	Wągrodno	20	270	2361	górnokalwaryjski
351	Дрвалевъ	Drwalew	22	299	2699	górnokalwaryjski
524	Конары	Konary	13	342	2675	górnokalwaryjski
532	Конты	Kąty	30	394	3177	górnokalwaryjski
628	Леханице	Lechanice	18	333	2742	górnokalwaryjski
696	Махцинъ	Machcin	33	434	3593	górnokalwaryjski
786	Новавесь	Nowa Wieś	21	313	3345	górnokalwaryjski
1311	Язгажевъ	Jazgarzew	28	377	3268	górnokalwaryjski
112	Бяле	Białe	30	192	1833	gostyniński
328	Добжиковъ	Dobrzyków	25	357	3615	gostyniński
332	Добровъ	Dobrów	26	328	3069	gostyniński
360	Дуниновъ	Duninów	18	280	3229	gostyniński
437	Зыцкъ	Zyck	10	197	1478	gostyniński
457	Камень	Kamień	17	352	3231	gostyniński
471	Кернозя	Kiernozia	19	246	2442	gostyniński
645	Лонцкъ	Łąck	22	501	4377	gostyniński
680	Люцень	Lucień	29	322	2969	gostyniński
856	Пацына	Pacyna	18	228	2787	gostyniński
959	Ратае	Rataje	32	340	3572	gostyniński
1028	Санники	Sanniki	9	217	2694	gostyniński
1069	Скржаны	Skrzany	32	317	3025	gostyniński
1081	Слубпце	Słubice	25	311	2768	gostyniński
1102	Солецъ	Solec	22	221	1970	gostyniński
1244	Цехомице	Ciechomice	10	174	1654	gostyniński
1267	Чермно	Czermno	19	400	3191	gostyniński
1294	Щавинъ-Костельный	Szczawin Kościelny	36	387	3340	gostyniński
193	Вулька-Гродиска	Wólka Grodziska	42	453	3749	grodziski
216	Геленовъ	Helenów	34	344	3400	grodziski
286	Гузовъ	Guzów	19	419	4739	grodziski
381	Жирардовъ	Żyrardów	19	478	4378	grodziski
468	Каски	Kaski	16	746	5177	grodziski
729	Млоховъ	Młochów	42	352	4136	grodziski
854	Пассъ	Pass	35	345	3818	grodziski
858	Пекары	Piekary	33	399	2992	grodziski
941	Радзиковъ	Radzików	33	327	4142	grodziski
943	Радзѣевице	Radziejowice	37	428	3660	grodziski
1074	Скулы	Skuły	27	390	2847	grodziski
49	Блендовъ	Błędów	1	209	1650	grójecki
80	Борове	Borowe	17	451	3709	grójecki
110	Бѣльскъ	Belsk	28	312	2969	grójecki
296	Даньковъ	Dańków	27	348	2476	grójecki
495	Кобылинъ	Kobylin	46	350	3618	grójecki
521	Коморники	Komorniki	31	489	4014	grójecki
525	Коне	Konie	34	463	3561	grójecki
633	Липе	Lipie	24	335	2933	grójecki
913	Промна	Promna	17	248	2173	grójecki
1018	Рыкалы	Rykały	23	274	2422	grójecki
1323	Ясенецъ	Jasieniec	23	265	2942	grójecki
53	Блоне	Błonie	24	249	3687	kutnowski
146	Вейско-Домбровецке	Dąbrowice-Wieś	12	214	1837	kutnowski
188	Войшице	Wojszyce	35	327	3751	kutnowski
190	Врочины	Wroczyny	42	330	3890	kutnowski
384	Жихлинъ	Żychlin	35	316	4056	kutnowski
594	Кутно	Kutno	32	291	3664	kutnowski
599	Кшижановскъ	Krzyżanów	24	217	1984	kutnowski
716	Миксталь	Mikstal	21	261	2733	kutnowski
822	Опоровъ	Oporów	20	281	3567	kutnowski
879	Плецкая-Домброва	Plecka Dąbrowa	31	318	2657	kutnowski
967	Рдутовъ	Rdutów	23	362	2944	kutnowski
1106	Сойки	Sójki	32	472	3904	kutnowski
73	Бонковъ	Bąków	22	859	6185	łowicki
121	Валевице	Walewice	35	460	4740	łowicki
368	Езіорко	Jeziorko	42	1084	7186	łowicki
520	Компина	Kompina	20	651	4637	łowicki
661	Лышковице	Łyszkowice	69	1821	15291	łowicki
676	Любянковъ	Lubianków	32	470	4071	łowicki
771	Неборовъ	Nieborów	31	646	5657	łowicki
22	Барчонца	Barcząca	20	151	1362	miński
130	Вельголясъ	Wielgolas	10	256	1844	miński
138	Вензовня	Wiązowna	23	256	2138	miński
228	Глинянка	Glinianka	15	177	1405	miński
299	Дембе-Вельке	Dębe Wielkie	26	371	2773	miński
300	Демьбе-Мале	Dębe Małe	6	68	804	miński
362	Духновъ	Duchnów	17	210	1999	miński
442	Ивове	Iwowe	8	301	1172	miński
451	Калушинъ	Kałuszyn	12	105	1032	miński
595	Куфлевъ	Kuflew	23	336	3149	miński
613	Ладзынъ	Ładzyń	23	320	2567	miński
614	Лазиска	Łaziska	15	226	2085	miński
655	Луковецъ	Łukowiec	12	209	1695	miński
710	Меня	Mienia	14	304	2195	miński
719	Минскъ	Mińsк	28	282	2807	miński
839	Отвоцкъ	Otwock	25	284	2587	miński
999	Руда	Ruda	20	207	1865	miński
1008	Рудно	Rudno	19	178	1766	miński
1113	Старавесь	Stara Wieś	14	283	1750	miński
1157	Сѣныица	Siennica	34	301	2952	miński
1237	Хросцице	Chrościce	16	210	1497	miński
1313	Якубовъ	Jakubów	12	168	1501	miński
64	Богушице	Boguszyce	28	273	2320	radziejowski
72	Бондково	Bądkowo	34	392	3846	radziejowski
103	Бытонь	Bytoń	42	407	3232	radziejowski
140	Вержбе	Wierzbie	27	238	2158	radziejowski
198	Вымыслово	Wymysłowo	33	315	2799	radziejowski
664	Любане	Lubanie	38	383	3886	radziejowski
826	Осенцины	Osięciny	43	370	4219	radziejowski
871	Піотрково	Piotrków	22	305	2748	radziejowski
1013	Рушково	Ruszkowo	46	448	2721	radziejowski
1046	Сендзинъ	Sędzin	33	380	4679	radziejowski
1082	Служево	Służewo	32	284	2744	radziejowski
1129	Страшево	Straszewo	33	373	3735	radziejowski
1251	Цихоцинекъ	Ciechocinek	14	269	3048	radziejowski
1253	Чаманинъ	Czamanin	40	422	3126	radziejowski
392	Забродзе	Zabrodzie	37	348	3164	radzymiński
479	Клембовъ	Klembów	11	186	2196	radzymiński
686	Малополе	Małopole	30	383	3519	radzymiński
707	Мендзылѣсъ	Międzyleś	19	123	2256	radzymiński
727	Мленцинъ	Mlęcin	9	118	1037	radzymiński
883	Пневникъ	Pniewnik	21	256	1970	radzymiński
886	Погожелецъ	Pogorzelec	16	214	1927	radzymiński
945	Радиминъ	Radzymin	34	382	3800	radzymiński
974	Ренчае	Ręczaje	23	393	3410	radzymiński
1003	Рудзенко	Rudzienko	29	325	3432	radzymiński
1083	Слупно	Słupno	15	196	1692	radzymiński
1128	Страховка	Strachówka	30	330	2795	radzymiński
1248	Цыговъ	Cygów	17	252	2490	radzymiński
1310	Ядовъ	Jadów	22	375	3319	radzymiński
221	Гжимковице	Grzymkowice	24	243	2036	skierniewicki
231	Глуховъ	Głuchów	26	806	5397	skierniewicki
303	Дембова-Гура	Dębowa Góra	22	260	2434	skierniewicki
339	Долецкъ	Doleck	24	385	3307	skierniewicki
503	Ковесы	Kowiesy	22	285	2635	skierniewicki
538	Корабевице	Korabiewice	39	539	3969	skierniewicki
1064	Скерневка	Skierniewka	50	856	6802	skierniewicki
1085	Слупя	Słupia	16	385	2809	skierniewicki
230	Глускъ	Głusk	17	234	1705	sochaczewski
445	Иловъ	Iłów	68	796	6157	sochaczewski
460	Кампиносъ	Kampinos	39	914	6941	sochaczewski
513	Козловъ-Бискупскій	Kozłów Biskupi	41	421	4661	sochaczewski
618	Лазы	Łazy	31	364	3033	sochaczewski
1016	Рыбно	Rybno	56	285	5391	sochaczewski
1049	Сероки	Seroki	16	165	1668	sochaczewski
1178	Трояновъ	Trojanów	29	264	2370	sochaczewski
1183	Туловице	Tułowice	23	339	2529	sochaczewski
1223	Ходаковъ	Chodaków	46	322	3248	sochaczewski
1284	Шимановъ	Szymanów	21	284	4131	sochaczewski
51	Близне	Blizne	17	215	2487	warszawski
91	Брудно	Bródno	23	478	4275	warszawski
117	Ваверъ	Wawer	17	354	3227	warszawski
129	Велишевъ	Wieliszew	14	255	4983	warszawski
149	Виланова	Wilanów	29	490	5091	warszawski
249	Гора	Góra	20	353	2798	warszawski
369	Езіорна	Jeziorna	32	453	3890	warszawski
391	Заборовъ	Zaborów	20	241	2386	warszawski
395	Загоздь	Zagóźdź	18	254	1884	warszawski
730	Млоцины	Młociny	26	298	1710	warszawski
735	Мокотовъ	Mokotów	11	338	3373	warszawski
781	Непорентъ	Nieporęt	24	387	3286	warszawski
787	Новая-Ивична	Nowo-Iwiczna	22	302	2623	warszawski
801	Ожаровъ	Ożarów	21	321	2987	warszawski
803	Окуневъ	Okuniew	18	212	2044	warszawski
884	Повонзки	Powązki	9	164	2689	warszawski
917	Прушковъ	Pruszków	31	358	3643	warszawski
1208	Фалейты	Falenty	28	334	3437	warszawski
1271	Чисте	Czyste	4	456	4252	warszawski
1273	Чонстковъ	Cząstków	29	407	3456	warszawski
1306	Яблонна	Jabłonna	24	275	3118	warszawski
20	Барухово	Baruchowo	29	297	2853	włocławski
335	Добѣгнево	Dobiegniewo	25	242	2656	włocławski
454	Каменна	Kamienna	55	346	3323	włocławski
490	Клубка	Kłóbka	34	262	2159	włocławski
499	Коваль	Kowal	13	205	1613	włocławski
623	Ленгъ	Łęg	30	230	2151	włocławski
667	Любень	Lubień	46	328	2935	włocławski
872	Пикутково	Pikutkowo	32	287	2561	włocławski
922	Пшедечъ	Przedecz	30	422	3703	włocławski
930	Пышково	Pyszkowo	49	343	3183	włocławski
935	Пяски	Piaski	47	436	4755	włocławski
1087	Смиловице	Śmiłowice	48	429	5351	włocławski
1209	Фальборжъ	Falborz	23	268	2344	włocławski

Przypisy

↑ Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.
↑ Ukaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25.
↑ Dorota Lewandowska: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego z lat 1861–1864. Archiwum Główne Akt Dawnych. [dostęp 2016-10-29].
↑ Ukaz z dn. 27.2./11.3.1879 r. / Zbiór Praw, ser.I , t.15, s. 149.
↑ Ukaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25.
↑ Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.

Bibliografia

Gubernia warszawska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 96 .

[1] Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.

[2] Ukaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25.

[3] Dorota Lewandowska: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego z lat 1861–1864. Archiwum Główne Akt Dawnych. [dostęp 2016-10-29].

[4] Ukaz z dn. 27.2./11.3.1879 r. / Zbiór Praw, ser.I , t.15, s. 149.

[5] Ukaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25.

[:32-6] Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]