Przejdź do zawartości

Etiopia

Edytuj linki
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
Federalna Demokratyczna Republika Etiopii
የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
yeʾĪtiyoṗṗya Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk
Godło Flaga
Godło Flaga
Hymn: ወደፊት ገስግሺ ውድ እናት ኢትዮጵያ
trb. Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp’ya
(Naprzód krocz, droga Matko Etiopio)
Ustrój polityczny

parlamentarna republika federalna

Konstytucja

Konstytucja Etiopii(inne języki)

Stolica

Addis Abeba

Prezydent

Taye Atske Selassie

Premier

Abiy Ahmed Ali

Powierzchnia

1 120 000 km²[1]

Populacja (2023)
• liczba ludności


128 691 692[2]

Kod ISO 3166

ET

Waluta

birr (Br)[1]

Telefoniczny nr kierunkowy

+251

Domena internetowa

.et

Kod samochodowy

ETH

Kod samolotowy

ET

Strefa czasowa

UTC +3 (obok czasu etiopskiego)

Język urzędowy

amharski, roboczo także: oromo, somalijski, tigrinia, afar[3]

Religia dominująca

Etiopski Kościół Ortodoksyjny

PKB (2024)
 • całkowite 
 • na osobę


149,748 mld USD[4]
1134 USD[4]

Mapa opisywanego kraju
Położenie na mapie
Położenie na mapie
9°N 40°E/9,000000 40,000000
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Informacje w Wikipodróżach

Etiopia (amh. ኢትዮጵያ, trl. Ityopp’ya), oficjalnie Federalna Demokratyczna Republika Etiopii (amh. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ, trl. yeʾĪtiyoṗṗya Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk) – państwo położone w Afryce Wschodniej bez dostępu do morza. Stolicą Etiopii jest Addis Abeba. Powierzchnia kraju wynosi 1 120 000 km²[1]. Graniczy z Erytreą (912 km), Dżibuti (349 km), Somalią (1600 km), Kenią (861 km), Sudanem (769 km) i Sudanem Południowym (837 km). W 2023 roku liczył 128 691 692 mieszkańców[2]. Od 2020 roku językami urzędowymi Etiopii są: amharski, roboczymi także: oromo, somalijski, tigrinia, afar[3][5][6]. Etiopia dzieli się na dwanaście stanów (kilil) i dwa miasta wydzielone (Addis Abebę i Dire Daua)[3]. Walutą Etiopii jest birr (ETB) dzielący się na 100 centów[7].

Kraj należy do Organizacji Narodów Zjednoczonych, Unii Afrykańskiej, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Międzynarodowej Organizacji Pracy, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju[7] i BRICS[8].

Geografia

[edytuj | edytuj kod]
Powierzchnia Etiopii na zdjęciu satelitarnym
Nil Błękitny
 Osobny artykuł: Geografia Etiopii.

Etiopia stanowi jedno z państw tzw. Rogu Afryki[9.1]. Prawie całą powierzchnię kraju pokrywają wyżyny i góry, więcej niż połowa kraju znajduje się na wysokości powyżej 1200 m[10][11]. W zachodniej części Etiopii znajduje się Wyżyna Abisyńska (której wysokość osiąga od 1700 do 3500 m n.p.m.)[9.1][11], w południowo-wschodniej Wyżyna Somalijska[11]. Najwyższym szczytem na Wyżynie Abisyńskiej jest Ras Daszan, będący czwartym co do wielkości szczytem w Afryce[11][12.1]. Źródła podają dwie różne wysokości szczytu: 4550[13] lub 4620 m n.p.m.[9.1][10][11]. Charakterystyczną cechą rzeźby Wyżyny Abisyńskiej są amby, będące głęboko wciętymi dolinami i stoliwami[9.1][11]. Najwyższym szczytem na Wyżynie Somalijskiej jest Batu(inne języki), osiągające 4307 m n.p.m.[11]. Wyżyny są rozdzielone Rowem Abisyńskim, stanowiącym część Wielkich Rowów Afrykańskich[11]. Rów Abisyński rozszerza się na północy, tworząc Kotlinę Danakilską. Najniższy punkt w Kotlinie znajduje się 130 m p.p.m. Kotlina charakteryzuje się licznymi jeziorami oraz kilkoma czynnymi wulkanami. Góry na zachodzie kraju strono opadają ku Sudanowi[10].

Na północy kraju występują pustynie i suche sawanny, w południowo-zachodniej części kraju zaś wilgotne lasy równikowe[10].

Główne rzeki Etiopii to: Nil Błękitny, Uebi Szebelie, Omo, Auasz. Podczas letnich deszczów rzeki silnie wzbierają, w porach suchych często wysychają. Największe jeziora to Tana i Abbaja Hajk[11].

Większa część Etiopii znajduje się w klimacie podrównikowym, na Wyżynie Abisyńskiej przeważa klimat wilgotny, w północno-wschodniej części kraju pustynny. Roczne opady w środkowej części wynoszą 1500–1800 mm, na południowym wschodzie 150–600 mm, w strefie przybrzeżnej lokalnie poniżej 50 mm. Zapadlisko Kotliny Danakilskiej jest jednym z najgorętszych obszarów Ziemi. Średnia temperatura roczna w zapadlisku wynosi 25–35 °C przy bardzo wysokiej wilgotności powietrza[11].

Etiopia charakteryzuje się bogatą fauną. Żyją tu m.in: słonie, nosorożce, bawoły, liczne gatunki ptaków i gadów[10]. W Parku Narodowym Simien żyją pawian dżelada, lis rudy oraz koziołek skalny, będące gatunkami endemicznymi[12.1]. Ponad 400 gatunków ptaków żyje w dolinie rzeki Auasz[12.2].

Etiopia jest ojczyzną kawy. Z tego kraju pochodzi również wiele odmian pszenicy i jęczmienia. W kraju znajduje się trzynaście parków narodowych[11].

Ustrój polityczny

[edytuj | edytuj kod]
Abiy Ahmed Ali, premier Etiopii od 2 kwietnia 2018 roku
Taye Atske Selassie, prezydent Etiopii od 7 października 2024 roku

Zgodnie z konstytucją(inne języki) z 1994 roku Etiopia jest republiką federalną z prezydentem jako głową państwa. Prezydenta wybiera parlament na sześcioletnią kadencję. Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament (Zgromadzenie Federalne), składającymi się z Rady Przedstawicieli Ludowych i Rady Federacji. Rada Przedstawicieli Ludowych liczy 548 deputowanych, wybieranych w wyborach powszechnych na pięć lat. Rada Federacji liczy 117 członków, wybieranych pośrednio przez reprezentantów poszczególnych grup etnicznych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd. Ne czele rządu stoi premier powołany przez parlament[14]. Od 2 kwietnia 2018 roku premierem Etiopii jest Abiy Ahmed Ali[15], a od 7 października 2024 roku prezydentem Etiopii Taye Atske Selassie[16].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Początki państwowości

[edytuj | edytuj kod]

W I tysiącleciu p.n.e. afrykańskie wybrzeże Morza Czerwonego zaczęło być zajmowane przez ludy wywodzące się z Półwyspu Arabskiego[17]. W I w. n.e. w północnej części Etiopii rozwinęło się państwo Aksum[10][17]. Ok. 333 roku władca Aksum przyjął chrzest, w następnych latach zaś trwała chrystianizacja państwa. Aksum zaczęło upadać pod koniec VI wieku. Przyczyną upadku było między innymi odcięcie państwa przez Persów od szlaków handlowych wiodących przez Półwysep Arabski. Na skutek podbojów arabskich w VII wieku Etiopia została odizolowana od pozostałego świata chrześcijańskiego. Między VIII a X wiekiem centrum Cesarstwa Etiopii (zwanego również Abisynią) przeniesiono do górzystych rejonów, położonych w głębi kraju. Na przełomie XII i XIII wieku władzę objęła dynastia Zague[17]. Siedzibą dynastii Zague była Roha, przemianowana później na Lalibelę[12.3]. Pod koniec XII wieku rozpoczęto wykuwanie kościołów skalnych w Lalibeli[12.2].

Ok. 1270 roku władzę objęła dynastia z ludu Amhara. Zgodnie z tradycją etiopską lud ten miał wywodzić się od króla Izraela Salomona, a także miał być spokrewniony z dynastią rządzącą w Aksum. Pierwszym władcą z ludu Amhara był Jykuno Amlak, panujący w latach 1270–1285. W latach 1331–1445 monarchia toczyła walki z sąsiadującymi z nią sułtanatami muzułmańskimi. Podczas wojen kraj zdołał poszerzyć swoje granice (m.in. w 1415, opanowując sułtanat Ifat). Panujący w latach 1434–1468 cesarz Zara Jaykob Konstantyn powiększył obszar państwa oraz podjął starania w celu unifikacji monarchii. W tym celu cesarz wprowadził nowy podział administracyjny, ujednolicił zasady wiary i wprowadził monofizytyzm obrządku etiopskiego jako obowiązującej religii[17].

W latach 1529–1559 Etiopia walczyła z muzułmanami, atakującymi z terenów obecnej Somalii, oraz plemionami koczowniczymi Oromo. Podczas wojen doszło do zniszczenia kulturalnego dorobku kraju. Panujący w latach 1508–1540 cesarz Lybne Dyngyl zwrócił się do Portugalii o pomoc wojskową. Portugalia udzieliła pomocy, zaś jedną z jego konsekwencji było sprowadzenie portugalskich misji jezuickich. Pod wpływem prowadzonych przez jezuitów dysput politycznych cesarz Susnyjos I (panujący w latach 1607–1632) przyjął katolicyzm oraz ogłosił go religią państwową. Na skutek decyzji cesarza w kraju pojawiły się zamieszki wśród ludności broniącej rodzimej tradycji. Susnyjos I porzucił katolicyzm i zrzekł się władzy, zaś w 1633 roku jezuici zostali wygnani. W następnych latach Etiopia izolowała się od wpływów europejskich[17].

Rozpad państwa i ponowne zjednoczenie

[edytuj | edytuj kod]

Pomiędzy XVIII a XIX wieku w Etiopii dochodziło do zamieszek i rozpadu państwa na niezależne państwa. Dalszy rozpad zakończył się po objęciu władzy przez cesarza Teodora II, panującego w latach 1855–1868. Teodor II podbił i zjednoczył środkową i północną część kraju, przeprowadził reformę podatkową, ograniczył handel niewolnikami, budował drogi, modernizował wojskowo oraz planował wyparcie muzułmanów z wybrzeży Morza Czerwonego. Teodor II chciał zawiązać współpracę z Wielką Brytanią, ale zawiódłszy się uwięził jej przedstawiciela razem z grupą Europejczyków. Na skutek kryzysu do Etiopii została wysłana ekspedycja pod wodzą Roberta Napiera. Brytyjczycy zdołały zdobyć stolicę Etiopii Mekdelę. Następca Teodora II Jan IV, panujący w latach 1872–1889 starał się utrzymać jedność kraju i dążył do unifikacji jej regionów. Jan IV walczył z plemionami Oromo, mahdystami i Egiptem. Po śmierci Jana IV w jednej z bitew z Egiptem władzę kraju objął Menelik II. Doprowadził on do ostatecznego zjednoczenia państwa (podbijając południowe regiony), utrzymania niepodległości, unowocześnił system zarządzania państwem, zezwalał na utrzymanie przedstawicielstw europejskich w stolicy, jednocześnie głosząc neutralność i niezależność Cesarstwa. Za panowania Menelika II Francuzi zbudowali linię kolejową łączącą nową stolicę Addis Abebę z portem morskim w Dżibuti[17].

W 1882 roku rozpoczęła się penetracja włoska. Abisynia początkowo utrzymywała przyjazne relacje z Włochami, w 1889 roku podpisała traktat w Uccialli, ustalający granice włoskiej Erytrei[17]. W 1886 roku założono Addis Abebę, które w 1892 roku zostało nową stolicą kraju[18] (według innych źródeł miasto założone w 1887[19], a stolicą zostało w 1889 roku[20]). Na tle interpretacji traktatu w 1894 roku wybuchła wojna między Etiopią a Włochami. Włochy, dążące do objęcia Etiopii protektoratem, nie zdołały pokonać wojsk etiopskich bitwie pod Aduą w 1906 roku, co przyczyniło się do zahamowania włoskiej ekspansji[17].

Pierwsze lata rządów Hajle Syllasje I i okupacja włoska

[edytuj | edytuj kod]
Hajle Syllasje I, ostatni cesarz Etiopii panujący w latach 1930–1936 i 1941–1974
Wojna włosko-abisyńska – bitwa pod Amba Aradam(inne języki)

W 1913 roku następcą Menelika II został jego wnuk Lydż Ijasu, muzułmanin wspierający politykę Niemiec i Turcji. W 1916 roku Lydż Ijasu został obalony przez duchowieństwo koptyjskie i możnowładców amharskich, wspartych przez Francję i Wielką Brytanię. Władzę w kraju objęła córka Menelika II Zeuditu, a współrządzącym regentem został ras Teferi Mekonnyn, spokrewniony z Menelikiem II[17]. Po śmierci Zeuditu w 1930 Teferi Mekonnyn objął władzę i przyjął imię Hajle Syllasje I[17][21]. W 1931 roku wprowadził konstytucję(inne języki) oraz zwołał parlament, zatrzymując jednak dla siebie władzę osobistą. Wprowadzenie reform utrudniały tendencje odśrodkowe, rewolty na północy kraju i Ogadenie, a w latach 1935–1936 druga wojna włosko-abisyńska. Atak Włoch zakończył się okupacją kraju i przyłączeniem Etiopii do Włoskiej Afryki Wschodniej[17].

Powrót Hajle Syllasje I do władzy

[edytuj | edytuj kod]

W 1941 roku wojska brytyjskie wsparte etiopskimi oddziałami partyzanckimi wyzwoliły kraj. Hajle Syllasje I wrócił do władzy i kontynuował reformy, m.in. wzmacniając władzę centralną, pozbawiono gubernatorów prowincji dotychczasowych przywilejów i samodzielności. Po II wojnie światowej Etiopia prowadziła aktywną politykę zagraniczną. Angażowała się w mediacje w afrykańskich konfliktach międzynarodowych, uczestniczyła w pracach nad utworzeniem Organizacji Jedności Afrykańskiej[17]. W 1952 roku do Etiopii przyłączono Erytreę. Erytrea uzyskała status prowincji autonomicznej[22.1]. Przez pierwsze lata Erytrea posiadała własny rząd i parlament, w następnych latach Hajle Syllasje I systematycznie odbierał uprawnienia autonomii Erytrei[22.2]. Autonomię Erytrea utraciła 14 października 1962 roku, kraj stał się prowincją Etiopii[22.3]. W 1955 roku uchwalono nową konstytucję(inne języki)[23]. W 1960 roku podjęto próbę zamachu stanu (tzw. rewolucji grudniowej). W latach 60. uwidoczniły się dążenia grup etnicznych do niepodległości. W 1967 roku w Erytrei wybuchły pierwszy zamieszki wymierzone przeciwko Etiopii. Zamieszki te przekształciły się w 1970 roku w walki partyzanckie[17]. W latach 1972–1973 kraj nawiedziła klęska głodu, wywołana suszą i ukrywaniu przez urzędników państwowych informacji o głodzie. Na skutek klęski głodu zmarło co najmniej 200 tys. osób[9.2].

Rządy Dergu

[edytuj | edytuj kod]
Mengystu Hajle Marjam – przewodniczący Dergu, sprawującego władzę nad Etiopią w latach 1974–1987, następnie prezydent Etiopii w latach 1987–1991

W kwietniu 1974 roku doszło do zamachu stanu. Władzę w kraju przejął Komitet Koordynacyjny Sił Zbrojnych (tzw. Derg), pod przewodnictwem Amana Mikaela Andoma[17]. W latach 1974–1975 Derg ogłosił detronizację cesarza, zawiesił konstytucję, zastąpił parlament Tymczasową Wojskową Radą Administracyjną, ogłosił reformę rolną i nacjonalizację przedsiębiorstw[9.2][17]. W latach 1975–1977 nasiliły się ruchy separatystyczne w Ogadenie i Erytrei. W lutym 1977 roku doszło do kolejnego zamachu stanu. Władzę w kraju objął podpułkownik Mengystu Hajle Marjam. Zaczął on wprowadzać system polityczny oparty na systemie państw bloku wschodniego. W latach 1977–1978 Etiopia walczyła z Somalią o Ogaden. Etiopia wygrała wojnę dzięki wsparciu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Kuby[17]. Podczas założycielskiego zjazdu marksistowskiej Etiopskiej Partii Ludu Pracującego (znanej również pod nazwą Etiopska Partia Robotnicza[22.4]) w 1984 roku Mengystu Hajle Marjam został sekretarzem generalnym Etiopii[17]. W 1987 roku Derg przekazał władzę Zgromadzeniu Narodowemu (Szengo). W tym samym roku uchwalono nową konstytucję(inne języki), która usankcjonowała system monopartyjny[17]. 10 października 1987 roku prezydentem Etiopii został Mengystu Hajle Marjam[16]. Przez całe lata 80. w Etiopii dochodziło do kolejnych antyrządowych działań partyzanckich i powstań[17].

W latach 1983–1985 w Etiopii doszło do kolejnej klęski głodu, wywołanej suszą, wojną domową i nieudolnym rządom Dergu. Na skutek głodu zginęło ok. miliona osób. Aby poprawić sytuację rolników z zagrożonych regionów, nakazano im przesiedlenie się do południowych regionów kraju. Decyzja ta nie przyczyniła się do poprawy sytuacji. Części mieszkańców nie udało się przesiedlić, inni udali się do obozów dla migrantów w Sudanie[9.3].

Czasy najnowsze

[edytuj | edytuj kod]

W maju 1991 roku partyzanci opanowali Erytreę[17]. Obawiając się zajęcia Addis Abeby przez oddziały partyzanckie 21 maja 1991 roku Mengystu Hajle Marjam uciekł do Zimbabwe[17][22.5]. Tymczasową władzę prezydencką sprawował Tesfaye Gebre Kidan (od 21 maja do 28 maja 1991 roku)[16]. Po przewrocie władzę w kraju objął Etiopski Ludowy Front Rewolucyjno-Demokratyczny (w źródłach także pod nazwą: Etiopski Ludowo-Rewolucyjny Front Demokratyczny; EPRDF)[17][22.5]. 28 maja 1991 roku nowym prezydentem Etiopii został przewodniczący EPRDF Meles Zenawi[17][16]. 27 kwietnia 1993 roku Erytrea proklamowała niepodległość[22.6]. W 1994 roku EPRDF uchwaliła nową konstytucję. Etiopia została się państwem federacyjnym, podzielonym na prowincje według kryterium etnicznego[17]. W tym samym roku w Ogadanie wybuchła rebelia, w której Narodowy Front Wyzwolenia Ogadenu domagał się niepodległości ze strony Etiopii[24]. W maju 1995 roku EPRDF wraz ze swoimi sojusznikami wygrała wybory parlamentne(inne języki). Wybory te zostały uznane za niedemokratyczne[22.5]. 22 października 1995 roku prezydentem Etiopii został Negasso Gidada[16]. W latach 1998–2000 Etiopia prowadziła wojnę z Erytreą o przebieg części granic i sporne tereny. Podczas wojny granicznej zginęło ok. 120 tys. osób. Wybory parlamentarne w 2000 roku wygrał EPRDF[17]. 8 października 2001 roku prezydentem Etiopii został Gyrma Uelde-Gijorgis[16]. W grudniu 2006 roku wojska etiopskie obaliły władzę talibów w somalijskim Mogadiszu[17]. W grudniu 2015 roku wybuchły protesty przeciwko wywłaszczeniom związanym z planowanym przez władze rozwojem stolicy. Na skutek protestów w styczniu 2016 roku rząd Etiopii wycofał się z planów[25].

Mogiła zbiorowa ofiar konfliktu w Tigraju

2 kwietnia 2018 roku premierem Etiopii został Abiy Ahmed Ali[15]. 9 lipca 2018 Abiy Ahmed Ali i prezydent Erytrei Isajas Afewerki podpisali w Asmarze porozumienie o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych, przewidujące m.in. zwrot przez Etiopię Trójkąta Yirga(inne języki)[26]. Za zasługi na rzecz osiągnięcia pokoju i międzynarodowej współpracy, a zwłaszcza za inicjatywę rozwiązania konfliktu granicznego z Erytreą 2019 roku Abiy Ahmed Ali został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla[27][28]. 7 października 2013 roku prezydentem Etiopii został Mulatu Teshome. 25 października 2018 roku prezydentem Etiopii została Sahle-Work Zewde. 7 października 2024 roku prezydentem Etiopii został Taye Atske Selassie[16]. W 2018 roku zakończyła się rebelia w Ogadenie[29]. Od 3 października 2020 do 2 listopada 2022 roku w Tigraju miał miejsce konflikt pomiędzy siłami rządowymi a władzami regionu Tigraj, w którym mogło zginąć do 600 tys. osób[30][31][32][33]. 9 września 2025 roku Etiopia uruchomiła Tamę Wielkiego Odrodzenia, największą elektrownię wodną w Afryce[34].

Demografia

[edytuj | edytuj kod]
Oromowie
Mursi
Mapa Etiopii

W 2023 roku liczba mieszkańców Etiopii wynosiła 128 691 692 osób[2]. Kraj charakteryzuje się dużym przyrostem naturalnym (23,1‰, 2006, 26‰ w 2022)[2][35]. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia liczba ludności w 2050 roku przekroczy 225 mln osób[2].

Do 2020 roku jedynym językiem urzędowym Etiopii był amharski, którym jako językiem ojczystym w 2020 roku posługiwało się prawie 22 mln Etiopczyków[5][6]. Język ten został narzucony przez cesarza Hajle Syllasje I, który dążył do ujednolicenia kraju i ułatwienia komunikacji. Narzucenie jednego języka przyczyniła się jednak do wzrostu napięcia między innymi grupami etnicznymi Etiopii[6]. W celu załagodzenia narastającej niestabilności politycznej w marcu 2020 roku kolejnymi językami urzędowymi zostały oromo, somalijski, tigrinia, afar[5][6]. W sumie w użyciu jest ok. 70 języków i dialeków (wśród nich m.in. język angielski)[6][10]. Władze regionalne mają własne języki urzędowe[6].

W 2024 roku 23,7% mieszkańców Etiopii żyło w miastach[1].

Struktura etniczna

[edytuj | edytuj kod]
Grupa etniczna[36] Język Liczebność w tys. (2018) Procent ludności
Oromowie (10 grup)Język oromo34 21031,84%
AmharowieJęzyk amharski30 10428,00%
SomalowieJęzyk somalijski69466,46%
TigrajczycyJęzyk tigrinia67946,32%
SidamaJęzyk sidamo44704,16%
WolaitaJęzyk wolaita25382,36%
Gurage (3 grupy)Języki gurage24492,28%
AfarowieJęzyk afar19341,89%
HadijaJęzyk hadija19221,79%
GamoJęzyk gamo16721,55%
GedeoJęzyk gedeo14771,37%
SilteJęzyk silte14161,32%
KaffaJęzyk kafa13101,22%
NuerowieJęzyk nuer2240,21%
ChińczycyJęzyk chiński310,03%
Arabowie (3 grupy)Język arabski220,02%
Żydzi etiopscyJęzyk amharski3,50,00%
Amerykanie i BrytyjczycyJęzyk angielski3,30,00%

Religia

[edytuj | edytuj kod]
Duchowny Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego
 Osobny artykuł: Religia w Etiopii.

Chrześcijaństwo wprowadzono do Etiopii w IV wieku. Etiopski Kościół Ortodoksyjny jest jednym z najstarszych wspólnot chrześcijaństwich na świecie. Odgrywa on dominującą rolę w kulturę i polityce Etiopii, do 1974 roku była oficjalną religią elity rządzącej. W 2012 roku do Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego przynależało 43,1% Etiopczyków. 20,3% Etiopczyków należy od innych wspólnot chrześcijańskich (19,4% – protestanci, 0,9% – katolicy). 34,1% Etiopczyków praktuje islam, który wprowadzono do Etiopii w VII wieku. Islam odgrywa dużą rolę w regionach peryferyjnych, choć lokalne skupiska znajdują się na terenie całego kraju. Przez wiele wieków wyznawcy islamu byli dyskryminowani, próby zrówniania muzułmanów z chrześcijananmi pojęli dopiero Hajle Sellasje oraz Derg w XX wieku. 1,5% mieszkańców Etiopii wyznaje animizm. W okolicach Gonder żyją żydzi wyznający judaizm[37].

Miasta

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Miasta w Etiopii.

Poniższa lista przedstawia największe miasta Etiopii[38]:


Addis Abeba
Addis Abeba
Adama
Adama

 Lp. Miasto Region Liczba mieszkańców (2017)

Gonder
Gonder
Mekelie
Mekelie

1Addis AbebaAddis Abeba3 100 000
2AdamaOromia476 892
3MekelieTigraj310 436
4Dire DauaDire Dawa252 279
5Bahyr DarAmhara206 748
6DesjeAmhara183 802
7HarerRegion Ludu Hareri174 994
8GonderAmhara156 230
9AuasaRegion Narodów, Narodowości i Ludów Południa133 097
10DżimmaOromia128 306
11WalisoOromia114 534
12SzaszemenieOromia114 350
13AdigratTigraj104 021

Gospodarka

[edytuj | edytuj kod]
Tama Wielkiego Odrodzenia tuż przed ukończeniem prac, 2024

Etiopia jest jednym z najsłabiej rozwiniętych i najbiedniejszych państw na świecie[39][1]. Średni wzrost gospodarczy w latach 2000–2017 wynosił ok. 9% rocznie, a w latach 2020–2023 średnio 6,5% (w 2023 roku 7,2%). W 2003 roku produkt krajowy brutto na osobę wyniósł 3780 USD, nominalne 1510 USD. Inflacja w 2023 roku wyniosła 30,2%[40].

Wiele sektorów gospodarki Etiopii należy do państwa. Jej aktywami zarządza Ethiopian Investment Holding(inne języki)[40]. Od 1991 roku trwa prywatyzacja gospodarki[39]. Rozwój gospodarki hamują: wieloletnie susze, lokalne konflikty zbrojne, skomplikowane i często zmieniające się przepisy podatkowe, migracyjne i celne[40].

Podczas rządów Hajle Syllasje I w latach 1930–1974 gospodarka Etiopii charakteryzowała się względną swobodą gospodarczą. Rozwijano produkcję i eksport upraw towarowych (kawę), produkcja tekstyliów i obuwia była na tyle wystarczająca, by kraj zaprzestał importu tych produktów. Po II wojnie światowej rozwijała się turystyka, sektor ubezpieczeń, bankowość oraz transport. Podczas rządów Dergu w latach 1974–1991 zakłady przemysłowe, gospodarstwa rolne i środki produkcji znacjonalizowano[1]. W 1991 roku w Etiopii wprowadzono element gospodarki wolnorynkowej[39]. Pod koniec lat 90. wprowadzono reformy w systemie podatkowym, które przyczyniły się do wzrostu dochodów państwa[1]. W 2003 roku Etiopia rozpoczęła staranie o dołączenie do Światowej Organizacji Handlu[40]. 10 stycznia 2025 roku uruchomiono giełdę papierów wartościowych Ethiopian Securities Exchange(inne języki)[1][41].

Rolnictwo

[edytuj | edytuj kod]

Rolnictwo generuje prawie połowę produktu krajowego brutto Etiopii[1]. Uprawia się miłkę abisyńską, jęczmień, pszenicę, kukurydze, trzcinę cukrową, rośliny strączkowe, sezam, warzywa i orzeszki ziemne. Głównym artykuł eksportowym jest kawa. Większość jej zbiorów pochodzi z naturalnych lasów kawowych[39]. Działki rolne są małe, większość z nich ma powierzchnię ok 1-2,5 hektara[1]. Rozwój rolnictwa hamują także: brak nowoczesnych rozwiązań technicznych, niska produktywność, erozja gleb, powtarzające się długotrwałe susze oraz nadmierny wypas i wylesianie[1][40]. Hoduje się bydło, owce, kozy, wielbłądy, muły i osły[39]. Rozwija się hodowla zwierząt gospodarskich, która w przyszłości będzie mogła zaspokoić zapotrzebowanie wewnętrzne. Rybołówstwo ogranicza się do produkcji lokalnej[1]. Na niewielką skalę rozwinęła się gospodarka leśna, drewno jest przeznaczane głównie na opał[1][39].

Surowce naturalne i energetyka

[edytuj | edytuj kod]

W Etiopii na niewielką skalę wydobywa się złoto, tantal, platynę, sól kamienną, siarkę, rudy manganu[1][39]. W Etiopii znajdują się również złoża węgla brunatnego, rudy żelaza i miedzi, gazu ziemnego i ropy naftowej. Większość energii elektrycznej wytwarzają elektrownie wodne[39].

9 września 2025 roku Etiopia uruchomiła Tamę Wielkiego Odrodzenia, największą elektrownię wodną w Afryce. Elektrownia ma dostarczyć energię elektryczną milionom mieszkańcom Etiopii, przyczynić się do rozwoju gospodarczego kraju, ograniczyć spalanie paliw kopalnych w gospodarstwach domowych, załagodzić skutkom susz oraz ograniczyć powodzie. Jej moc docelowa wynosi 5,15 GW. Koszt budowy Tamy wyniósł 5 mld USD. Elektrownia wodna stanowi źródło napięć z pozostałymi państwami położonymi w dorzeczu Nilu[34].

Przemysł

[edytuj | edytuj kod]

Przemysł przetwórczy jest słabo rozwinięty. Na niewielką skalę rozwinął się przemysł spożywczy (cukierniczy, tytoniowy i olejarski), włókienniczy (bawełniany), chemiczny (mydlarski), skórzany, budowlany. Po 1991 roku małe zakłady przemysłowe częściowo sprywatyzowano[39].

Handel

[edytuj | edytuj kod]

Główne towary eksportowe Etiopii to: kawa, warzywa, kwiaty cięte, nasiona i owoce oleiste, warzywa strączkowe. Etiopia importuje głównie: ropę naftową, olej palmowy, pszenice, cukier i ryż. W 2023 roku Etiopia eksportowała swoje towary do: Arabii Saudyjska (298 mln USD), Stanów Zjednoczonych (276 mln USD), Holandii (219 mln USD), Zjednoczonych Emiratów Arabskich (164 mln USD), Somalii (142 mln USD), Indii (139 mln USD), Niemiec (135 mln USD), Chińskiej Republiki Ludowej (132 mln USD). Etiopia importuje towary z: Chińskiej Republiki Ludowej (5,572 mld USD), Indii (1,638 mld USD), Kuwejtu (1,327 mld USD), Arabii Saudyjskiej (1,129 mld USD), Stanów Zjednoczonych (1,089 mld USD), Maroka (677 mln USD), Turcji (620 mln USD), Zjednoczonych Emiratów Arabskich (472 mln USD), Egiptu (455 mln USD), Japonii (382 mln USD)[40].

Wymiana handlowa z zagranicą odbywa się przeważnie przez port w Dżibuti. Deficyt handlowy ograniczają kredyty i bezzwrotne pożyczki zagraniczne oraz darowizny[39].

Transport

[edytuj | edytuj kod]
Samolot linii lotniczej Ethiopian Airlines
Autostrada w Etiopii

Długość dróg krajowych w 2003 roku wyniosła 33,8 tys. km, 12% dróg była utwardzonych[39]. Podczas okupacji włoskiej w latach 1935–1941 zbudowano sieć autostrad łączących Addis Abebę z resztą kraju. Sieć dróg rozbudowano w następnych latach. Rozbudowa sieci drogowej została zahamowana w latach 80. i 90. XX wieku. W 1997 roku uchwalono program rozwoju sieci drogowej, obejmującej zarówno budowę dróg, jak i naprawę już istniejących[1]. Do 2024 roku istniał tylko jeden odcinek autostrady[40]. Addis Abeba ma połączone drogowe ze stolicą Kenii Nairobi[39]. Import samochodów innych niż elektrycznych jest zakazany[40].

W kraju znajdują się dwa międzynarodowe porty lotnicze, w Addis Abebie i Dire Daua[10]. Transport lotniczy jest dobre rozwinięty[1]. Etiopska narodowa linią lotniczą Ethiopian Airlines jest największą linią lotniczą w Afryce oraz przedsiębiorstwem państwowym generującym największe wpływy do budżetu[1][40].

Addis Abeba ma połączenie kolejowe z portem Dżibuti, zbudowane w latach 1897–1917[1][39]. W granicach Etiopii jest 678 km linii[39]. Na skutek zapaści gospodarczej Etiopii kolej popadła w ruinę. W wyniku wieloletnich zaniedbań w utrzymaniu linii pod koniec 2010 roku pociągi przestały poruszać się po torze na odcinku etiopskim. W kolejnych latach wzdłuż starego toru zbudowano nową, zelektryfikowaną linię kolejową[1]. Otwarcie 756-km linii kolejowej miało miejsce 5 października 2016 roku[42]. Do 2024 roku linia była używana wyłącznie do transportów towarowych[40]. W 2015 roku w Addis Abebie uruchomiono kolej miejską[1].

Po uzyskaniu niepodległości przez Erytreę w 1994 roku Etiopia utraciła dostęp do portów nad Morzem Czerwonym[1].

Dużą rolę w transporcie Etioii odgrywa transport juczny[39].

Turystyka

[edytuj | edytuj kod]
Kościół świętego Jerzego w Lalibeli

Turystyka generuje ok. 40% produktu krajowego brutto Etiopii[1]. Główne atrakcje turystyczne to parki narodowe, kościoły skalne w Lalibeli i nad jeziorem Tana oraz ruiny Aksum[10]. Rozwój turystyki hamuje brak infrastruktury turystycznej i niestabilność polityczna w kraju[1].

Parki narodowe Simien i gór Bale, doliny rzek Auasz i Omo, ruiny Aksum, jedenaście kościołów skalnych w Lalibeli, Fasil Ghebbi, Harar Jugol, krajobrazy kulturowe Konso i strefie Gedeo, kamienne skale w Tyja, krajobraz kulturowy Gedeo oraz stanowiska archeologiczne i paleontologiczne Melka Kunture i Balchit są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[43][12.4].

Siły zbrojne

[edytuj | edytuj kod]

Etiopia dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Etiopii składało się w 2014 roku z: 560 czołgów, 780 opancerzonych pojazdów bojowych, 195 dział samobieżnych, 183 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 1170 zestawów artylerii holowanej. Wojska etiopskie w 2014 roku liczyły 182,5 tys. żołnierzy służby czynnej. Według rankingu Global Firepower (2014) etiopskie siły zbrojne stanowią 40. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 340 mln USD[44].

Nauka

[edytuj | edytuj kod]

W 1963 roku w Addis Abebie założono Instytut Etiopski, stanowiący centrum badań nad historią i kulturą Etiopii. W 1950 roku został założony Uniwersytet w Addis Abebie, a w 1958 roku Uniwersytet w Asmarze. W 1952 roku w Alemaja została założona wyższa szkoła rolnictwa, którą w 1985 roku przekształcono w uniwersytet[45].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Ethiopia [online], britannica.com [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 Ethiopia [online], data.who.int [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  3. 1 2 3 Ethiopia [online], assets.publishing.service.gov.uk, s. 1, 4 [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  4. 1 2 Ethiopia GDP [online], macrotrends.net [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  5. 1 2 3 Ethiopia is adding four more official languages to Amharic as political instability mounts [online], nazret.com, 7 marca 2020 [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2021-08-17] (ang.).
  6. 1 2 3 4 5 6 Abdur Rahman Alfa Shaban, One to five: Ethiopia gets four new federal working languages [online], africanews.com, 4 marca 2020 [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2020-12-15] (ang.).
  7. 1 2 Etiopia [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-06-19].
  8. ↑ About US [online], brics2026.gov.in [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  9. Tomasz Olczyk, Pomoc humanitarna bez granic. Polska pomoc wojskowa dla głodującej Etiopii 1985–1987, „Cywilizacja i Polityka” (21), 2023.
    1. 1 2 3 4 s. 31.
    2. 1 2 s. 32.
    3. ↑ s. 33.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Oxford. Wielka Encyklopedia Geografii., t. Tom 4: Afryka, Australia i Oceania, Oxford Educational, 2005, s. 63–64, ISBN 83-7425-138-7.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Etiopia. Warunki naturalne [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-30].
  12. Oxford. Wielka Encyklopedia Geografii., t. Tom 11: Skarby świata: Afryka, Australia i Oceania, Oxford Educational, 2002, ISBN 83-7425-145-X.
    1. 1 2 s. 42.
    2. 1 2 s. 43.
    3. ↑ s. 43, 45.
    4. ↑ s. 43, 45–46.
  13. ↑ Africa Ultra-Prominences [online], peaklist.org [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  14. ↑ Etiopia. Ustrój polityczny [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-09-08].
  15. 1 2 Le nouveau Premier ministre prône la concorde en Ethiopie [online], voaafrique.com [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-04-02] (fr.).
  16. 1 2 3 4 5 6 7 Countries E [online], rulers.org [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 Etiopia. Historia [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-05-30].
  18. ↑ Caelen Anacker, Addis Ababa, Ethiopia (1886- ) [online], blackpast.org, 16 marca 2010 [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  19. ↑ Addis Ababa [online], britannica.com [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  20. ↑ Addis Abeba [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-31].
  21. ↑ Kylie Kiunguyu, Empress Zewditu: Ethiopia’s First female head of State [online], thisisafrica.me, 29 października 2018 [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2019-04-23] (ang.).
  22. Degefe Gemechu, Problemy legalności partii politycznych w Etiopii, „Forum Politologiczne”, 9, 2009.
    1. ↑ s. 167.
    2. ↑ s. 170.
    3. ↑ s. 170–171.
    4. ↑ s. 172.
    5. 1 2 3 s. 174.
    6. ↑ s. 171.
  23. ↑ Ethiopia's Revised Constitution, „Middle East Institute”, 10 (2), 1956, s. 194–199 [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  24. ↑ Aden Abdi, Does change in Ethiopia offer hope for Ogaden peace talks? [online], c-r.org, 2018 [dostęp 2026-06-30] (ang.).
  25. ↑ Ethiopia cancels Addis Ababa master plan after Oromo protests [online], bbc.com, 13 stycznia 2016 [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  26. ↑ Robert Stefanicki, Cud w Rogu Afryki: Etiopia i Erytrea kończą wojnę [online], wyborcza.pl, 11 lipca 2018 [dostęp 2026-06-27].
  27. ↑ Nobel Peace Prize 2019 [online], nobelprize.org [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  28. ↑ Abiy Ahmed Ali z Pokojową Nagrodą Nobla 2019 [online], nauka.uj.edu.pl, 14 października 2019 [dostęp 2026-06-27].
  29. ↑ Ethiopia’s Ogaden rebels declare unilateral ceasefire [online], reliefweb.int, 13 sierpnia 2018 [dostęp 2026-06-30] (ang.).
  30. ↑ „Lepiej by było, gdyby mnie zabili”: wojna, która rujnuje życie kobiet [online], bbc.com, 2 grudnia 2205 [dostęp 2026-06-27].
  31. ↑ War in Tigray may have killed 600,000 people, peace mediator says [online], ft.com [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  32. ↑ Ethiopia: Government, Tigrayan forces agree to end two-year war [online], aljazeera.com, 2 listopada 2022 [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  33. ↑ Giulia Paravicini, Dawit Endeshaw, Ethiopia sends army into Tigray region, heavy fighting reported [online], reuters.com, 5 listopada 2020 [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  34. 1 2 Największa elektrownia wodna w Afryce w końcu ruszyła. Czy w Polsce mamy powody to wstydu? [online], globenergia.pl [dostęp 2026-06-27].
  35. ↑ Etiopia. Ludność [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-07-14].
  36. ↑ Country: Ethiopia – People Groups. Joshua Project, 2018. [dostęp 2018-08-04]. (ang.).
  37. ↑ Religion of Ethiopia [online], britannica.com [dostęp 2026-06-27] (ang.).
  38. ↑ Ethiopia Cities Database [online], simplemaps.com, 2017 [dostęp 2018-08-01] (ang.).
  39. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Etiopia. Gospodarka [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-06-17].
  40. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Etiopia [online], gov.pl, 8 października 2024 [dostęp 2026-06-30].
  41. ↑ Etiopia uruchomi giełdę - po raz pierwszy od rządów cesarza [online], rp.pl, 2 stycznia 2025 [dostęp 2026-06-30].
  42. ↑ Michał Szymajda, Etiopia ze zelektryfikowaną, normalnotorową linią kolejową [online], rynek-kolejowy.pl, 16 października 2016 [dostęp 2026-06-30].
  43. ↑ Etiopia [online], unesco.pl [dostęp 2026-06-30].
  44. ↑ Ethiopia [online], Global Firepower [dostęp 2014-08-22] (ang.).
  45. ↑ Etiopia. Nauka [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-06-27] [zarchiwizowane z adresu 2024-06-15].
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Etiopia&oldid=80195573”