Przejdź do zawartości

Aichi E13A

To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Aichi E13A
Ilustracja
Dane podstawowe
Państwo

 Japonia

Producent

Aichi

Typ

wodnosamolot rozpoznawczy

Załoga

3

Historia
Data oblotu

kwiecień 1939

Lata produkcji

1940–1945

Liczba egz.

1460

Dane techniczne
Napęd

1 x Mitsubishi Kinsei

Moc

810 kW

Wymiary
Rozpiętość

14,5 m

Długość

11,27 m

Wysokość

4,7 m

Powierzchnia nośna

36,2 m²

Masa
Własna

2640 kg

Startowa

maks. 4000 kg

Osiągi
Prędkość maks.

361 km/h

Prędkość przelotowa

220 km/h

Prędkość wznoszenia

8,2 m/s

Pułap praktyczny

8730 m

Zasięg

3326 km maksymalny

Promień działania

550 km

Długotrwałość lotu

14,9 h[1]

Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × km 7,7 mm Typ 92, 250 kg bomb
Użytkownicy
Japońska Cesarska Marynarka Wojenna, Królewska Marynarka Wojenna Tajlandii, lotnictwo marynarki francuskiej
Rzuty
Rzuty samolotu
Multimedia w Wikimedia Commons

Aichi E13A (w kodzie alianckim: Jake) – japoński trzymiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy dalekiego zasięgu z okresu II wojny światowej, skonstruowany w firmie Aichi. Produkowany przez trzy fabryki od 1940 do 1945 roku w liczbie 1460 sztuk, w jedynej wersji produkcyjnej E13A1, był podstawowym japońskim wodnosamolotem rozpoznawczym okresu wojny. Stosowany jako wodnosamolot pokładowy na ciężkich okrętach oraz z baz.

Historia

[edytuj | edytuj kod]
Konkurencyjny Kawanishi E13K

Samolot został opracowany w wytwórni Aichi Tokei Denki Kabushiki Gaisha na konkurs na trzymiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy 12-Shi dla marynarki japońskiej ogłoszony pod koniec 1937 roku[2]. Wśród wymagań była prędkość maksymalna 370 km/h oraz zalecano użycie silnika gwiazdowego Mitsubishi Kinsei[2]. Głównym konstruktorem samolotu Aichi był Yoshihiro Matsuo[2]. Prace opóźniły się z powodu większego priorytetu rozwijanego równolegle lżejszego dwumiejscowego wodnosamolotu 12-Shi (E12A), którego program został jednak anulowany przez marynarkę[2]. Z powodu nieukończenia prototypu w terminie do września 1938 roku trzymiejscowy wodnosamolot nie został dopuszczony do konkursu, lecz wytwórnia zdecydowała mimo to dokończyć budowę i przetestować konstrukcję na własne ryzyko[3]. Prototyp samolotu o oznaczeniu fabrycznym AM-19 został ukończony 1 stycznia 1939 roku, a oblatany w kwietniu, po czym 22 czerwca ukończono drugi prototyp[3]. Próby zakładowe okazały się pomyślne i samolot wymagał niewielu poprawek, w tym powiększenia usterzenia pionowego i zwiększenia kąta wzniosu skrzydeł[4]. Ponieważ konkurencyjny Kawanishi E13K zmagał się w tym czasie z problemami, prowadzącymi do utraty dwóch prototypów, w lipcu 1939 roku marynarka zdecydowała się jednak poddać samolot Aichi próbom w Arsenale Techniki Lotniczej Marynarki Wojennej (Kūgishō)[5]. Samolot okazał się udany i miał bardzo dobre własności lotne, wobec czego w listopadzie 1939 roku lotnictwo marynarki zdecydowało się zamówić konstrukcję Aichi zamiast Kawanishi[4].

Oficjalnie samolot został przyjęty na uzbrojenie 17 grudnia 1940 roku z oznaczeniem w długim systemie: rei-shiki ichi-gō suijō teisatsuki ichi-gata (wodnosamolot rozpoznawczy Typ 0 Wzór 1 Model 1), w 1942 roku zmienionym na Typ 0 Model 11[4]. Potocznie oznaczenie opisowe było skracane jako rei-shiki suitei lub w skrócie reisui[4]. W krótkim systemie samolot otrzymał oznaczenie E13A, przy tym jedynym modelem produkcyjnym był E13A1. W kodzie amerykańskim otrzymał oznaczenie: Jake[6].

Pierwszy samolot seryjny ukończono 30 września 1940 roku[4]. Do 1942 roku w zakładach Funakata firmy Aichi w Nagoi zbudowano prawdopodobnie 131 samolotów seryjnych (dokumentacja uległa zniszczeniu na skutek bombardowań)[4]. Z powodu obciążenia zakładów Aichi budową bombowców D3A, przekazały one marynarce dokumentację techniczną i od października 1940 roku do końca wojny w 1945 roku zbudowano dalsze 90 samolotów w Arsenale Marynarki w Hiro koło Kure (w skrócie: Hiroshō, od października 1941 roku: 11 Arsenał Lotniczy)[4]. Głównym producentem jednak stały się zakłady Watanabe (od października 1943 roku: Kyūshū) w Zasshonokumie (obecnie w Fukuoka), gdzie od kwietnia 1941 roku do czerwca 1945 roku powstało ich 1237[4]. Produkcja miesięczna sięgała maksymalnie 50 sztuk (styczeń 1944 roku)[4]. Łącznie z dwoma prototypami powstało 1460 samolotów[4].

Służba

[edytuj | edytuj kod]
E13A1 wystrzeliwany z katapulty krążownika „Ashigara”, maj 1943 roku
E13A1 na brzegu jednej z baz na wyspach Pacyfiku

Samoloty były używane od wiosny 1941 roku jako wodnosamoloty rozpoznawcze na okrętach-bazach wodnosamolotów i prawie wszystkich pancernikach oraz ciężkich krążownikach cesarskiej marynarki Japonii[7]. Zastąpiły w tym charakterze wodnosamoloty Kawanishi E7K[6]. Cztery E13A1 zadebiutowały bojowo z okrętu-bazy „Kamikawa Maru” podczas osłony japońskiej operacji zajęcia południowych Indochin w lipcu 1941 roku, eskortując transportowce wojska do Sajgonu[7]. W drugiej połowie 1941 roku bombardowały także kolej Kanton – Hankou w Chinach[8].

Aichi E13A1, oznaczone w kodzie amerykańskim jako Jake, były następnie szeroko używane podczas II wojny światowej na Pacyfiku, począwszy od lotów rozpoznawczych z krążowników 8 dywizjonu („Tone”, „Chikuma” i „Kinugasa”(inne języki)) podczas ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku[8]. Operowały z okrętów, a także baz na wyspach i kontynencie. Można spotkać opinię, że samoloty te można było znaleźć wszędzie, gdzie była aktywna Japońska Cesarska Marynarka Wojenna[8]. Ich zaletą była długotrwałość lotu sięgająca prawie 15 godzin[8]. Służyły do rozpoznania, ratowania lotników z wody i zadań łącznikowych, a w sytuacji niewielkiego zagrożenia ze strony lotnictwa przeciwnika mogły też służyć do bombardowania statków i instalacji nadbrzeżnych[7][9]. Nieliczne samoloty zostały zmodyfikowane przez uzbrojenie w jednostkach w ruchome działko 20 mm w dolnym stanowisku strzeleckim, służące do zwalczania żeglugi[4]. Od przełomu 1942/1943 roku, w związku z adaptowaniem okrętów-baz na lotniskowce lub transportowce, dominującym zastosowaniem stało się wykorzystywanie E13A1 w składzie grup powietrznych (kǒkūtai) operujących z baz nadmorskich[7]. Między innymi stacjonowały w Rabaulu, atolu Truk, na wyspach Palau, Wyspach Marshalla, Marianach, Filipinach, Tajwanie, w Singapurze, Korei, Holenderskich Indiach Wschodnich i w Japonii[7]. E13A1 był najliczniejszym japońskim wodnosamolotem okresu II wojny światowej[7][8]. W połowie 1943 roku wycofano je jednak z misji dziennych z uwagi na niewystarczającą prędkość i uzbrojenie obronne, co powodowało, że padały ofiarą myśliwców amerykańskich, a nawet samolotów patrolowo-bombowych[10]. Nadal używane były do końca wojny w nocnych misjach rozpoznawczych, a także w odmianach z nowym wyposażeniem obserwacji technicznej, opisanych poniżej[11]. Używane były też od 1944 roku do szkolenia, zaadaptowane na dwustery E13A1-K[12]. Pod koniec wojny używane były również przez jednostki kamikaze[9].

Od marca 1944 roku wprowadzano samoloty odmiany Model 11 kō (w literaturze: E13A1a)[a] wyposażone w morski radar poszukiwawczy[13]. Operator radaru zajmował miejsce w trzeciej kabinie, a obserwator pełnił też obowiązki radiotelegrafisty[13].

Od listopada 1944 roku wprowadzano samoloty odmiany Model 11 otsu (w literaturze: E13A1b), wyposażone w detektor anomalii magnetycznych, używane do wykrywania i zwalczania okrętów podwodnych[13]. Operator detektora zajmował również miejsce w trzeciej kabinie, a obserwator pełnił obowiązki radiotelegrafisty[13].

1 września 1945 roku według japońskiego zestawienia na stanie lotnictwa Marynarki Wojennej było 201 E13A1, nie wiadomo jednak, czy dotyczyło to wszystkich samolotów, czy tylko sprawnych[11].

Sześć samolotów podczas wojny było przekazanych lotnictwu morskiemu Królewskiej Marynarki Wojennej Tajlandii (trzy w 1942 i trzy w 1944 roku)[11]. Otrzymały one oznaczenie BRN.3 i używane były do 1948 roku[11]. Jeden z nich został zniszczony w nocy 24/25 lipca 1944 roku przez lotnictwo amerykańskie[11]. Ogółem pięć zdobycznych E13A1 było używanych od 1946 do 1948 przez francuskie lotnictwo morskie (Aeronavale) w eskadrze 8S w Indochinach[11].

Opis

[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcja

[edytuj | edytuj kod]
Zdobyczny E13A1 ze złożonymi skrzydłami

Aichi E13A1 był trzymiejscowym jednosilnikowym dolnopłatem o konstrukcji metalowej, półskorupowej, z zakrytą kabiną i dwoma stałymi pływakami[14]. Kadłub o owalnym przekroju, zwężającym się ku tyłowi[14]. Konstrukcję siłową stanowiło 26 wręg, 20 podłużnic i pracujące pokrycie duraluminiowe[14]. Z przodu do pierwszej wręgi mocowane było łoże silnika z rur stalowych, a na końcu kadłuba był stożek drewniany[14]. W dolnej części wręg 7 i 13 były zaczepy do katapulty[14]. W kadłubowej części centropłata była komora bombowa, zamykana dwoma pokrywami[14].

Załoga składała się z pilota, nawigatora-obserwatora i strzelca-radiotelegrafisty, zajmujących miejsca jeden za drugim w kabinie przykrytej długą wspólną przeszkloną osłoną[14]. Osłona kabiny składała się z trzech nieruchomych części, w tym wiatrochronu pilota, i czterech odsuwanych. Ostatnia sekcja za strzelcem była odchylana do przodu i odsuwana wraz z osłoną nad nim[14]. Kabina nie miała osłon pancernych[14]. Obserwator miał też dwa prostokątne okna w podłodze[14].

Skrzydła proste, o obrysie trapezowym przechodzącym w eliptyczne w częściach zewnętrznych, dwudźwigarowe, konstrukcji metalowej (z wyjątkiem końcówek), z pracującym pokryciem z blachy duraluminiowej[14]. Rozpiętość wynosiła 14,5 m[13]. Dzieliły się na centropłat (rozpiętości 7100 mm), dwie sekcje zewnętrzne i dwie dołączane końcówki konstrukcji drewnianej[14]. Sekcje zewnętrzne były ręcznie składane do góry do hangarowania (szerokość wynosiła wówczas 7413 mm)[14]. Skrzydła miały kąt wzniosu w centropłacie 1°45′, a 5°30′ w częściach zewnętrznych i wydłużenie 5,8[14]. Skrzydła wyposażone w klapy wychylne w centropłacie, całkowicie metalowe, o kącie wychylenia do 40°[14]. Na częściach zewnętrznych były lotki konstrukcji metalowej, kryte płótnem[14]. W krawędzi natarcia lewego skrzydła był reflektor do lądowania[14]. Usterzenie klasyczne, wolnonośne, o obrysie eliptycznym[14]. Stateczniki konstrukcji drewnianej kryte sklejką, a stery konstrukcji metalowej pokryte płótnem[14]. Statecznik poziomy miał rozpiętość 5000 mm[14].

Podwozie stałe w postaci dwóch pływaków o konstrukcji metalowej półskorupowej, o rozstawie środków 3200 mm[14]. Pływaki były jednoredanowe, o długości 7940 mm (ze sterem) i szerokości 1060 mm, wyposażone w stery wodne na końcu[14]. Każdy zamocowany był do skrzydeł dwoma wspornikami i usztywniony dwiema parami stalowych odciągów lub później czterema wspornikami[14].

Uzbrojenie

[edytuj | edytuj kod]

Uzbrojenie stałe stanowił tylko jeden ruchomy karabin maszynowy 7,7 mm Typ 92 w tylnej części kabiny z zapasem 576 nabojów w sześciu magazynkach bębnowych po 96 nabojów[14]. Samolot mógł przenosić do 250 kg bomb, w tym dwie bomby po 30 kg lub 60 kg w komorze bombowej i dwie bomby po 30 kg lub 60 kg na zaczepach pod kadłubem albo jedną bombę 250 kg pod kadłubem[14]. Wersja E13A1b zabierała bomby głębinowe[14]. Nieliczne samoloty zostały zmodyfikowane przez uzbrojenie w ruchome działko 20 mm w dolnym stanowisku strzeleckim[4].

Wyposażenie

[edytuj | edytuj kod]

Samolot standardowo był wyposażany w radiostację dalekiego zasięgu typ 96 wzór 3 (96-shiki kū 3-gō) (H-3), później ulepszoną do wersji kai 1[14]. W wersjach E13A1a i b stosowano radiostację typ 96 wzór 2 (96-shiki kū 2-gō) (N-3)[14]. Samolot również miał radionamiernik typ Ku wzór 3 modyfikacja 2 (ku-shiki kū 3-gō kai 2), potem oznaczony typ 1 wzór 3 (1-shiki kū 3-gō)[14]. W skład wyposażenia wchodził też ręczny aparat fotograficzny F-8 (obiektyw o ogniskowej 250 mm)[14].

Odmiana E13A1a wyposażona była w morski radar poszukiwawczy Typ 3 Wzór 6 Model 4 (3-shiki kū 6-gō 4-gata) (H-6), który mógł wykryć okręt wielkości lotniskowca z 70–90 km[15]. Miał on anteny typu Yagi na krawędzi natarcia prawego skrzydła i po obu stronach ogonowej części kadłuba[13].

Dane techniczne

[edytuj | edytuj kod]
  • Kraj produkcji: Japonia
  • Typ: (E13A1) trzymiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy.
  • Napęd: silnik Mitsubishi Kinsei 43 o mocy 805 kW (1080 KM)[14],
  • Osiągi:
    • prędkość maksymalna: 361 km/h na wysokości 2500 m[13]
    • prędkość przelotowa: 220 km/h na wysokości 2000 m[13]
    • czas wznoszenia:
      • na wysokość 3000 m: 6′39″[13]
      • na wysokość 4000 m: 9′8″[13]
    • pułap praktyczny: 8730 m[13]
    • zasięg: normalny 2600 km, maksymalny 3326 km[13]
  • Masa:
    • własna: 2524–2640 kg[13]
    • startowa normalna/maksymalna: 3600/4000 kg[13]
  • Wymiary:
    • rozpiętość skrzydeł: 14,5 m[13]
    • długość: 11,27 m[13]
    • wysokość: 4,7 m[13]
    • powierzchnia nośna: 36,2 m²[13]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Porównywalne konstrukcje z tego okresu:

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Według starszych źródeł wersja E13A1a różniła się ulepszoną radiostacją, a wersja z radarem oznaczona była E13A1b (Francillon 1979 ↓, s. 280)

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • René J. Francillon: Japanese Aircraft of the Pacific War. Londyn: Putnam, 1979. ISBN 0-370-30251-6. (ang.).
  • Leszek Wieliczko. Aichi E13A (Jake). „Technika Wojskowa Historia”. Nr 2/2024(86), s. 24-39, marzec – kwiecień 2024. Magnum X. 
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Aichi_E13A&oldid=79958244”