Oost-Europa
Oost-Europa is een omvangrijk deel van het Europese continent. Europees Rusland wordt steeds tot Oost-Europa gerekend; dat gebied alleen beslaat al meer dan 40% van de totale oppervlakte van het Europese continent. De vraag welke landen precies tot Oost-Europa behoren, blijft onderwerp van discussie.
Huidige definities
[bewerken | brontekst bewerken]Het begrip Oost-Europa heeft geen officiële status, maar wordt gehanteerd door de Verenigde Naties[1] en de Duitse Ständiger Ausschuss für geographische Namen (StAGN).[2]
| Land | StAGN | Verenigde Naties (VN) |
|---|---|---|
| Oekraïne |  Ja |
Ja |
| Rusland | Ja |
Ja |
| Wit-Rusland | Ja |
Ja |
| Bulgarije |  Nee (Zuidoost-Europa) |
Ja |
| Hongarije | Nee (Centraal-Europa) |
Ja |
| Moldavië | Nee (Zuidoost-Europa) |
Ja |
| Polen | Nee (Centraal-Europa) |
Ja |
| Roemenië | Nee (Zuidoost-Europa) |
Ja |
| Slowakije | Nee (Centraal-Europa) |
Ja |
| Tsjechië | Nee (Centraal-Europa) |
Ja |
De volgende landen liggen volgens zowel de StAGN als de VN in Azië, maar worden toch vaak onder Oost-Europa gerekend:
Koude Oorlog
[bewerken | brontekst bewerken]Tijdens de Koude Oorlog was de definitie van Oost-Europa vooral ingegeven door politieke motieven: de kapitalistische landen in Europa werden onder "West-Europa" geclassificeerd, de communistische landen onder "Oost-Europa" - met name wanneer ze aan de Sovjet-Unie gelieerd waren. Zo kwam het dat Finland, Griekenland en zelfs Turkije tot West-Europa werden gerekend, terwijl veel westelijker gelegen landen zoals het toenmalige Tsjecho-Slowakije onder Oost-Europa werden gerekend. Volgens deze definitie liep de grens tussen Oost en West zelfs dwars door Berlijn, waarbij West-Berlijn een West-Europese enclave was, omgeven door Oost-Europees gebied.
De volgende landen werden destijds onder Oost-Europa gerekend:
en, hoewel niet gelieerd aan de Sovjet-Unie:
Oost-Europese Tijd
[bewerken | brontekst bewerken]
Het begrip Oost-Europa wordt ook gebruikt in verband met tijdzones. Oost-Europese Tijd komt overeen met UTC+2. De volgende landen hanteren Oost-Europese Tijd (en een deel van het jaar Oost-Europese zomertijd, UTC+3):
- Bulgarije
- Cyprus
- Estland
- Finland
- Wit-Rusland
- Griekenland
- Letland
- Litouwen
- Moldavië
- Oekraïne
- Roemenië
- Turkije
Kaliningrad en Wit-Rusland hanteren Verder-oostelijk-Europese Tijd, die het hele jaar gelijk is aan UTC+3 en dus alleen in de zomer gelijkloopt met Oost-Europese Tijd. Armenië, Georgië en het Europese deel van Rusland (met uitzondering van Kaliningrad) gebruiken het hele jaar Moskoutijd (UTC+4). Azerbeidzjan gebruikt 's winters Moskoutijd, maar zet de klok in het voorjaar een uur vooruit. Het westelijk deel van Kazachstan gebruikt daarentegen het hele jaar West-Aziatische Standaardtijd, UTC+5.
Richtlijnen voor definities
[bewerken | brontekst bewerken]Ook na het einde van de Koude Oorlog werd, vooral vóór de uitbreiding van de Europese Unie in 2004, nog vaak over "Oost-Europa" gesproken in de definitie uit de tijd van de Koude Oorlog - met dien verstande dat Duitsland na de Duitse hereniging als geheel onder West-Europa werd gerekend. Tegenwoordig is het gebruikelijk om Oost-Europa vooral op culturele gronden te definiëren.
Oost-Europa omvat volgens de StAGN Oekraïne, Rusland en Wit-Rusland (Belarus). Deze drie landen hebben gemeen dat er een Slavische taal wordt gesproken en een meerderheid van de bevolking oosters-orthodox is. Ook komen Oekraïne, Rusland en Wit-Rusland elk voort uit het Kyivse Rijk, dat gedomineerd werd door de Roes'. De drie landen waren de stichtende leden van de Sovjet-Unie in december 1922 en hieven deze op 8 december 1991 weer op met het Akkoord van Białowieża. Sindsdien zijn de politiek, cultureel en economisch andere richtingen uitgegaan: waar Rusland en Belarus in toenemende mate autocratieën werden waarin oligarchische corruptie en reactionair imperialistisch-nationalistische russificatie welig tierden, zocht het verwesterende Oekraïne aansluiting bij de sociaal-liberale democratische rechtsstaten van de Europese Unie en de NAVO. De in 2014 door Vladimir Poetin gelanceerde Russisch-Oekraïense Oorlog versterkte en versnelde dit proces verder, wat onder meer leidde tot de oprichting van de autocefale Orthodoxe Kerk van Oekraïne in 2018–2019, die niet meer ondergeschikt was aan het Patriarchaat Moskou, oftewel de Russisch-orthodoxe Kerk. Dit schisma verdeelde vervolgens de gehele oosters-orthodoxe wereld in een pro-Oekraïens (pro-Constantinopel) en een pro-Russisch (pro-Moskou) kamp. De Russische invasie van Oekraïne sinds 2022 verscherpte de uiteenzetting nog verder, waarbij Oekraïne massaal de politieke, economische en culturele (en indirect militaire) steun kreeg van de EU, NAVO en andere westerse bondgenoten, terwijl Rusland en Belarus zich internationaal isoleerden. De Orthodoxe Kerk van Oekraïne brak ook met de oude juliaanse kalender en vierde vanaf 2023 officieel Kerstmis op 25 december volgens de gregoriaanse kalender in plaats van 7 januari, wat de Russisch-Orthodoxe Kerk in Rusland en Belarus bleef doen. Ondertussen begon het proces van toetreding van Oekraïne tot de Europese Unie: op 23 juni 2022 kreeg Oekraïne de kandidaat-status en op 15 juni 2026, opende de EU officieel de eerste vijf hoofdstukken van de 33 voor de toetredingsgesprekken met zowel Oekraïne als Moldavië.[3] Tevens is er wet- en regelgeving die het bepaalde ambtenaren in Oekraïne verplicht stelt om goed Engels te beheersen en zijn er voorstellen voor een Oekraïens Latijns alfabet, met DSTU 9112:2021 als basis, waarmee de Oekraïense taal ook stapsgewijs breekt met het cyrillisch schrift dat gangbaar is in Rusland en Belarus. Volgens de StAGN hoort Galicië (Centraal-Europa) om historisch-culturele redenen al tot Centraal-Europa. Europees normaalspoor domineert in het Oblast Transkarpatië, bestaat er ook tot in Kovel in Oblast Wolynië, terwijl er sinds 2022 wordt gebouwd aan een normaalspoorlijn tussen Warschau en Lviv.
Aan deze drie landen wordt soms Moldavië toegevoegd. Ook dit land behoorde tot de Sovjet-Unie, maar de culturele verwantschap is veel geringer, aangezien er Roemeens wordt gesproken - een Romaanse taal. Hoewel de Sovjets de Moldaviërs het cyrillische schrift hadden opgedrongen, is het land na onafhankelijkheid teruggegaan naar het Latijnse schrift en heet de taal sinds 2023 ook grondwettelijk weer "Roemeens" en niet "Moldavisch". De meerderheid van de Moldavische bevolking is weliswaar oosters-orthodox, maar er is met name sinds 2022 ook een steeds verder escalerend schisma bezig: de Metropolis van Chisinau valt canoniekrechterlijk onder het patriarchaat Moskou, maar de Metropolis van Bessarabië valt onder de Roemeens-Orthodoxe Kerk in Boekarest. Sinds 2022 zijn steeds meer parochies overgestapt van Moskou naar Boekarest en in 2025 bepaalde het Hooggerechtshof van Moldavië dat de Moldavische regering onrechtmatig had gehandeld door alle kerkgebouwen met monumentale status in overheidsbezit (zo'n 800 in totaal) te verhuren aan de Moskovische kerk en verklaarde alle contracten nietig. De uitkomst van dit proces is waarschijnlijk dat de meerderheid van orthodoxe Moldaviërs in de toekomst Roemeens-orthodox zal zijn en niet langer Russisch-orthodox. Bovendien is Moldavië net als Oekraïne sinds 2022 kandidaat-lid van de EU en sinds 2026 begonnen met formele toetredingsonderhandelingen. Tot slot vormen Oekraïne, Moldavië en Roemenië sinds 2022 de Driehoek van Odesa, een hecht samenwerkingsverband voor verdere Europese integratie en gemeenschappelijke belangenbehartiging.
Ook Roemenië behoorde niet tot de Sovjet-Unie, maar wel tot het Oostblok. Ook Bulgarije, dat zowel een hoofdzakelijk oosters-orthodoxe bevolking als een Slavische taal kent, wordt vaak tot Oost-Europa gerekend. Waar de Roemeens-Orthodoxe Kerk ronduit vijandig is naar het Patriarchaat Moskou vanwege het conflict over Moldavië, neemt de Bulgaars-Orthodoxe Kerk een meer neutrale positie in. De Bulgaarse samenleving blijft voorlopig ook negatief over het vervangen van het cyrillisch door het Latijns schrift, hoewel dat in de zakenwereld steeds vaker voorkomt.
Ook in Polen, Slowakije en Tsjechië worden Slavische talen gesproken. Daarom worden deze landen soms ook tot Oost-Europa gerekend. De bevolking is er echter historisch hoofdzakelijk katholiek, en niet orthodox; in met name Tsjechië en in mindere mate Slowakije is bovendien een sterke secularisering opgetreden waardoor de bevolking zich geheel van het christendom aan het afkeren is. Ook gebruiken de drie landen reeds sinds de middeleeuwen het Latijnse schrift en zijn verregaand verwesterd en vereuropeaniseerd, zodat zij vaker tot Centraal-Europa worden gerekend.
Hongarije is orthodox noch Slavisch, maar was tijdens de Koude Oorlog wel gelieerd aan de Sovjet-Unie. Tijdens de regeerperiode van de autoritaire Viktor Orban (2011–2026) dreef Hongarije steeds verder af richting Rusland, maar na de overweldigende verkiezingsoverwinning van Peter Magyar werden de banden met de EU en Oekraïne snel hersteld en verbeterd. Hongarije trok zijn veto in tegen de toetreding van Oekraïne en opende daarmee de verdere aansluiting van Oekraïne bij Centraal-Europa.
- ↑ United Nations Statistics Division- Standard Country and Area Codes Classifications (M49)
- ↑ Jordan Europa Regional
- ↑ Michel Kerres, "Oekraïne en Moldavië beginnen onderhandelingen met de EU: beide landen hebben flinke hindernissen te nemen voor toetreding", NRC, 15 juni 2026. Geraadpleegd op 16 juni 2026.
· 
· 