Graniet

Graniet

Itu granite, Salto, Brazilië.
Indeling der stollingsgesteenten
	% SiO₂	uitvloeings- gesteente	gang- gesteente	diepte- gesteente
felsisch	>~70	ryoliet	granofier	graniet
felsisch	~70-63	daciet	granodioriet
intermediair	63-52	andesiet	dioriet
mafisch	52-45	basalt	doleriet	gabbro
ultramafisch	<45	komatiiet	peridotiet

Graniet (van Latijn granum: "korrel") is een grofkorrelig stollingsgesteente met een felsische, silicaverzadigde samenstelling. Graniet bestaat hoofdzakelijk uit de mineralen kwarts en veldspaat. De veldspaat in graniet is grotendeels kaliveldspaat, maar met een kleiner aandeel plagioklaas. Daarnaast bevat graniet meestal een kleiner aandeel mica's (muscoviet of biotiet) en amfibool (hoornblende).

De onderlinge verhouding van de mineralen verschilt, maar bestaat graniet voor ongeveer de helft uit kwarts. Het kwarts is meestal grijzig en glazig. Veldspaat is vaak wit van kleur, maar met name kaliveldspaat kan ook een rossige of bruinige kleur hebben door een kleine hoeveelheid ijzer. De glimmers (mica's) zijn meestal zilver, bruin of lichtgrijs van kleur.

Kenmerken

Graniet is een grofkristallijn gesteente met een faneritische textuur. Het kan ook enkele kristallen bevatten die veel groter zijn dan de rest (porfiritisch), maar zulke varianten zijn relatief zeldzaam. Een voorbeeld van porfiritisch graniet is rapakivi.

Omdat stollingsgesteente een continu scala aan samenstellingen heeft, is de naamgeving arbitrair van aard. De IUGS-classificatie deelt grofkorrelig stollingsgesteente in op grond van modale mineralogie, de zichtbaar aanwezige mineralen. Daarbij is de definitie van graniet gesteente met 20-60% kwarts en waarin 65-90% van de veldspaten uit kaliveldspaat bestaat.^[1] De classificatie kan worden weergegeven met een QAPF-diagram. Graniet kan verdeeld worden in syenograniet (meer kaliveldspaat) en monzograniet (minder kaliveldspaat). Monzograniet is in het verleden wel adamelliet genoemd.

Gesteente dat van samenstelling sterk op graniet lijkt valt samen met graniet onder de term granitoïde ("granietachtig"). Als gesteente meer dan 50% kwarts bevat is het kwarts-granitoïde, en met meer dan 90% kwarts is de naam kwartsoliet. In de natuur komt stollingsgesteente met zoveel kwarts echter nauwelijks voor. Gesteente met minder dan 20% kwarts heet kwarts-syeniet of kwarts-monzoniet. Als van de veldspaat meer dan 90% kaliveldspaat is, spreekt men van kaliveldspaat-graniet of peralkalien graniet. Zeer lichtgekleurd kaliveldspaat-graniet met een kleurindex van M < 10% wordt alaskiet genoemd. Als het aandeel kaliveldspaat kleiner dan 65% is valt het gesteente onder de naam granodioriet of tonaliet. Gesteente met dezelfde samenstelling als graniet dat ook orthopyroxeen bevat heet charnockiet.

Materiaaleigenschappen

Graniet heeft de volgende hier schematisch weergegeven materiaaleigenschappen:

Gemiddelde voortplantingssnelheid van geluid: (4,5 ± 0,04) × 10³ m/s
Young's modulus: (5,5 ± 0,4) × 10¹⁰ Pa
Shear modulus: (2,43 ± 0,16) × 10¹⁰ Pa
Poissonverhouding: 0,13 ± 0,01

Ontstaan en voorkomen

Graniet ontstaat door het zeer langzaam stollen van felsisch magma op grotere diepte - het is een dieptegesteente. Door de langzame afkoeling hebben de kristallen de tijd gehad om te groeien. Tegenover dieptegesteente staat extrusief gesteente, dat bij het aardoppervlak is gestold. Extrusief gesteente met de samenstelling van graniet heet ryoliet.

Meestal komt graniet voor in grote intrusieve lichamen (plutonen) in gebergtegordels. Magma van deze samenstelling ontstaat door het partieel smelten van verdikte korst, met name tijdens de laatste fases van gebergtevorming in plooi- en schuifgordels. Graniet komt alleen voor in de continentale korst; in de oceaanbodem is het afwezig.

Als graniet vervormd wordt door tektonische spanning onder hoge druk en temperatuur verandert het in het gneis, een metamorf gesteente.

Graniet komt voor in veel soorten en kleuren. In België is het meeste winbare graniet al commercieel is gewonnen. Sommige zwerfstenen in het noorden van Nederland (Drenthe) bestaan uit graniet, meestal afkomstig uit Noorwegen of Zweden. De grootste exporteur van graniet ter wereld is India. Belangrijke winplaatsen van graniet bevinden zich in Engeland, Noorwegen, Zweden, Finland, Frankrijk (Dordogne), Spanje, Portugal, Italië, Brazilië en de Verenigde Staten.

Toepassingen

Algemeen

Graniet wordt evenals andere soorten natuursteen veel gebruikt in sierbestrating en interieurs. Het wordt vaak toegepast in monumentale gebouwen en voor grafmonumenten en ook aanrechtbladen zijn soms van de steensoort gemaakt. In 1832 werd in het centrum van Sint-Petersburg een 25 meter hoge granieten zuil opgericht, de Alexanderzuil, om de overwinning van Tsaar Alexander op Napoleon te herdenken. De zuil werd gedolven uit graniet in Pyterlahti in Finland. Hetzelfde materiaal werd gebruikt voor de zuilen van de Izaäkkathedraal in Sint-Petersburg.

Graniet wordt ook samen met andere gesteenten gebruikt in de waterbouw om nieuwe kunstmatige eilanden te bouwen. Granietgrind, gedekt met een net van staalmazen, gebruikt men om rivierdijken te versterken.

Industriële toepassing

In de hightechindustrie wordt graniet, en dan met name de soorten Impala en African Black, die gewonnen worden in Zuid-Afrika, toegepast als nauwkeurige en stabiele basis voor precisiebewerkings- en meetmachines. De granieten producten worden uit ruwe blokken gezaagd en vervolgens door middel van bewerking met diamantgereedschap tot industriële machineonderdelen gemaakt. Op deze manier zijn zeer nauwkeurige producten te fabriceren met vlakheden, haaksheden en parallelliteiten in het micrometer-bereik (0,001 mm). Deze nauwkeurigheden worden met name gebruikt als referentie of loopvlakken voor geleiding, bijvoorbeeld in combinatie met luchtgelagerde sledes.

Bianco Tarn, Frankrijk
Kapustino, Oekraïne
Meissen, Duitsland
Kunststeen (imitatiegraniet) stoep aan de Zijlstraat te Haarlem

Symboliek

De steensoort heeft ook een betekenis voor verjaardagen. Hypothetisch spreekt men over granieten huwelijk na 90 jaar getrouwd zijn.

Zie ook

QAPF-diagram

Voetnoten

↑ Le Maitre et al. (2002)

Bronnen en verwijzingen

(en) Le Maitre, R.W. (ed.); Streckeisen, A.; Zanettin, B.; Le Bas, M.J.; Bonin, B.; Bateman, P.; Bellieni, G.; Dudek, A.; Efremova, F.; Keller, J.; Lameyre, J.; Sabine, P.A.; Schmid, R.; Sørensen, H. & Woolley, A.R., 2002: Igneous Rocks, A Classification and Glossary of Terms, Recommendations of the International Union of Geological Sciences Subcommission on the Systematics of Igneous Rocks (2nd ed.), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-66215-4.

Zie de categorie Granite van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

[1] Le Maitre et al. (2002)

[1]