Carl Linnaeus
_-_Knight_BAR.png){kind=small}
Carl Linnaeus (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala Carl von Linné, kien bijologu u tabib Żvediż li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-Latin; bil-Latin ismu huwa Carolus Linnæus u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala Carolus a Linné.
Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-edukazzjoni għolja tiegħu fl-Università ta' Uppsala u beda jagħti lekċers dwar il-botanika hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-Systema Naturae tiegħu fin-Netherlands. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-mediċina u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-pjanti u l-annimali. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien mewtu fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-Ewropa.
Linnaeus issejjaħ bħala l-Princeps botanicorum (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-ekoloġija moderna.
Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni L. tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' speċi. Fiż-żooloġija, ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni Linnaeus; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet L., Linnæus u Linné. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "Linn". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-ispeċi umana, Homo sapiens.[1]
Ħajja bikrija
[immodifika | immodifika s-sors]Tfulija
[immodifika | immodifika s-sors]Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' Nicolaus (Nils) Linnaeus (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' Christina Brodersonia. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant Luteran u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti.
Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, lind bl-Iżvediż, li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud æ. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud æ, kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus.
Edukazzjoni bikrija
[immodifika | immodifika s-sors]Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-reliġjon u l-ġeografija ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad għalliem għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom".
Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil Johan Rothman, tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm ta' Arvidh Månsson, il-Flora Åboensis ta' Tillandz, is-Serta Florea Suecana ta' Palmberg, il-Chloros Gothica ta' Bromelii u l-Hortus Upsaliensis ta' Rudbeckii".
Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-Grieg, l-Ebrajk, it-teoloġija u l-matematika, kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta.
Studji universitarji
[immodifika | immodifika s-sors]Lund
[immodifika | immodifika s-sors]Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont Sébastien Vaillant. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala Carolus Linnæus, il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin.
Il-Professur Kilian Stobæus, xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu.
Uppsala
[immodifika | immodifika s-sors]F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-anatomija ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, Olof Celsius, li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja.
Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, Praeludia Sponsaliorum Plantarum, dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'Genera Plantarum u f'Critica Botanica. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, Adonis Uplandicus.
L-eks assistent ta' Rudbeck, Nils Rosén, reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-mara ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-Milied, Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università.
Spedizzjoni lejn il-Lapland
[immodifika | immodifika s-sors]Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu Sami nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu.
Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-żiemel, u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' Campanula serpyllifolia, li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-Linnaea borealis, il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland.
Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, għasafar u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'bijodiversità limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu Flora Lapponica. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali.
Fil-Flora Lapponica l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel Flora protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien Augustin Pyramus de Candolle li attribwixxa lil Linnaeus bil-Flora Lapponica bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-Flora. L-istoriku botaniku E. L. Greene ddeskriva l-Flora Lapponica bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus.
Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha".
Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni Norveġiżi f'Røros.
Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738)
[immodifika | immodifika s-sors]Dottorat
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand Claes Sohlberg, iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'Falun, fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri.
F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali.
Fi triqithom waqfu f'Amburgu, fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-sriep. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu.
Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa, fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-malarja tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus Anopheles), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa Artemisia annua kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu.
Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' Peter Artedi, ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' Amsterdam, u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-ħut.
Pubblikazzjoni tas-Systema Naturae
[immodifika | immodifika s-sors]Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien Johan Frederik Gronovius, u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib Skoċċiż Isaac Lawson, il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-Systema Naturae (1735).
Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. Herman Boerhaave pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-Afrika t'Isfel u l-Amerka, iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku Johannes Burman. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-teżawru Thesaurus Zeylanicus. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: Fundamenta Botanica u Bibliotheca Botanica.
George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius
[immodifika | immodifika s-sors]F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' George Clifford III, direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari Storja Naturali tal-Ġamajka ta' Sir Hans Sloane, jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-kuratur tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb Hortus Cliffortianus, u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa.
F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-Ingilterra, għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar Londra biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, Philip Miller. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-Systema Naturae. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-Dizzjunarju tal-Ġardinara ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-Dizzjunarju tal-Ġardinara tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus.
Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' Oxford biex iżur il-botaniku Johann Jacob Dillenius. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-Critica Botanica tiegħu lilu, peress li "opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma ġeneru ta' siġra tropikali Dillenia biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-Genera Plantarum, fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-Corollarium Generum Plantarum, b'60 ġeneru addizzjonali.
Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-Hortus Cliffortianus, katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem Nepenthes, li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti karnivori).
Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-mard u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'Pariġi għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal Antoine de Jussieu. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja.
Lura l-Iżvezja
[immodifika | immodifika s-sors]Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' Sara Elisabeth Moræa. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi Stokkolma biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti Carl Gustav Tessin, li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel Praeses tal-akkademja bix-xorti.
Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia.
F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala.
Öland u Gotland
[immodifika | immodifika s-sors]Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn Visby f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-Öländska och Gothländska Resa, miktub bl-Iżvediż. Bħall-Flora Lapponica, kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-kultura f'Öland u f'Gotland.
Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: Flora Suecica u Fauna Suecica. Flora Suecica kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li Fauna Suecica kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745.
Västergötland
[immodifika | immodifika s-sors]Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien Erik Gustaf Lidbeck, student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb Wästgöta-Resa, li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel.
Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' archiater jew tabib ewlieni mir-re Żvediż Adolf Frederick — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'Berlin.
Scania
[immodifika | immodifika s-sors]Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu Olof Söderberg. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-iSkånska Resa ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania".
Rettur tal-Università ta' Uppsala
[immodifika | immodifika s-sors]Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala.
Philosophia Botanica
[immodifika | immodifika s-sors]Linnaeus ippubblika l-Philosophia Botanica fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku.
Nutrix Noverca
[immodifika | immodifika s-sors]Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' Frederick Lindberg, tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-prases irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet tradotta bil-Franċiż minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu Mammalia għall-klassi tal-organiżmi.
Species Plantarum
[immodifika | immodifika s-sors]Linnaeus ippubblika l-iSpecies Plantarum, ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni.
Nobbiltà
[immodifika | immodifika s-sors]Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni mużew fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu.
Mir-rilaxx inizjali tas-Systema Naturae fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-iSpecies Plantarum.
Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella Ġermaniża "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku Linnaea borealis f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-aħmar, bl-iswed u bl-aħdar għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata in ovo". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-Enejde: "Famam extendere factis", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu.
Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, Katerina II tar-Russja bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' Giovanni Antonio Scopoli, "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'Idrija, id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-Slovenja). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, Scopolia, is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu.
Snin finali
[immodifika | immodifika s-sors]Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura.
L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol.
F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-Katidral ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar.
Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. Joseph Banks, botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet ħajja iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra.
Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu.
Appostli
[immodifika | immodifika s-sors]Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku William T. Stearn jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda.
Spedizzjonijiet bikrin
[immodifika | immodifika s-sors]Christopher Tärnström, l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-Ċina. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling.
Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-Finlandja salpa lejn l-Amerka ta' Fuq bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, New York, New Jersey u l-Kanada. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-iSpecies Plantarum kien ġabhom lura miegħu Kalm.
Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun
[immodifika | immodifika s-sors]Daniel Solander kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' James Cook fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-Oċeanja abbord l-Endeavour fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; Anders Sparrman ivvjaġġa miegħu abbord ir-Resolution fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u l-Amerka t'Isfel. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-Afrika t'Isfel.
X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien Carl Peter Thunberg, li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-Ġappun. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn Nagasaki, għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-tradutturi biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus.
Pubblikazzjonijiet ewlenin
[immodifika | immodifika s-sors]Systema Naturae
[immodifika | immodifika s-sors]L-ewwel edizzjoni tas-Systema Naturae ġiet stampata fin-Netherlands fl-1735. Kienet opra ta' 12-il paġna. Sal-10 edizzjoni tagħha fl-1758, ikklassifikat 4,400 speċi ta' annimali u 7,700 speċi ta' pjanti. In-nies minn madwar id-dinja kollha bagħtu l-eżemplari tagħhom lil Linnaeus biex jiġu inklużi. Sakemm beda x-xogħol fuq it-12-il edizzjoni, Linnaeus kellu bżonn invenzjoni ġdida — il-karta tal-indiċi — biex jintraċċa l-klassifikazzjonijiet.
Wara li saħħet Linnaeus marret lura fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 18, il-pubblikazzjoni tal-edizzjonijiet tas-Systema Naturae marret f'żewġ direzzjonijiet differenti. Xjenzat Żvediż ieħor, Johan Andreas Murray, ħareġ it-taqsima tar-Regnum Vegetabile separatament fl-1774 bħala s-Systema Vegetabilium, li ġiet imniżżla bħala t-13-il edizzjoni. Sadanittant, it-13-il edizzjoni tas-Systema kollha tfaċċat f'partijiet bejn l-1788 u l-1793 taħt ix-xogħol editorjali ta' Johann Friedrich Gmelin. Kien permezz tas-Systema Vegetabilium li x-xogħol ta' Linnaeus sar magħruf b'mod mifrux fl-Ingilterra, wara li ġiet tradotta mil-Latin mis-Soċjetà Botanika ta' Lichfield bħala Sistema ta' Ħxejjex (1783–1785).
Species Plantarum
[immodifika | immodifika s-sors]L-iSpecies Plantarum (jew b'mod integrali l-iSpecies Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas) ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1753, bħala xogħol b'żewġ volumi. L-importanza ewlenija tagħha hija x'aktarx li hija l-punt ta' tluq primarju tan-nomenklatura tal-pjanti kif teżisti llum il-ġurnata.
Genera Plantarum
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1737, u elenkat il-ġeneri tal-pjanti. Ġew ippubblikati madwar 10 edizzjonijiet, iżda mhux kollha minn Linnaeus innifsu; l-iżjed edizzjoni importanti kienet il-ħames edizzjoni tal-1754. Fiha Linnaeus qasam ir-Renju tal-pjanti f'24 klassi. Il-Cryptogamia kienet tinkludi l-pjanti kollha b'organi riproduttivi moħbijin (l-algi, il-fungi, il-muski, l-epatika u l-felċi).
Philosophia Botanica
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Philosophia Botanica (1751) kienet sommarju tal-ħsieb ta' Linnaeus dwar il-klassifikazzjoni u n-nomenklatura tal-pjanti, u elaborazzjoni tax-xogħol li kien ippubblika qabel fil-Fundamenta Botanica (1736) u fil-Critica Botanica (1737). Pubblikazzjonijiet oħra li jiffurmaw parti mill-pjan tiegħu li jirriforma l-pedamenti tal-botanika jinkludu l-Classes Plantarum u l-Bibliotheca Botanica: dawn kollha ġew stampati fl-Olanda (l-istess bħall-Genera Plantarum (1737) u s-Systema Naturae (1735)); il-Philosophia ġiet rilaxxata simultanjament fi Stokkolma.
Kollezzjonijiet
[immodifika | immodifika s-sors]Fl-aħħar ta' ħajtu, il-kollezzjoni ta' Linneaus f'Uppsala kienet meqjusa bħala waħda mill-ifjen kollezzjonijiet ta' oġġetti tal-istorja naturali fl-Iżvezja. Qrib il-kollezzjoni tiegħu stess, huwa kien bena mużew għall-Università ta' Uppsala, li kien fornut b'materjal mogħti b'donazzjoni mingħand Carl Gyllenborg (fl-1744–1745), il-Prinċep Eredi Adolf Fredrik (fl-1745), Erik Petreus (fl-1746), Claes Grill (fl-1746), Magnus Lagerström (fl-1748 u fl-1750) u Jonas Alströmer (fl-1749). Ir-relazzjoni bejn il-mużew u l-kollezzjoni privata ma ġietx formalizzata u l-fluss kostanti ta' materjal mingħand l-istudenti ta' Linneaus ġie inkorporat fil-kollezzjoni privata minflok fil-mużew. Linnaeus kien tal-fehma li x-xogħol tiegħu kien li jirrifletti l-armonija tan-natura, u fl-1754 huwa qal li "d-Dinja mhi xejn għajr mużew tal-kapolavuri kollha tal-ħallieq għaref, maqsum fi tliet kompartimenti". Huwa kien tal-fehma li kien bidel il-proprjetà tiegħu f'mikrokożmu ta' dak il-"mużew dinji".
Fl-1784 l-istudent żagħżugħ tal-mediċina James Edward Smith xtara l-kollezzjoni tal-eżemplari kollha, il-librerija, il-manuskritti u l-korrispondenza ta' Carl Linnaeus mingħand l-armla ta' Linnaeus u bintu u ttrasferixxa l-kollezzjonijiet lejn Londra. Mhux il-materjal kollu fil-kollezzjoni privata ta' Linné ġie ttrasportat lejn l-Ingilterra. 33 eżemplar ta' ħut ippreservati fl-alkoħol ma ntbagħtux u iktar 'il quddiem intilfu.
F'Londra Smith donnu ttraskura l-partijiet żooloġiċi tal-kollezzjoni; huwa żied xi eżemplari u ta xi eżemplari wkoll. Matul is-sekli ta' wara, il-kollezzjoni ta' Linnaeus f'Londra batiet ferm f'idejn ix-xjenzati li studjaw il-kollezzjoni, u fil-proċess fixklu l-arranġament u t-tikketti oriġinali, żiedu xi eżemplari li ma kinux preżenti fis-serje oriġinali u rtiraw materjal prezzjuż oriġinali.
Ħafna mill-materjal studjat minn Linné kien jagħmel parti mill-kollezzjoni tar-Reġina Lovisa Ulrika (1720–1782); il-pubblikazzjonijiet ta' Linneaus lil dan il-materjal isejħulu l-"Mużew ta' Ludovicae Ulricae" jew "M. L. U."). Il-kollezzjoni ngħatat b'donazzjoni min-neputi tagħha r-Re Gustav IV Adolf (1778–1837) lill-mużew f'Uppsala fl-1804. Il-kollezzjoni tar-raġel tagħha r-Re Adolf Fredrik (1710–1771) hija magħrufa fis-sorsi ta' Linnaeus bħala l-"Mużew ta' Adolphi Friderici" jew "Mus. Ad. Fr.". Il-partijiet mhux nexfin (il-kollezzjoni fl-alkoħol) iktar 'il quddiem ingħataw b'donazzjoni lill-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenzi, u huma ospitati fil-Mużew Żvediż tal-Istorja Naturali fi Stokkolma. Il-materjal niexef ġie ttrasferit lejn Uppsala.
Sistema tat-tassonomija
[immodifika | immodifika s-sors]Sistema ta' Linnaeus
[immodifika | immodifika s-sors]L-istabbiliment ta' konvenzjonijiet aċċettati b'mod universali għat-tismija tal-organiżmi kien il-kontribut prinċipali ta' Linnaeus fit-tassonomija — ix-xogħol tiegħu jimmarka l-punt tat-tluq tal-użu konsistenti tan-nomenklatura binomjali. Kontribut siewi ieħor tiegħu kien il-popolarizzazzjoni tal-użu tas-simbolu ta' Marte u ta' Venere (♂ u ♀) b'referenza għas-sess tal-ispeċijiet. Dawn saru s-simboli standard tal-ġeneri. Matul l-espansjoni tas-seklu 18 tal-għarfien tal-istorja naturali, Linnaeus żviluppa wkoll dik li saret magħrufa bħala t-tassonomija ta' Linnaeus; is-sistema tal-klassifikazzjoni xjentifika li tintuża attwalment fix-xjenzi bijoloġiċi. Żoologu preċedenti, Rumphius (1627–1702), kien qorob pjuttost għas-sistema ta' Linnaeus u l-materjal tiegħu kkontribwixxa għall-iżvilupp ulterjuri tal-klassifikazzjoni xjentifika binomjali ta' Linnaeus.
Is-sistema ta' Linnaeus ikklassifikat in-natura fi ħdan ġerarkija mbejta, l-ewwel nett bi tliet renji. Ir-renji huma maqsuma f'klassijiet, imbagħad f'ordnijiet, imbagħad f'ġeneri (singular: ġeneru), li mbagħad huma maqsuma fi speċijiet (singular: speċi). Taħt il-livell ta' speċijiet, xi kultant huwa rrikonoxxa taksa ta' livell inferjuri (bla isem); minn dak iż-żmien 'l hawn dawn ingħataw ismijiet standardizzati bħal varjetà fil-botanika u sottospeċi fiż-żooloġija. It-tassonomija moderna tinkludi livell ta' familja bejn l-ordni u l-ġeneru, u livell ta' phylum bejn ir-renju u l-klassi li ma kinux preżenti fis-sistema oriġinali ta' Linnaeus.
Ir-raggruppamenti ta' Linnaeus kienu bbażati fuq il-karatteristiċi fiżiċi kondiviżi u mhux fuq id-differenzi. Mir-raggruppamenti l-għoljin tiegħu, dawk tal-annimali biss għadhom jintużaw, u r-raggruppamenti stess inbidlu b'mod sinifikanti mill-oriġini tagħhom, l-istess bħall-prinċipji warajhom. Minkejja dan, Linnaeus huwa akkreditat li stabbilixxa l-idea ta' struttura ġerarkika ta' klassifikazzjoni bbażata fuq karatteristiċi osservabbli u maħsuba biex tirrifletti r-relazzjonijiet naturali.
Tassonomija umana
[immodifika | immodifika s-sors]Is-sitema tat-tassonomija ta' Linnaeus kienet l-ewwel waħda li kienet tinkludi lill-bnedmin (Homo), raggruppati tassonomikament max-xadini primati (Simia), taħt l-intestatura Anthropomorpha. Il-bijologu Ġermaniż Ernst Haeckel f'diskors tiegħu fl-1907 lil dan sostna li kien "l-iżjed sinjal importanti tal-ġenju ta' Linnaeus".
Linnaeus ikklassifika l-bnedmin fost il-primati, l-ewwel nett mill-ewwel edizzjoni tas-Systema Naturae. Matul ħajtu f'Hartekamp, huwa kellu l-opportunità li jeżamina diversi xadini u nnota xebħ bejnhom u l-bnedmin. Huwa indika li bażikament kellhom l-istess anatomija; għajr il-lingwaġġ, huwa ma sab l-ebda differenza oħra. B'hekk huwa qiegħed lill-bnedmin u lix-xadini taħt l-istess kategorija, Anthropomorpha, li tfisser "qishom bnedmin". Din il-klassifikazzjoni ntlaqgħet bi kritika minn bijologi oħra bħal Johan Gottschalk Wallerius, Jacob Theodor Klein u Johann Georg Gmelin fuq il-bażi li ma kienx loġiku li l-bnedmin jiġu deskritti bħala qishom bnedmin. F'ittra lil Gmelin tal-1747, Linnaeus wieġeb:
Ma ħadtx pjaċir [inti] li poġġejt il-Bnedmin fost l-Anthropomorpha, x'aktarx minħabba t-terminu "b'forma ta' bnedmin", iżda l-bniedem jitgħallem biex isir jaf lilu nnifsu. Ejja ma noqogħdux infettqu fuq il-kliem. Kwalunkwe isem nagħżlu li napplikaw, il-ħsieb jibqa' l-istess. Iżda mingħandek u mid-dinja kollha nixtieq differenza ġenerika bejn il-bnedmin u bejn ix-xadini primati skont il-prinċipji tal-Istorja Naturali. Jien ma naf bI-ebda waħda. Mank xi ħadd jaf jgħidli mqar waħda! Li kieku sejjaħt lill-bnedmin xadini primati jew viċi versa, kien ikolli t-teologi kollha magħqudin kontrija. Forsi kelli nagħmel hekk skont il-liġi tad-dixxiplina.
It-tħassib teoloġiku kien doppju: l-ewwel nett, it-tqegħid tal-bnedmin fuq l-istess livell tax-xadini primati kien ibaxxi l-pożizzjoni spiritwalment ogħla li suppost kellhom il-bnedmin fost il-ħlejqiet; u t-tieni, peress li l-Bibbja tgħid li l-bniedem inħoloq bħala x-xbieha ta' Alla (teomorfiżmu), jekk ix-xadini/il-primati ma ġewx iddisinjati b'mod distint u separat, dak ikun ifisser li x-xadini u l-primati nħolqu bħala x-xbieha ta' Alla wkoll. Bosta dan ma setgħux jaċċettawh.
Wara tant kritika, Linnaeus ħass li kellu jispjega lilu nnifsu b'mod iktar ċar. L-għaxar edizzjoni tas-Systema Naturae introduċiet termini ġodda, inkluż Mammalia u Primates, din tal-aħħar minflok l-Anthropomorpha, u l-bnedmin ingħataw l-isem binomjali sħiħ Homo sapiens. Il-klassifikazzjoni l-ġdida ngħatat inqas kritika, iżda bosta storiċi naturali xorta kienu jemmnu li kien deklassifika lill-bnedmin mill-pożizzjoni superjuri li kellhom fin-natura. Linnaeus kien jemmen li l-bnedmin bijoloġikament kienu jagħmlu parti mir-renju tal-annimali u kellhom ikunu inklużi fih. Fil-ktieb tiegħu Dieta Naturalis, huwa qal, "Wieħed ma għandux jiżvoga r-rabja tiegħu fuq l-annimali. Skont it-teoloġija l-bnedmin għandhom ruħ u l-annimali huma sempliċi automata mechanica, iżda jien nemmen li misshom ikunu infurmati aħjar li l-annimali għandhom ruħ u li l-unika differenza hija n-nobbiltà".
Linnaeus żied it-tieni speċi fil-ġeneru Homo fis-Systema Naturae abbażi ta' illustrazzjoni u deskrizzjoni ta' Jacobus Bontius minn pubblikazzjoni tal-1658: Homo troglodytes ("raġel tal-għerien") u ppubblika t-tielet speċi fl-1771: Homo lar. L-istoriku Żvediż Gunnar Broberg jistqarr li l-ispeċi l-ġdida fost il-bnedmin li ddeskriva fil-fatt kienu primati jew nies nattivi mgeżwrin fil-ġlud biex ibeżżgħu l-insedjaturi kolonjali, u li d-dehra tagħhom kienet ġiet esaġerata fir-rakkonti lil Linnaeus. Għall-Homo troglodytes Linnaeus staqsa lill-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja biex tfittex wieħed, iżda ma nstabux sinjali tal-eżistenza tiegħu. Minn dak iż-żmien 'l hawn l-Homo lar ġie kklassifikat mill-ġdid bħala Hylobates lar, il-gibbon ta' lar.
Fl-ewwel edizzjoni tas-Systema Naturae, Linnaeus għamel suddiviżjoni tal-ispeċi umana f'erba' varjetajiet: "Europæus albesc[ens]" (Ewropej bajdanin), "Americanus rubesc[ens]" (Amerikani ħamranin), "Asiaticus fuscus" (Asjatiċi safranin) u "Africanus nigr[iculus]" (Afrikani suwed). Fl-għaxar edizzjoni tas-Systema Naturae huwa spjega iktar fid-dettall il-karatteristiċi fenotipiċi għal kull varjetà, abbażi tal-kunċett tal-erba' temperamenti mill-antikità klassika, u biddel id-deskrizzjoni tat-tonalità tal-ġilda tal-Asjatiċi għal "luridus" (sofor). Filwaqt li Linnaeus kien jemmen li dawn il-varjetajiet irriżultaw minn differenzi ambjentali bejn l-erba' kontinenti magħrufa, is-Soċjetà ta' Linnaeus tirrikonoxxi li l-enfasi tal-kategorizzazzjoni tiegħu fuq il-lewn tal-ġilda u l-inklużjoni iktar 'il quddiem tat-tratti kulturali u komportamentali nibtu sterjotipi kolonjali u pprovdew il-pedamenti għar-razziżmu xjentifiku. Barra minn hekk, Linnaeus ħoloq takson skartat ta' "monstrosus" għall-"bnedmin selvaġġi u monstrużi, gruppi mhux magħrufa, u persuni pjuttost abnormali".
Linnaeus ittratta lilu nnifsu bħala l-eżemplar tipiku (olotip) tal-H. sapiens. Fl-1959, W. T. Stearn iddeżinja lil Linnaeus bħala l-lektotip tal-H. sapiens, skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura Żooloġika, peress li l-uniku eżemplar li huwa magħruf li eżamina kien hu nnifsu.
Influwenzi u twemmin ekonomiku
[immodifika | immodifika s-sors]Ix-xjenza applika ta' Linnaeus kienet ispirata mhux biss mill-utilitarjaniżmu strumentali ġenerali tal-Illuminiżmu bikri, iżda anke mill-aderenza tiegħu għad-dixxiplina ekonomika iktar antika tal-Kameraliżmu. Barra minn hekk, Linnaeus kien intervenzjonist statali. Huwa kien jappoġġa t-tariffi, l-imposti, il-miżati fuq l-esportazzjoni, il-kwoti, l-embargoes, l-atti dwar in-navigazzjoni, il-kapital ta' investiment sussidjat, il-limiti massimu fuq il-pagi, l-għotjiet finanzjarji fi flus kontanti, il-monopolji tal-produtturi liċenzjati mill-istat u l-kartelli.
Kommemorazzjoni
[immodifika | immodifika s-sors]L-anniversarji tat-twelid ta' Linnaeus, speċjalment taċ-ċentenarji, ġew iċċelebrati bil-kbir. Linnaeus tfaċċa fuq bosta bolol postali u karti tal-flus tal-Iżvezja. Hemm bosta statwi ta' Linnaeus madwar id-dinja. Is-Soċjetà ta' Linneaus ta' Londra tat il-Medalja ta' Linnaeus għall-eċċellenza fil-botanika jew fiż-żooloġija mill-1888. Wara l-approvazzjoni mir-Riksdag tal-Iżvezja, l-Università ta' Växjö u l-Kulleġġ ta' Kalmar ġew fużi fl-1 ta' Jannar 2010 u saru l-Università ta' Linnaeus. Fost l-affarijiet mogħtija kunjom Linnaeus hemm il-ġeneru tal-fjura Linnaea, Linnaeosicyos (ġeneru monotipiku fil-familja tal-Cucurbitaceae).
Kummentarju
[immodifika | immodifika s-sors]Il-filosfu Jean-Jacques Rousseau darba kiteb dwar Linnaeus, "Ma nafx b'ebda raġel ikbar fid-Dinja". Johann Wolfgang von Goethe kiteb: "Bl-eċċezzjoni ta' William Shakespeare u Baruch Spinoza, ma nafx b'ħadd fost dawk li ma għadhomx ħajjin li influwenzani b'mod iktar qawwi". L-awtur Żvediż August Strindberg kiteb: "Linnaeus fil-verità kien poeta li inzerta li sar naturalista". Fl-awtobijografija tiegħu, ippubblikata mill-istudent tiegħu Adam Afzelius fl-1823, Linnaeus iddeskriva lilu nnifsu bħala xi ħadd li ma jargumentax, sensittiv, veloċi u mhux interessat fid-dehra personali tiegħu.
Fis-seklu 21, it-tassonomija ta' Linnæus tar-"razez" umani ġiet ikkritikata. Uħud isostnu li Linnæus kien wieħed mill-pijunieri tan-nozzjon psewdoxjentifika moderna tar-razziżmu xjentifiku, filwaqt li oħrajn isostnu li filwaqt li l-klassifikazzjoni tiegħu kienet ibbażata fuq l-isterjotipi, ma kinitx timplika li ċerti "razez" umani kienu superjuri.
Abbrevjazzjoni standard tal-awtur
[immodifika | immodifika s-sors]L-abbrevjazzjoni standard tal-awtur L. tintuża biex tindika lil din il-persuna bħala l-awtur meta jiġi kkwotat isem botaniku.
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ↑ Calisher, C.H. (2007). "Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet?". Croatian Medical Journal. 48 (2): 268–270. PMC 2080517. PMID 17436393.