Sâta a-o contegnûo

Diocexi de Sann-a-Noi

Questa pagina a l'è scrita in savuneize
Da Wikipedia
SV
 Questa pagina a l'è scrita in savuneize, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a
Mappa d'a diocexi de Sann-a-Noi

A diocexi de Sann-a-Noi (Dioecesis Savonensis-Naulensis in latìn) a l'è 'na diocexi d'a Gexa católica ch'a dipende da l'arcidiocexi de Zena e ch'a fa parte d'a regiùn ecleziàstica d'a Ligüria. D'u 2023 a cuntäva de 138.699 batezè pe 143.649 abitanti e, a-a giurnä d'ancö, a l'è rezüa da-u vescu Calogero Marino.

Teritoju

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U teritoju d'a diocexi u se spande insc'â parte de levante d'a pruvincia de Sann-a, ciü che a l'estremitè de punente d'a çitè metrupulitann-a de Zena. A gh'ha di cunfìn cu'e diocexi de Arbenga-Inperia a süd-ovest, de Munduvì a punente, de Acqui a setentriùn e de Zena a levante.

A sede d'a diocexi a l'è a çitè de Sann-a, dund'u se tröva a catedräle de l'Asunta, mentre a Noi u gh'è a cuncatedräle de San Pé. De ciü, int'u teritoju d'a diocexi u gh'è ancùn a baxìlica d'a Madonna d'a Mizeicordia, a Sann-a, e quelle de San Giuan Batista e de San Giäxu, a Finä; a Noi u se tröva l'antiga catedräle de San Paragoriu ascì.

Parocchie e vicäje

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U mêximu argumentu int'u detaggiu: Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi.

U teritoju d'a diocexi u se spande insce 359 km2 e u l'è spartìu int'e quattru vicäje d'Arbissöa e Väze, de Finä e Noi, de Sann-a e de Vuè, pe 71 parocchie inte tüttu:

Stoja

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A diocexi d'ancö a ne vegne da l'üniùn d'e diocexi de Sann-a e de Noi, deciza da-a Cungregaçiùn pe-i veschi d'u 1986.

Diocexi de Sann-a

[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'urìgine d'a diocexi de Sann-a a nu l'è següa e a l'è ciütóstu cuntestä, survatüttu doppu ch'u s'è scruvìu de növe testimunianse archeulógiche e epigràfiche che l'han missu in dübbiu a dèta tradiçiunäle. Sta lì a se fundäva p'ou ciü insc'ou fètu che a diocexi de Sann-a a ne vegnisse da 'na ciü antiga diocexi de Vuè, cu'u primmu vescu cunusciüu ch'u siea stètu u Beneitu ch'u l'äva pigióu parte a-u cunciliu de Rumma d'u 680, mentre a-a fin d'u X seculu, cu'u vescu Giuan, a sede a l'aviea fètu stramüu d'in Vuè a Sann-a.

I scävi insc'ou Priamä, cun quellu ch'u s'è scruvìu lì, han purtóu u Carlo Varaldo[1][2] a-a teurìa che Sann-a a siea stèta a primma sede d'a diocexi, fundä a-u tenpu da duminaçiùn bizantinn-a tra u VI e u VII seculu e che, doppu che u Rotari a l'äva fètu ruvinä a çitè d'u 643, a sede a siea stèta stramüä in Vuè. De ciü, p'oua u nu gh'è de pröve següe da l'archeulugìa insce 'n primmu scitu cristiàn e insc'â tradiçiùn d'a ciü antighitè d'a sede d'u vescu a Vuè ciütóstu che a Sann-a[3].

A nu l'è guèi següa mancu a serie d'i veschi, pe l'alternäse d'i tìtuli Vadensis e Saonensis finn-a a-u seculu XI, da quand'u l'è dövióu sulu che u tìtulu Saonensis[4]. L'atribuçiùn d'u vescu Beneitu a Vuè, a-a giurnä d'ancö, a l'è stèta questiunä a partì da quant'u se leze insce di manuscriti, ch'i faiean dì che stu vescu u l'ea d'a diocexi de Arba, int'u Piemunte[5][6]. P'â diocexi de Vada u gh'è 'na pröva p'â primma votta de l'825, quande 'n sö vescu u l'è mensünóu int'u capitolare olonense d'u Lutäriu I. De l'864 u Stadelbèrtu, episcopus vadensis, u l'ha pigióu parte a 'n cunciliu pruvinciäle ch'u s'ea tegnüu a Milan[4] mentre, de l'887, u gh'è u Rómulu, venerabilis episcopus saonensis[3].

Ste chì sun e primme mençiuìn següe d'a diocexi de Vuè/Sann-a e d'i sö veschi, tantu ch'u nu gh'è de scriti o di rèsti da l'archeulugìa a fä de pröva d'a fundaçiùn de 'na diocexi a Vada Sabatia o a Saona primma de l'inprinçippiu d'u IX seculu[7]. U̇n prublema de ciü u ne vegne da-u fètu che, a-a fin de l'Öttuçentu, int'a gexa de San Paragoriu de Noi u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cun sciü scritu episcopus Theodo[rus] o Theodo[sius], cunsciderä d'a fin d'u VI seculu o de l'inprinçippiu d'u VII seculu, ch'a l'ha dètu äja a tantu questiunä fra i stórichi e i archeólughi cun ciü pruposte pe musträ a prezensa d'a tunba de 'n vescu d'alantùa a Noi[n. 2].

Finn-a da-u IX seculu u gh'è de pröve d'a dipendensa d'i veschi de Sann-a vèrsu a pruvincia ecleziàstica de l'arcidiocexi de Milan. I diplomi de l'inperu d'u 992, d'u 999 e d'u 1014 han cunfermóu a-i veschi Benärdu, Giuan e Ardeman tütti i sö sciti cu'i privilegi e i benefiççi lighè a sti lì, cuscì da marcä u teritoju ch'u l'ea d'i veschi de Sann-a[10]. D'u seculu XI, Sann-a a l'è vegüa a sede ünnica d'a diocexi, de prubàbbile pe-i atacchi d'i Saracìn, p'ese megiu difeiza[11]. Alantùa u gh'è stètu di travaggi a-a gexa insc'ou Priamä, ch'a remuntäva a-u tenpu d'i lungubärdi[3], ch'a l'è vegnüa a primma catedräle d'a diocexi, dedicä a-a Madonna. De sta gexa u nu l'è restóu guèi, scicumme che tüttu u sö quarté u l'è stètu cacióu zü a-a fin d'u Çinqueçentu pe fäghe u Priamä.

P'ou fètu ch'a s'ea missa da-a parte de l'inperatù e cuntr'a-u pappa, d'u 1239 a-a diocexi de Sann-a u gh'è stètu levóu 'na parte d'u sö teritoju, cu'a fundaçiùn d'a diocexi de Noi. Levóu u̇n cürtu mumentu fra u 1502 e u 1503, quande e due diocexi sun stète tachè aeque principaliter, a diocexi de Noi a l'è restä pe sö cuntu finn-a d'u 1820.

D'u 1327 u vescu Federigu Cibbu u l'ha curpìu cun l'interditu a çitè de Sann-a, dunde e bèghe fra i guèrfi e i ghibelìn ävan purtóu a de viulense. St'interditu u l'è restóu finn-a d'u 1336, quande u pappa Beneitu XII u u l'ha levóu, scibén che ste bèghe nu l'ean pe ninte paxentè.

U Dommu de Sann-a, fètu d'u Çinqueçentu

D'u 1356 u gh'è a primma lista intrega d'e parocchie d'a diocexi mentre d'u 1370, tenpu d'u vescu Antognu da Salüssu che pö u l'è andètu a Milan, u s'è dètu u̇n növu statütu pe-i canónichi d'a catedräle, dund'u gh'ea de régule precize insc'â vitta de tütti i giurni e insc'ou serviççiu religiuzu. Finn-a d'alantùa e ancùn d'u Çinqueçentu, i veschi de Sann-a ne vegnivan da-e famiggie fra e ciü inpurtanti d'a Ligüria, cumme i D'a Ruvia, i Riäri, i Spinua, i Fieschi, i Grimädi e i Centuriùn. D'u Çinqueçentu a catedräle a l'è stèta purtä inte l'antiga gexa françescann-a de San Françescu, ricustruìa cu'u növu Dommu cunsacróu a l'Asunta. D'u 1536, a-i 18 de märsu e a-i 8 d'arvì, a Madonna a l'è cunparìa a l'Antognu Botta, zuenottu de San Benärdu ch'u fäva u cuntadìn, e int'u scitu de ste apariçiuìn u gh'è stètu fabricóu u santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia. Tra u Quattruçentu e u Çinqueçentu u gh'è stètu duì veschi de Sann-a che sun vegnüi pappi, l'Inucençu VIII e u Giüliu II.

U Gian Anbröxu Fieschi u l'è stètu u primmu vescu a purtä avanti cun decixùn i decreti de rifurma d'u cunciliu de Trentu, che pö u ghe n'è andètu aprövu d'i ätri. De sti tenpi, inte l'archiviu d'a diocexi u se tröva i papé de vinti vìxite a-e parocchie, de quatorze scìnudi d'a diocexi, tanti editti insc'ou cültu, i sacramenti, l'aministraçiùn, a vitta d'i cristién, i mestri de scöa, a fundaçiùn d'u semenäju d'u 1568, duì prucèssi pe erezìa e tanti ätri p'ê strìe o de credense. D'u Seiçentu, e bèghe fra u vescu e e ätre càreghe d'a çitè han purtóu u Françescu Maìa Spinua a ese cacióu da Sann-a, tantu ch'u l'è stètu a Arbissöa pe ben vintün anni.

U vescu Duménegu Maìa Gentile, pe mezu de 'na cunvençiùn cu'u rè de Sardeĝn̂a firmä a Türìn a-i 18 d'agustu d'u 1784, u l'ha cedüu a sö suvranitè insc'ou paize de Lodiziu, vixìn a Degu, in cangiu d'u tìtulu de prìnçipe de Lodiziu pe lé e a famiggia[12]. A-i 5 d'arvì d'u 1806 a diocexi de Sann-a a l'è pasä int'a pruvincia ecleziàstica de Zena, cu'u perde a sö antiga dipendensa da Milan[13]. Tenpu d'u Napuliùn, cu'u vescu Vincençu Maìa Maggioli, u pappa Piu VII u l'è stètu prexuné pe due votte a Sann-a, d'u 1808 e d'u 1814.

Diocexi de Noi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A gexa de San Paragoriu de Noi

A prezensa d'i cristién a l'è ben antiga a Noi, cumme han fètu pröva i scävi e i stüddi insc'â gexa de San Paragoriu e u sö batisteru paleocristiàn, che gh'han truvóu 'n inpurtante cunplèssu religiuzu fabricóu inte ciü mumenti, da l'etè paleocristiann-a a-a fin du X seculu, finn-a a-a fundaçiùn d'a gexa d'ancö[14].

Cu'i primmi scävi a San Paragoriu a-a fin de l'Öttuçentu, cumme ditu, u s'è scruvìu a ciappa de 'na tunba cu'a scrita episcopus Theodo[rus] o Theodo[sius], ch'a l'è stèta atribuìa tra a fin d'u VI seculu e a nasciùn d'u VII. Sta tunba a l'ha dètu tantu da dì, cun ciü teurìe insc'â prezensa de 'n vescu a Noi quande, de prinçìppiu, u paize u gh'äva da ese int'a diocexi de Vuè, alantùa a sede d'i veschi de Sann-a[8][9].

P'â fedeltè d'a Repübbrica de Noi, insemme a Zena, inte 'na questiùn cuntr'a l'inperatù, d'u 1239 u pappa Grigö IX u l'ha isóu Noi a diocexi, cun du teritoju levóu a quella de Sann-a. A oĝn̂i moddu sta diocexi, ch'a dipendeiva da quella de Zena, a l'è stèta tacä da-u pappa aeque principaliter a-a diocexi de Brügnätu, cuscì che quellu vescu, alantùa u Ghigèrmu Cuntardi, u vegnisse u vescu de Noi ascì[15].

A oĝn̂i moddu, zà a-i 13 d'agustu d'u 1245, cu'a bulla In sacra Petri u pappa Inucençu IV u l'ha desfètu l'üniùn fra ste due diocexi e, pe fä frunte a-e ciü poche réndite d'a diocexi de Noi, u l'ha suprèssu l'abasìa de Sant'Eugeniu de l'îzua de Berzezzi pe däne i guägni a-a mensa d'u vescu de Noi. U mêximu giurnu, u pappa u l'ha scritu a-u Ghigèrmu Cuntardi a léttia Cum olim, pe däghe infurmaçiùn d'e sö decixuìn e a libertè de çèrne a sede dunde stä, tegnindu l'aministraçiùn de l'ätra ascì[16]. Sta situaçiùn a l'è andèta avanti pe duì anni, pe tantu che, a-i 11 d'agustu d'u 1247 u l'è stètu numinóu cumme primmu vescu a Noi u fratte dumenicàn Feippu.

U 24 de zenä d'u 1502 e diocexi de Sann-a e de Noi sun stète tachè insemme aeque principaliter int'a persunn-a d'u vescu Galiottu d'a Ruvia, pe ese turna spartìe d'u 1503 cu'a nómina de 'n aministratù apustólicu pe Noi.

A cuncatedräle de San Pé, a Noi

D'u 1572 u vescu Leunärdu Trüccu u l'ha stramüóu a catedräle da l'antiga gexa de San Paragoriu a quella de San Pé, drentu a-e mu̇àgge. U pappa Grigö XIII u l'ha dètu u sö permissu cu'a léttia apustólica Superna dispositione d'u 22 d'otubre d'u 1572[17]. U sö sucesù, u Timóteu Berardi, u l'ha purtóu int'a növa catedräle e relìquie de Sant'Eugeniu ascì, u santu patrùn de Noi.

D'u Seiçentu u l'è stètu vescu pe tanti anni u Steva Martini, d'Araŝĉe, ch'u l'äva avüu tante càreghe a Rumma, p'ou ciü a-a curte du cardinä Giuan Batista Pamphilj che, vegnüu pappa Inucençu X, u gh'ha dètu sta diocexi. Dapö u gh'è stètu u vescu Giàcumu Porrata, che int'u meize d'arvì d'u 1692 u l'ha inandióu u primmu scìnudu d'a diocexi[18]. D'u Setteçentu u gh'è stètu de inpurtante u vescu Antognu Maìa Arduini, françescàn cunventuäle, teólugu e cunsültù de tante cungregaçiuìn de Rumma, che a Noi u s'è fètu cunuŝĉe p'ê sö ópėe in favù di póvėei e d'u sö uspiä[19][20].

L'ürtimu vescu de Noi avanti ch'a fuise tacä cun Sann-a u l'è stètu u Beneitu Solari, religiuzu dumenicàn ben aspèrtu, tantu ligóu a-u sö ministeru e inpegnóu inte 'na forte ativitè religiuza. U l'ea ligóu a-e teurìe gianseniste, che in parte u n'ea d'acordiu cu'e idee pulìtiche, e u nu l'äva acetóu a cundanna d'u pappa d'u scìnudu de Pistoia. Scibén che i cunträi a-a Gexa l'ävan pigióu cumme ün di sö scinbuli, u l'è stètu de lungu fedele a-a religiùn católica[15].

Sann-a-Noi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A-a morte d'u Solari a diocexi de Noi a l'è restä pe sêi anni sensa de vescu, tantu che, a-i 25 de nuvenbre d'u 1820, cu'a bulla Dominici gregis de pappa Pìu VII a l'è stèta tacä aeque principaliter a-a diocexi de Sann-a[21]. Da quellu mumentu, u gh'è stètu 'n vescu ünnicu p'ê due diocexi, che l'han tegnüu e sö strutüe e a sö indipendensa giürìdica.

Da-u 23 a-u 25 de märsu d'u 1955 u vescu Giovanni Battista Parodi u l'ha inandióu u scìnudu d'e Gexe de Sann-a e de Noi.

A-i 30 de setenbre d'u 1986, cu'u decretu Instantibus votis[22] d'a Cungregaçiùn pe-i veschi, u s'è cumandóu l'üniùn intrega d'e due diocexi, cun 'na sula catedräle e 'na sula cüria, mumentu che a növa entitè a l'ha pigióu u sö numme d'ancö.

A l'ürtimu, cu'u vescu Calogero Marino, d'u 2021 u l'è stètu inandióu u scìnudu d'a diocexi ch'u l'è andètu avanti finn-a d'u 2024[23][24], furmóu da 'n'asenblea de 103 persunn-e e ch'u l'ha travagióu insce-i çinque vèrbi d'u cunveĝn̂u de Firense d'u 2015[25].

Serie d'i veschi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Calogero Marino, vescu de Sann-a-Noi da-u 2016

U nu l'è marcóu i mumenti ch'u nu gh'ea de vescu se ciü cürti de duì anni o nu següi.

Veschi de Sann-a

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Teudôu o Teudoziu? † (VI/VII seculu)
  • Beneitu? † (mensünóu d'u 680)[n. 3]
  • Anónimu † (mensünóu de l'825)[26]
  • Stadelbèrtu † (mensünóu de l'864)[26]
  • Rómulu † (mensünóu de l'887)[26]
  • Benärdu † (mensünóu d'u 992)
  • Giuan † (mensünóu d'u 999)
  • Ardemàn † (mensünóu d'u 1014)
  • Antelìn? † (mensünóu d'u 1028)[n. 4]
  • Brisiàn? † (mensünóu d'u 1046)[n. 4]
  • Beätu Amigu † (mensünóu d'u 1049)
  • Giurdàn? † (mensünóu ciü o menu d'u 1080)[n. 4]
  • Pé Grusulàn † (1098 - 1102, vegnüu arcivescu de Milan)
  • Ghigèrmu † (pasóu u 1102)[n. 5]
  • Beätu Utaviàn, O.S.B. † (1119 - 1128, mortu in càrega)
  • Aldiçiu o Ardiçiu o Idiçiu † (1128 - pasóu u 1142)
  • Mainärdu † (mensünóu d'u 1158)[27]
  • Guiddu † (mensünóu d'u 1171/1181)[28]
  • Beätu Vidùn Lomello † (mensünóu d'u 1179)[n. 6]
  • Anbröxu D'u Carettu † (ciü o menu 1183 - 1192[n. 7], mortu in càrega)
  • Bunifaççiu I † (1193 - ciü o menu 1199, mortu in càrega)
  • Guala † (mensünóu d'u 1199)
  • Antognu I de' Salüssu † (1200 - pasóu u 1203)
  • Pé † (mensünóu d'u 1206)
  • Beätu Albèrtu Calvi da Cilavegna † (primma d'u 1221 - 8 otubre 1230, mortu in càrega)
  • Enricu † (1230 - pasóu u 1239)
  • Bunifaççiu II † (mensünóu d'u 1241)
  • Curädu de Ancisa † (primma d'u 1251 - pasóu u 1264)
  • Rüfìn Colombo † (primma d'u 1278 - setenbre 1287, mortu in càrega)
  • Enricu Ponsone † (15 frevä 1289 - pasóu u 1292)
  • Grigö † (mensünóu d'u 1297)
  • Gualtieru de Maus, O.P. † (mensünóu d'u 1303)
  • Giàcumu Cadarengo † (ciü o menu 1305 - pasóu u 1311)
  • Federigu Cibo † (4 märsu 1317 - 1342, mortu in càrega)
  • Pàulu Gherardu de' Vasconi, O.S.A. † (18 lüggiu 1342 - 1355, mortu in càrega)
  • Antognu da Salüssu † (27 nuvenbre 1355 - 7 züĝn̂u 1376, vegnüu arcivescu de Milan)
  • Duménegu de Lagne, O.P. † (12 dixenbre 1376 - 1384, mortu in càrega)
  • Antognu Viale † (21 nuvenbre 1386 - 1394, mortu in càrega)
  • Giuan de Fèrmu † (29 otubre 1394 - 22 zenä 1406, vegnüu vescu de Àsculi Picen)
  • Feippu Ogerio, O.Carm. † (5 züĝn̂u 1405 - 1411, vegnüu arcivescu tituläre de Damascu)
  • Pé Spinua, O.S.B. † (29 otubre 1411 - 11 lüggiu 1413, vegnüu vescu de Uselli)
  • Vincençu Viale † (14 lüggiu 1413 - 1442, mortu in càrega)
  • Valeriu Calderina † (6 frevä 1442 - 5 nuvenbre 1466, vegnüu vescu de Arbenga)
  • Giuan Batista Cibbu † (5 nuvenbre 1466 - 16 setenbre 1472, vegnüu vescu de Molfetta, pö fètu pappa cu'u numme de Inucençu VIII)
  • Pé Gara, O.P. † (16 setenbre 1472 - 1499, dimissu da-a càrega)
    • Giüliàn d'a Ruvia † (20 setenbre 1499 - 24 zenä 1502, vegnüu vescu de Vercèlli, pö fètu pappa cu'u numme de Giüliu II) (aministratù apustólicu)
  • Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä 1502 - 1504, dimissu da-a càrega)
  • Giàcumu Giüppu d'a Ruvia † (6 märsu 1504 - 1510, mortu in càrega)
  • Raffaele Riario † (5 dixenbre 1511 - 9 arvì 1516, dimissu da-a càrega)
  • Tumäxu Riario † (9 arvì 1516 - 30 züĝn̂u 1528, mortu in càrega)
    • Agustìn Spinua † (17 lüggiu 1528 - 18 otubre 1537, mortu in càrega) (aministratù apustólicu)
  • Giàcumu Fieschi † (22 otubre 1537 - 1545 o 1546, mortu in càrega)
  • Niculó Fieschi † (12 frevä 1546 - 1564, dimissu da-a càrega)[n. 8]
  • Gian Anbröxu Fieschi † (9 lüggiu 1564 - 1576, dimissu da-a càrega)
  • Cézare Camillu Ferrero † (9 mazzu 1576 - 13 frevä 1581, vegnüu vescu de Ivrea)
  • Dumenegu Grimaldi † (13 frevä 1581 - 14 märsu 1584, vegnüu vescu de Cavaillon)
  • Giuan Batista Centurione † (8 züĝn̂u 1584 - 1587, dimissu da-a càrega)
  • Pé Françescu Costa † (27 lüggiu 1587 - 29 arvì 1624, vegnüu vescu de Arbenga)
  • Françescu Maìa Spinua, C.R. † (29 arvì 1624 - 8 agustu 1664, mortu in càrega)
  • Steva Spinua, C.R.S. † (15 dixenbre 1664 - 1682, mortu in càrega)
  • Vincençu Maìa Durazzo, C.R. † (20 dixenbre 1683 - 3 züĝn̂u 1722, mortu in càrega)
  • Agustìn Spinua, C.R.S. † (23 setenbre 1722 - 16 otubre 1755, mortu in càrega)
  • Utäviu Maìa De Mari, C.R.S. † (15 dixenbre 1755 - 27 märsu 1775, mortu in càrega)
  • Duménegu Maìa Gentile † (29 zenä 1776 - 24 setenbre 1804, dimissu da-a càrega)
  • Vincençu Maìa Maggioli † (24 setenbre 1804 - 19 zenä 1820, mortu in càrega)
  • Giuseppe Airenti, O.P. † (2 otubre 1820 - 25 nuvenbre 1820, vegnüu vescu de Sann-a e Noi)

Veschi de Noi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Ghigèrmu Cuntardi † (1239 - 1245, dimissu da-a càrega)
    • Ghigèrmu Cuntardi † (1245 - 1247, dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu)
  • Feippu, O.P. † (11 agustu 1247 - ?)
  • Anónimu † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u 1251)[29]
  • Niculó † (mensünóu a-i 2 de dixenbre d'u 1262)
  • Pastù † (mensünóu a-i 8 de züĝn̂u d'u 1263)
  • Anónimu † (mensünóu a-i 9 de lüggiu d'u 1291)[30]
  • Ugolìn † (mensünóu d'u 1292 e d'u 1293)
    • Leunärdu Fieschi † (1303 - 1317) (aministratù apustólicu)
  • Sinibärdu † (9 setenbre 1317 - ?, mortu in càrega)
  • Teudescu, O.P. † (27 arvì 1328 - ?, mortu in càrega)
  • Amedeu d'Arba, O.F.M. † (15 frevä 1346 - ?, mortu in càrega)
  • Lüchìn de Guidobono, O.F.M. † (21 lüggiu 1360 - 1396, vegnüu arcivescu de Naupacto)[n. 9]
  • Curädu da Cloaco † (13 setenbre 1396 - ?, mortu in càrega)
    • Leunärdu da Felisàn, O.P. † (4 novembre 1405 - ?) (antivescovo)
    • Françescu † (22 zenä 1406 - ?) (antivescu)
  • Märcu † (23 märsu 1406 - pasóu u 1409)
    • Giuan † (mensünóu d'u 1414) (antivescu)
  • Märcu Vigerio, O.F.M. † (1437 - ?, mortu in càrega)[n. 10]
    • Zorzu Fieschi † (13 frevä 1447 - 7 agustu 1448, dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu)
  • Napuliùn Fieschi † (7 agustu 1448 - 21 dixenbre 1459, vegnüu vescu de Arbenga)
  • Pàulu Giustiniani † (24 märsu 1460 - 1485, mortu in càrega)
  • Duménegu Vacchiero † (2 dixenbre 1485 - 24 zenä 1502, vegnüu vescu de Vintimiggia)
    • Galiottu Franciotti d'a Ruvia † (24 zenä 1502 - zenä 1503, dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu)
    • Luensu Cibbu De Mari † (zenä 1503 - 21 dixenbre 1503, mortu in càrega) (aministratù apustólicu)
  • Antognu Ferrero † (8 zenä 1504 - 13 agustu 1504, vegnüu vescu de Gübbiu)
  • Gian Françescu Foderato † (23 agustu 1505 - 1506, mortu in càrega)
  • Vincençu Boverio † (8 o 21 agustu 1506 - ?)
  • Gaspare Doja † (1519 - ?)
  • Vincençu D'Aste † (1525 - ?)
    • Giömu Doja † (13 arvì 1534 - 25 frevä 1549, dimissu da-a càrega) (aministratù apustólicu)
  • Mascimiliàn Doja † (25 frevä 1549 - 1572, mortu in càrega)
  • Leunärdu Trucco † (2 züĝn̂u 1572 - 1587, mortu in càrega)
  • Timóteu Berardi, O.Carm. † (12 otubre 1587 - 1616, mortu in càrega)
  • Àngiou Mascardo † (4 lüggiu 1616 - 1645, mortu in càrega)
  • Steva Martini † (19 frevä 1646 - frevä 1687, mortu in càrega)
  • Giàcumu Porrata † (7 lüggiu 1687 - ciü o menu setenbre 1699, mortu in càrega)
  • Pàulu Andria Borelli, B. † (21 züĝn̂u 1700 - 2 märsu 1710, mortu in càrega)
  • Giuseppe Sauli Bargagli, C.R.M. † (7 mazzu 1710 - 10 nuvenbre 1712, mortu in càrega)
  • Märco Giaçintu Gandolfo † (28 arvì 1713 - 16 arvì 1737, mortu in càrega)
  • Custantìn Serra, C.R.S. † (7 züĝn̂u 1737 - 9 märsu 1746, vegnüu vescu de Arbenga)
  • Antognu Maìa Arduini, O.F.M.Conv. † (9 märsu 1746 - 16 dixenbre 1777, mortu in càrega)
  • Beneitu Solari, O.P. † (1° züĝn̂u 1778 - 13 arvì 1814, mortu in càrega)

Veschi de Sann-a e Noi

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Giuseppe Airenti, O.P. † (25 nuvenbre 1820 - 5 lüggiu 1830, vegnüu arcivescu de Zena)
  • Agostino Maria De Mari † (15 arvì 1833 - 14 dixenbre 1840, mortu in càrega)
  • Alessandro Riccardi di Netro † (24 zenä 1842 - 22 frevä 1867, vegnüu arcivescu de Türìn)
  • Giovanni Battista Cerruti † (22 frevä 1867 - 21 märsu 1879, mortu in càrega)
  • Giuseppe Boraggini † (12 mazzu 1879 - 30 arvì 1897, mortu in càrega)
  • Giuseppe Salvatore Scatti † (15 frevä 1898 - 30 züĝn̂u 1926, mortu in càrega)
  • Pasquale Righetti † (20 dixenbre 1926 - 7 lüggiu 1948, mortu in càrega)
  • Giovanni Battista Parodi † (14 setenbre 1948 - 15 lüggiu 1974, u l'ha lascióu a càrega)
  • Franco Sibilla † (15 lüggiu 1974 - 8 setenbre 1980, vegnüu vescu de Asti)
  • Giulio Sanguineti † (15 dixenbre 1980 - 30 setenbre 1986, vegnüu vescu de Sann-a-Noi)

Veschi de Sann-a-Noi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Statìstiche

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A diocexi, d'u 2023, a gh'äva 'na pupulaçiùn de 143.649 persunn-e pe 138.699 batezè, saiea a dì u 96,6% d'u tutäle.

Annu Pupulaçiùn Presbìteri Diàcuni Religiuxi Parocchie
Batezè Tutäle % Nümeru Seculäri Reguläri Batezè pe presbìteru Ommi Donne
1950130.285131.00099,5287163124453-14786265
1970166.163167.00099,5243135108683112386576
1980176.700179.39598,521113081837110275877
1990137.212143.28295,81791156476618166374
1999139.588143.03997,6143935097676151771
2000131.659135.80696,9152945886656550671
2001140.547144.02997,614091491.00365649071
2002154.500157.57198,113882561.11966246171
2003156.133158.98398,213381521.17395646171
2004131.069133.46298,2133805398595342171
2010146.410148.80898,412678481.16184840871
2014152.000155.00098,19555401.60094934071
2017152.100153.70099,09352411.63595034071
2020153.000155.00098,77747301.98793418370
2022152.000154.00098,78048321.90093822670
2023138.699143.64996,66743242.070113022670

Notte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte a-u tèstu
  1. ↑ Tenpu ch'a l'ea pe sö cuntu, a diocexi de Noi a gh'äva de parocchie int'i cumüni d'ancö de Noi, Màllae, Orcu e Fegìn e Vuè.
  2. ↑ Defèti u puriea ese u̇n vescu de Vuè/Sann-a, fètu ch'u purtiea inderé a serie d'i veschi de ben duì seculi, o dunca u̇n vescu "de canpaĝn̂a" ch'u l'aviea travagióu p'ou vescu d'a diocexi (ch'u nu l'è ditu ch'a l'ea quella de Vuè/Sann-a). Pe di stórichi u puriea ese u̇n vescu piemunteize (de Turtunn-a o Acqui), suteróu inte 'n postu ch'u l'ea tegnüu in gran cuntu[8][9].
  3. ↑ Pe cuntu d'u Lanzoni u nu l'ea vescu de Sann-a, ma ciütóstu de Sovana, int'a Tüscia.
  4. 1 2 3 Stu vescu u l'è mensünóu da l'Ughelli int'a sö Italia sacra, ma sensa de pröve de sta texi. U l'è acetóu da-u Semeria, da-u Cappelletti e da-u Gams ascì, mentre u nu ne parla u Kehr.
  5. ↑ Annu ch'u nu l'è següu: de prubàbbile u l'è vegnüu vescu de Sann-a doppu che u Pé Grusulàn u l'äva fètu stramüu a Milan d'u 1102, cumm'u dixe u Kehr. L'Ughelli u ghe dà pe annu u 1110, mentre p'ou Semeria e u Gams u l'è fètu vescu doppu d'a morte d'u Pé Grusulàn a-i 6 d'agustu d'u 1117. A oĝn̂i moddu, u Grusulàn u nu l'ea ciü turnóu a Sann-a, scibén che u pappa u gh'avesse cumandóu d'andäghe d'u 1116.
  6. ↑ Vescu ch'u l'è mensünóu da l'Ughelli, da-u Semeria e da-u Gams, ma nu da-u Kehr.
  7. ↑ Mortu primma d'u 7 de lüggiu.
  8. ↑ U vescu Carlu Grimaldi, che de serie méttan fra i veschi de Sann-a e ch'u l'ea a-u cunciliu de Trentu d'u 1562, u l'ea in veitè u vescu de Sagona, in Còrsega (Eubel, Vul. 4, p. 288). I stórichi che u méttan fra i veschi de Sann-a dan duì mandè a-u Niculó Fieschi, scicumme ch'u l'ea vegnüu sübbitu primma d'u Gian Anbröxu Fieschi.
  9. ↑ Pe cuntu d'u Semeria e d'u Gams, da-u 1366 a-u 1381 u Giuan Fieschi u n'è stètu aministratù apustólicu.
  10. ↑ A nu l'è guèi següa a sö prezensa int'a serie d'i veschi de Noi. P'aveighe u mêximu numme d'u vescu de primma, l'Eubel u nu fa de diferense fra sti duì e doppu d'u Märcu, vescu elezüu d'u 1406, u ghe mette sübbitu u Zorzu Fieschi.
  11. ↑ Da-u 6 d'otubre d'u 1818 a-i 19 de zenä d'u 1820 u l'è stètu aministratù apustólicu d'a diocexi u Vincençu Maìa Maggioli, vescu de Sann-a.
Notte bibliugràfiche
  1. ↑ (IT) Carlo Varaldo, Archeologia urbana a Savona: scavi e ricerche nel complesso monumentale del Priamar, Vul. 1, Burdighea, 1992.
  2. ↑ (IT) Carlo Varaldo, Tra Vado e Savona: l'evoluzione della diocesi tra tardo antico e alto medioevo, in Mario Marcenaro, Roma e la Liguria Marittima, Burdighea, 2003, pp. 161-168.
  3. 1 2 3 Frondoni, 2008, p. 593
  4. 1 2 Castiglia, 2013, p. 176
  5. ↑ Frondoni, 2008, pp. 591-592, notta 2
  6. ↑ (IT) Fedele Savio, Gli antichi vescovi d'Italia. Il Piemonte, Türìn, Fratelli Bocca Editori, 1898, p. 51.
  7. ↑ Castiglia, 2013, p. 184
  8. 1 2 (IT) Alessandra Frondoni, San Paragorio e l'insediamento di Noli prima del Mille, in Mauro Darchi e Francesca Bandini, La Repubblica di Noli e l'importanza dei porti minori del Mediterraneo nel Medioevo, Borgo San Lorenzo, All'Insegna del Giglio, 2004, pp. 69-70, 600, ISBN 88-7814-179-8.
  9. 1 2 Castiglia, 2013, pp. 178-184
  10. ↑ Semeria, 1843, pp. 193, 196-197
  11. ↑ Frondoni, 2008, p. 594
  12. ↑ (IT) Alberto Casella, Cadetti della Real Casa, feudatari del Papa e dell’Imperatore, principi - vescovi. Il titolo di principe in Piemonte (segunda parte), in Rivista del Collegio Araldico, annu CXIX, n. 2, Dixenbre 2022, pp. 118-122.
  13. ↑ (LA) Expositum cum Nobis, in Bullarii romani continuatio, Vul. XIII, Rumma, 1847, p. 17.
  14. ↑ Frondoni, 2008, p. 601
  15. 1 2 (IT) Diocesi di Savona - Noli, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 14 màzzo 2026.
  16. ↑ (LA) Cum olim, in Bullarum diplomatum et privilegiorum sanctorum Romanorum pontificum Taurinensis editio, Vul. III, Türìn, Seb. Franco, H. Fory e H. Dalmazzo, 1858, p. 519.
  17. ↑ Ughelli, 1719, coll. 1008-1010
  18. ↑ Semeria, 1843, pp. 333-334
  19. ↑ Semeria, 1843, pp. 336-337
  20. ↑ Cappelletti, 1857, p. 520
  21. ↑ (LA) Dominici gregis, in Bullarii romani continuatio, Vul. XV, Rumma, 1853, pp. 351-353.
  22. ↑ (LA) Instantibus votis (PDF), in Acta Apostolicae Sedis, Vul. LXXIX, 1987, pp. 780-783.
  23. ↑ (IT) Si apre il Sinodo "Chiesa di Savona, prendi il largo confidando", in sce ivg.it, 21 mazzu 2021. URL consultòu o 14 màzzo 2026.
  24. ↑ (IT) Diocexi de Sann-a-Noi, Sinodo diocesano, in sce chiesasavona.it. URL consultòu o 14 màzzo 2026.
  25. ↑ (IT) Diocexi de Sann-a-Noi, Cos'è il sinodo?, in sce chiesasavona.it. URL consultòu o 14 màzzo 2026.
  26. 1 2 3 Castiglia, 2013, pp. 176, 184
  27. ↑ Kehr, 1913, VI/2, p. 154, nº 22
  28. ↑ Kehr, 1913, VI/2, p. 354, nº *1
  29. ↑ Eubel, Vul. 2, p. XXXII
  30. ↑ Eubel, Vul. 1, p. 358, notta 2

Bibliugrafìa

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ätri prugètti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ligammi de föa

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 125293873 · GND (DE) 4682357-8 · BAV (EN, IT) 494/47776
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Diocexi_de_Sann-a-Noi&oldid=269747"