Kontentke ótiw

Alla

Siltemelerdi redaktorlaw
Wikipedia — erkin enciklopediya
Suls kalligrafiyası menen jazılǵan «Alla» sózi

Alla (/ˈæləˌˈɑːləˌəˈlɑː/ Úlgi:Respell;[1][2][3] arab: الله, IPA: [ɑɫˈɫɑːh] ⓘ) — bul arab tilindegi Quday termini bolıp, anıǵıraq aytqanda, Ibráhimgem táwira berilgen monoteistlik Qudaydı bildiredi. Arab tilli ortalıqtan tıs jerlerde ol tiykarınan Islam dini menen baylanıstırıladı (bul dinde ol menshikli at esaplanadı), degen menen bul termin Islamǵa deyingi Arabiyada qollanılǵan hám búgingi kúnde de Ibráhimiy dinleriniń hár qanday baǵdarına iseniwshi arab tilli xalıqlar, sonıń ishinde iudaizm hám xristianlıq tárepinen qollanıla beredi[4][5][6][7]. Bul sózdiń «al-ilāh» (الاله, Úlgi:Literal translation) sóziniń qısqarıwı jolı menen payda bolǵanı shamalanadı hám lingvistik jaqtan basqa da semit quday atları menen, mısalı, aram tilindegi (ܐܲܠܵܗܵܐ ʼAlāhā) hám evrey tilindegi (אֱلوֹהַּ ʾĔlōah) quday atları menen baylanıslı[8][9].

«Alla» sózi házirgi waqıtta birden-bir Qudaydıń joqarı dárejesin yamasa jalǵız bolıwın bildiredi[10], biraq Islamǵa deyingi arablar arasında Alla joqarı quday bolǵan hám oǵan basqa kishirek qudaylar menen qatar panteonda sıyınılǵan[11]. Kóplegen evreyler, xristianlar hám dáslepki musılmanlar klassikalıq arab tilinde «Alla» hám «al-ilah» sózlerin sinonim retinde qollaǵan. Bul sóz sonday-aq babistler, baxaylar, mandeyler, indoneziyalı xristianlar, maltalı xristianlar hám sefard evreyleri[12][13][14], sonday-aq gagauzlar tárepinen de jiyi qollanıladı[15].

Etimologiyası

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]

Úlgi:Further «Alla» sóziniń etimologiyası klassikalıq arab filologları tárepinen keń túrde talqılanǵan[16]. Alımlardıń kópshiligi bul sózdi arab tilindegi «al-» anıqlıq artikli hám ilāh («quday, iláh») sóziniń sinalefa jolı menen qısqarıp, al-lāh yaǵnıy «anıq bir Quday» degen mánisti bildiretuǵının esaplaydı[16]; bul jaǵday al-ʾilāt sóziniń «Allāt»qa aylanıwına uqsaydı[17]. Ayırım dereklerde bul sózdiń qısqarǵan hám qısqarmaǵan formaları bir-biriniń ornına qollanıla beredi[18]. Dáslep «ʾilāh» sózi batıs semit tillerindegi jaratıwshı quday ʾIlu ({{El (quday)|Eldiń]] ugarit tilindegi versiyası) ushın epitet retinde qollanılǵan, keyinirek usı qudaydıń óziniń menshikli atı retinde qabıllanǵan[19].

Semit tillerindegi uqsas formaları (kognatları) basqa da semit tillerinde ushırasadı[20], mısalı, aram tilindegi absolyut formadaǵı ʼElāh (אלה) hám onıń anıqlıq formadaǵı ʼElāhā (אלהא). Sonday-aq siriyan tilinde ܐܲܠܵܗܵܐ (ʼAlāhā), ekewi de ápiwayı ǵana «quday» yamasa «iláh» mánisin bildiredi hám monoteistler hám de putqa tabınıwshılar tárepinen qollanılǵan[21]. Basqalar qatarına akkad tilindegi ʾilum, ugarit tilindegi ʾilu hám finikiya tilindegi ʾl keltiriwge boladı. Kemshilik tarápinen alǵa sürilgen gipotizaǵa qaray, «Alla» sózi siriyan tilindegi «Alāhā» sózinen alınǵan dep esaplanadı[22][23]. Anıǵıraq teoriyaǵa qaray, bul sózdiń arab tiliniń fonetikalıq strukturasına sáykeslestirilgen forması bolıwı múmkin[24][25].

«Alla» sózin Qudaydıń menshikli atı retinde qaraw kerek pe yamasa joq pa degen másele házirgi zaman iliminde báseki keltirip shıǵarmaqta[26]. Islam alımları ádette bul sózdi basqa qudaylardıń atları menen baylanıstırıwdı biykarlawǵa tırısadı; Basra mektebiniń gramatikleri bul sózdi ya «óz-ózinen payda bolǵan» (murtajal) yamasa «llāh» sóziniń anıqlıq forması (joqarı yamasa jasırın mánisin beretuǵın «lyh» túbirinen) dep esaplaǵan[16]. Basqa musılman alımları bul termindi wilah («sır obyekti») sózinen kelip shıqqan dep esaplaǵan, sebebi Qudaydıń tábiyaatı sırlı hám insan aqılı jetpeytuǵın dárejede[27][28]: 162 . Islam dinindegi túsinik boyınsha «Alla» — Qudaydıń eń unikal, menshikli atı bolıp[29], ol Lafẓ al-Jalālah («Ullı sóz») dep ataladı. Jahm ibn Safwan «Alla» atın Qudaydıń ózi ushın jaratqan atı ekenin hám atamalar Quday jaratqan nárselerge tiyisli ekenin alǵa súrgen[30].

Derekler

[redaktorlaw | derekti redaktorlaw]
  1. ↑ "Allah". Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  2. ↑ «Allah». Oxford Learner's Dictionaries.
  3. ↑ «Definition of ALLAH» (en). www.merriam-webster.com (2024-jıl 18-mart). Qaraldı: 2024-jıl 8-aprel.
  4. ↑ «God». Islam: Empire of Faith. PBS. 2014-jıl 27-mart sánesinde túp nusqadan arxivlendi. Qaraldı: 2010-jıl 18-dekabr.
  5. ↑ "Islam and Christianity", Encyclopedia of Christianity (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as Allāh.
  6. ↑ Gardet, L.. "Allah". In Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E. et al.. Encyclopaedia of Islam Online. Brill Online. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/allah-COM_0047.<!--->
  7. ↑ Merriam-Webster. "Allah". Allah. http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah.<!--->
  8. ↑ Zeki Saritoprak (2006). "Allah". In Oliver Leaman. The Qur'an: An Encyclopedia. Routledge. p. 34. ISBN 978-0-415-32639-1. https://books.google.com/books?id=isDgI0-0Ip4C&q=ilah.
  9. ↑ Vincent J. Cornell (2005). "God: God in Islam". In Lindsay Jones. Encyclopedia of Religion. 5 (2nd ed.). MacMillan Reference USA. p. 724.
  10. ↑ Christian Julien Robin. Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA, 2012 — 304–305 bet. ISBN 978-0-19-533693-1. 
  11. ↑ Anthony S. Mercatante & James R. Dow (2004). "Allah". The Facts on File Encyclopedia of World Mythology and Legend. Facts on File. p. 53. ISBN 978-1-4381-2685-2.
  12. ↑ "Allah." Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica
  13. ↑ Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa, Allah
  14. ↑ Willis Barnstone, Marvin Meyer The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition Shambhala Publications 2009 ISBN 978-0-8348-2414-0 page 531
  15. ↑ Carl Skutsch. Encyclopedia of the World's Minorities. Routledge, 2005 — 480 bet. 
  16. 1 2 3 D.B. Macdonald. Encyclopedia of Islam, 2nd ed, Brill. "Ilah", Vol. 3, p. 1093.
  17. ↑ Al-Jallad 2025, s. 2.
  18. ↑ Sinai, Nicholas. Rain-Giver, Bone-Breaker, Score-Settler: Allāh in Pre-Quranic Poetry. Atlanta, GA: American Oriental Society, 2019 — 7 bet. ISBN 978-1-948488-25-9. 
  19. ↑ Al-Jallad 2025, s. 3–4.
  20. ↑ Columbia Encyclopaedia says: Derived from an old Semitic root referring to the Divine and used in the Canaanite El, the Mesopotamian ilu, and the biblical Elohim and Eloah, the word Allah is used by all Arabic-speaking Muslims, Christians, Jews, and other monotheists.
  21. ↑ The Comprehensive Aramaic Lexicon – Entry for ʼlh 18 Oktyabr 2013[Sáne tuwrı kelmeydi] sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
  22. ↑ Gerhard Böwering. Encyclopedia of the Quran, Brill, 2002. Vol. 2, p. 318
  23. ↑ Reynolds, Gabriel Said. Allah: God in the Qur'an. New Haven: Yale university press, 2020 — 14 bet. ISBN 978-0-300-24658-2. 
  24. ↑ Sinai, Nicholas. Rain-Giver, Bone-Breaker, Score-Settler: Allāh in Pre-Quranic Poetry. Atlanta, GA: American Oriental Society, 2019 — 8 bet. ISBN 978-1-948488-25-9. 
  25. ↑ Kiltz, David. "The Relationship between Arabic Allāh and Syriac Allāha." Der Islam 88.1 (2012): 47.
  26. ↑ Andreas Görke and Johanna Pink Tafsir and Islamic Intellectual History Exploring the Boundaries of a Genre Oxford University Press in association with The Institute of Ismaili Studies London ISBN 978-0-19-870206-1 p. 478
  27. ↑ Ibrahim, Zakyi. "To Use 'God' or 'Allah'?". American Journal of Islam and Society 26.4 (2009): v.
  28. ↑ ibn ʿUmar al-Baydawi, ʿAbd Allah. The Lights Of Revelation And The Secrets Of Interpretation. Beacon Books and Media Limited, 2016. ISBN 978-0-9926335-7-8. 
  29. ↑ It is generally accepted that the word is not derived from any root and does not carry a dictionary meaning and constitutes the proper name of the real god, or even if it has a dictionary meaning, it loses this meaning when it becomes the name of the real god./Kelimenin herhangi bir kökten türemiş olmayıp sözlük mânası taşımadığı ve gerçek mâbudun özel adını teşkil ettiği, yahut sözlükte bir anlamı olsa bile gerçek mâbuda ad olunca bu anlamı kaybettiği genellikle benimsenmektedir. https://islamansiklopedisi.org.tr/allah
  30. ↑ Morris S. Seale Muslim Theology A study of Origins with Reference to the Church Fathers Great Russel Street, London 1964 p. 58
«https://kaa.wikipedia.org/w/index.php?title=Alla&oldid=215518» saytınan alınǵan