پسح

پِسَح
پِسَح
	یک میز چیده‌شده برای جشن پِسَح.
نام رسمی	پسح (به عبری: פסח).
برپایی توسط	یهودیان وهمچنین سامریان
نوع	یکی‌از جشن‌های اصلی شالوش رگالیم
اهمیت	رهایی بنی‌اسرائیل از برده‌داری در مصر باستان.
آغاز	۱۵اُم ماه نیسان
پایان	۲۱اُم ماه نیسان در سرزمین مقدس; ۲۲اُم ماه نیسان در سایر نقاط جهان (دیاسپورا)
تاریخ	15 Nisan، 16 Nisan، 17 Nisan، 18 Nisan، 19 Nisan، 20 Nisan، 21 Nisan، 22 Nisan
مرتبط با	شاوت

پِسَح (به عبری: פֶּסַח‎) (به عربی: عيدُ الفَصْح) هم‌چنین معروف به فطیر، عید آزادی قوم یهود از قید برده‌داری فرعون‌های مصر است.^[۴] عید پسح با مراسمی پرشکوه و نیایش‌ها و آوازهای مذهبی هم‌راه است و خوراکی‌های ویژه دارد. این عید، یکی از سه عید بزرگ یهودیان به‌شمار می‌آید و یکی از سه عید زیارتی است.^[۵] این عید در نیمه ماه نیسان در تقویم عبری که در نیمکره شمالی در بهار است، آغاز شده و به مدت یک هفته در سرزمین مقدس یا هشت روز در سایر نقاط جهان ادامه دارد.

طبق کتاب خروج، خدا به موسی فرمان داد که به بنی اسرائیل (ملت یهود امروزه) بگوید بره‌ای را قربانی کنند و در قاب‌های درب خانه‌هایشان با خون آن بره علامت بگذارند، علاوه بر دستوراتی درباره خوردن بره در همان شب. در آن شب، خدا فرشته مرگ را می‌فرستد تا بلای دهم را بر مصر وارد کند، که طی آن تمام نخستزادگان مصر کشته می‌شوند. اما وقتی فرشته خون را بر قاب‌های درب خانه‌های بنی اسرائیل ببیند، از خانه‌های آنان عبور می‌کند تا بلای مرگ وارد نشود (از این رو نام فصح گرفته شده است). این داستان بخشی از روایت گسترده خروج است، که طی آن بنی اسرائیل در مصر به‌طور جمعی به بردگی گرفته می‌شوند تا فرعون آنها را سرکوب کند؛ وقتی فرعون از فرمان خدا برای رهایی آنها امتناع می‌ورزد، خدا ده بلای مصر را می‌فرستد. پس از بلای دهم، فرعون اجازه می‌دهد بنی اسرائیل مصر را ترک کنند.^[۶]بسیاری از دانشمندان بر این باورند که منشأ عید فصح پیش از خروج کتاب مقدس بوده و نظریه‌ها پیشنهاد می‌دهند که این عید از آیین‌های نیمه‌چادرنشین یا پیشااسرائیلی تکامل یافته و سپس از طریق سنت‌های دینی و آئینی شکل گرفته است.^[۷]

این داستان در مراسم «سدر فصح» با خواندن «هگاده» بازگو می‌شود. هگاده روایت آئینی استاندارد شده‌ای از داستان خروج است، مطابق با فرمان «و در آن روز به پسر خود بگو، که بگو: این به خاطر آن است که پروردگار برای من انجام داد وقتی از مصر خارج شدم.»^[۸] یهودیان در طول این عید از داشتن یا خوردن غذاهای خمیرشده منع شده‌اند.

پسح از پانزدهمین روز ماه عبری نیسان آغاز می‌شود، که به‌عنوان نخستین ماه سال عبری در نظر گرفته می‌شود. تقویم ربانی یهودیان طوری تنظیم شده است که با تقویم خورشیدی هم‌راستا باشد، به‌طوری که پانزدهم نیسان همیشه با یکشنبه، سه‌شنبه، پنج‌شنبه یا شنبه مطابقت داشته باشد. روز عبری از غروب آغاز و پایان می‌یابد، بنابراین عید از غروب روز قبل شروع می‌شود. برای مثال، در سال ۱۴۰۵ هجری شمسی، پانزدهم نیسان با پنج‌شنبه، ۱۳ فروردین مطابقت دارد. بنابراین، پسح از غروب چهارشنبه، ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ آغاز می‌شود.

ریشه‌شناسی

معادل انگلیسی کلمه پِسَح در زبان انگلیسی، passover بود که اولین بار در اولین ترجمه انگلیسی کینگ جیمز از نسخه لاتین کتاب مقدس (Bible) بود. برابر این واژه در زبان پارسی، «گذر» و برابر آن در زبان عربی «عبور» است.

عبری کتاب مقدس: פֶּסַח به صورت تیبریان [pɛsaħ] ⓘ و عبری مدرن: [ˈpesaχ] پِساح، پساخ تلفظ می‌شود. فعل pāsaḥ (פָּסַח) برای اولین بار در روایت خروج در تورات ذکر شده است،^[۹] و درباره معنای دقیق آن بحث‌هایی وجود دارد. فرض رایج که به معنای «عبور کرد» (פסח) است، در اشاره به اینکه خدا «از خانه‌های بنی‌اسرائیل عبور کرد» (یا «رد شد») در آخرین بلای ده‌گانه مصر، ناشی از ترجمه ارائه شده در نسخه هفتادگانه (یونانی باستان: παρελεύσεται، رومی‌نویسی: pareleusetai در خروج ۱۲:۲۳،[۷] و ἐσκέπασεν، eskepasen در خروج ۱۲:۲۷) است.[۴] ترجمه تارگوم اونکلوس، نوشته شده به آرامی بابلی یهودی، پسح را به عبری: וְיֵחוֹס، رومی‌نویسی: wəyēḥos، به معنای «او دلسوزی کرد» ترجمه می‌کند، که از ریشه عبری חסה گرفته شده و به معنای «دلسوزی کردن» است.^[۱۰] زبان‌های هم‌ریشه واژه‌های مشابهی با معانی متفاوت ارائه می‌دهند، مانند «نرم کردن، آرام کردن، خشنودی دادن» (اکدی passahu)، «برداشت محصول، یادبود، وزیدن» (مصری)، یا «جدا کردن» (عربی fsh).^[۱۱]

پسح ممکن است به بره یا بز نر نیز اشاره داشته باشد که به عنوان قربانی فصح تعیین شده بود. چهار روز قبل از خروج، بنی‌اسرائیل مأمور شدند که بره‌ای کنار بگذارند،[^[۱۲] و روزانه آن را برای عیب‌ها بررسی کنند. در روز ۱۴ نیسان، باید حیوان را قربانی کرده و خون آن را بر چارچوب و ستون‌های درب خانه‌هایشان بمالند. پیش از نیمه‌شب ۱۵ نیسان، باید بره را مصرف می‌کردند.

اصطلاح انگلیسی Passover برای اولین بار در ترجمه کتاب مقدس ویلیام تیندیل به زبان انگلیسی ثبت شده است،^[۱۳] و بعدها در نسخه کینگ جیمز نیز ظاهر شد. این ترجمه‌ای تحت‌اللفظی از واژه عبری است.^[۱۴] در نسخه کینگ جیمز، خروج ۱۲:۲۳ چنین آمده است:

«زیرا خداوند عبور خواهد کرد تا مصریان را بکشد؛ و وقتی خون را بر روی چارچوب و دو ستون جانبی دید، خداوند از در عبور خواهد کرد و اجازه نخواهد داد که نابودکننده وارد خانه‌های شما شود تا شما را بکشد.»^[۱۵]

نام های مختاف پسح

جشن مصا و یا فطیر

نام "جشن مصا" در کتاب مقدس یهود به دوره‌ای هفت روزه اشاره دارد که از پانزدهم نیسان تا بیست و یکم نیسان ادامه دارد. این جشن به نام ماصوت نامگذاری شده است، نان بدون خمیر که خوردن آن در روز اول جشن یک فرمان ویژه است و در روزهای دیگر جایگزین نان خمیر شده می‌شود: «جشن ماصوت را نگاه دارید، هفت روز ماصوت بخورید» (کتاب خروج، فصل ۲۳، آیه ۱۵). در آیات تورات تمایز واضحی بین قربانی پسح و جشن ماصوت و زمان‌های آن‌ها وجود دارد: «در ماه نخست، در روز چهاردهم ماه، پسح برای خداست. و در روز پانزدهم همان ماه، جشن هفت روزه است، ماتزوت خورده می‌شود.» (کتاب اعداد، فصل ۲۸، آیات ۱۶–۱۷). در دوره معبد دوم، این تمایز کمرنگ شد و جشن پسح به نام مترادف با جشن ماصوت تبدیل شد.^[۱۶]

جشن آزادی

نام دیگری برای این جشن، جشن آزادی است. در دعاها، این جشن توسط حکیمان یهودی «زمان آزادی ما» نامیده می‌شود، به یاد خروج قوم اسرائیل از بردگی مصر به سوی رهایی.

در سنت یهودی مرسوم است که توضیح داده شود که نام «زمان آزادی ما» تنها به خروج تاریخی به آزادی اشاره ندارد، بلکه به موضوعی اساسی با معنایی در زمان حال نیز مرتبط است (مشابه نام جشن سوکوت «زمان شادی ما» و نام جشن شَبوآت «زمان دادن تورات ما»). به عبارت دیگر، این نام نشان می‌دهد که خروج از مصر به سوی آزادی یک رویداد یک‌باره نیست که در گذشته دور اتفاق افتاده باشد، بلکه رویدادی است که تأثیر آن بر هر فرد در هر نسل ادامه دارد. این نام معنای ویژه جشن پسح را هر سال بازتاب می‌دهد، به عنوان نقطه عطفی در محور زمان که در آن پیام آزادی در جهان روشن و آشکار می‌شود.^[۱۷]

نام های دیگر

آخرین روز این جشن، هفتم پسح نامیده می‌شود و بر اساس نظر حکیمان یهودی، به عنوان یک روز مقدس جشن گرفته می‌شود زیرا در همان روز دریای سرخ شکافته شد. به همین دلیل برخی در این روز «سرود دریا» را می‌خوانند. قرائیان روز هفتم را «هفتم عَصِرت» می‌نامند، بر اساس آیه: «شش روز ماتزوت بخور و در روز هفتم، عصرت برای خداوند خدای توست؛ کاری نکن» (کتاب تثنیه، فصل ۱۶، آیه ۸).

در میان یهودیان عراق، جشن پسح همچنین به نام «شیتاخا» (شِتّاخا) شناخته می‌شود، که تحولی از عبارت آرامی «השתא הכא» (و در عبری «سال حاضر») است که در هگاده و در شعر «הא לחמא עניא» ذکر شده است.

در میان یهودیان قفقاز، این جشن به نام «نیسونُو» نامیده می‌شود که از نام ماه عبری نیسان گرفته شده و با تلفظ آن در گویش فارسی‌شان تطبیق دارد.

آمادگی‌ها برای پسح

مطالعه احکام جشن

در گمارا، برایتا (متنی حقوقی) درباره آمادگی برای پسح از طریق مطالعه احکام پسح آورده شده است: «سی روز پیش از پسح درباره احکام پسح سؤال و بررسی می‌کنند.» این سی روز از پوریم آغاز می‌شود.^[۱۸] در گذشته، کسانی تاریخ جشن پسح را بر اساس شمارش روزها از روز پوریم محاسبه می‌کردند، که این موضوع پیامد حقوقی برای آداب خواندن ماگایلای پوریم قبل از روز پوریم در برخی موارد داشت. ^[۱۹]رامبام در کتاب «ید هازدکا» این حکم که سی روز پیش از پسح درباره احکام پسح سؤال و بررسی می‌کنند، ذکر نکرده است.^[۲۰]

امروزه روز اصلی برای مطالعه احکام جشن، شنبه پیش از پسح است که «شنبه بزرگ» نامیده می‌شود. در این شنبه، ربانیان خطبه‌های طولانی درباره آمادگی فقهی و روحانی جامعه برای پسح ایراد می‌کنند.

آرد مخصوص پسح

سنت «کِمخا دَپسحا» (به آرامی: آرد برای پسح، یعنی آرد برای تهیه مصا، که همچنین به نام «موعات خیتین» نیز شناخته می‌شود) یک جمع‌آوری صدقه ویژه است که از مردم دریافت می‌شود تا نیازهای جشن فقرا تأمین شود، بر اساس گفته‌ها (خلاصه شولاخ ارخ: فصل ۲۱۹): «و سنت است که گندم بخریم و آن را برای نیازهای پسح بین فقرا تقسیم کنیم».

در گذشته، این صدقه به‌صورت جمعی و سازمان‌یافته توسط جامعه اجرا می‌شد، و امروزه این جمع‌آوری توسط نهادهای محلی، منطقه‌ای یا ملی، مانند شهرداری‌ها، ادارات رفاه، شوراهای دینی و مؤسسات خیریه، انجام می‌شود. بودجه «کِمخا دَپسحا» از افراد، شرکت‌ها، نهادهای عمومی مختلف و بودجه‌های دولتی تأمین می‌شود.

کاشر کردن ظروف و قابلامه ها و لوازم آشپزی

در روزهای منتهی به جشن، آشپزخانه برای پسح آماده می‌شود و همه ظروف پاک و مهیا می‌گردند. معمولاً ظروف مورد استفاده برای پخت‌وپز و نگهداری غذا، مانند اجاق، مایکروویو، یخچال و سینک‌ها تمیز می‌شوند. برخی سنت دارند که برای پسح ظروف جدیدی بخرند یا از ست ظروف جداگانه مخصوص پسح استفاده کنند، و برخی ظروف معمولی را برای پسح آماده می‌کنند. در آماده‌سازی، احکام زیادی وجود دارد، ولی قاعده کلی این است: «چنان که در آن چیز جذب شده است، باید پاک شود»، یعنی خمیر ترش باید از ظرف همان‌گونه که جذب شده، خارج گردد. برای مثال، اگر ظرف برای مواد گرم استفاده شده باشد، باید با آب جوش آماده شود، و اگر برای مواد سرد، شستشو با آب ولرم کافی است.

هاغالا (הגעלה) – فرو بردن ظرف در آب جوش و سپس آب سرد.

لیبون (ליבון) – گرم کردن ظرف روی آتش تا فلز سفید شود.

بازبینی و باطل کردن حِمِص

سنت بر این است که برای جشن، خانه تمیز شده و همه محصولات حاوی خمیر ترش یا خمیر تخمیر شده از بین برود. معمولاً تمیز کردن خانه فراتر از الزام شرعی انجام می‌شود، زیرا طبق احکام تنها مکان‌هایی که در آن‌ها خمیر ترش قرار می‌گیرد نیاز به بازبینی دارند. در شب چهاردهم نیسان (شب قبل از شب سدر)، معمول است که بازبینی خمیر ترش انجام شود (به همراه برکت)، تا مطمئن شوند که خمیر ترش در خانه باقی نمانده است.

قبل از بازبینی، برخی افراد پره‌های خمیر ترش (مثلاً ده پره) را در مکان‌های مختلف خانه قرار می‌دهند تا مطمئن شوند که خمیر ترش باقی مانده پیدا شود و بازبینی بی‌فایده نباشد.

پس از بازبینی، اعلام باطل کردن خمیر ترش انجام می‌شود تا از هر خمیر ترشی که ممکن است پیدا نشده باشد، دست برداشته شود. از نظر تورات، باید همه خمیر ترش، چه سوخته و چه نسوخته، باطل شود، برای مواقعی که خمیر ترشی باقی مانده است. باطل کردن با گفتن متنی اعلام می‌شود که: «تمام خمیر ترش و خمیر تخمیری که دیده‌ام و ندیده‌ام باطل شود و چون خاک زمین گردد». این باطل کردن به آرامی گفته می‌شود:

«تمام خمیر ترش و خمیر تخمیری که در اختیارم بوده، چه آن را دیده‌ام و چه ندیده‌ام و آن را از بین نبرده‌ام، باطل شود و مانند خاک زمین محسوب گردد.»

اگرچه از نظر تورات باطل کردن خمیر ترش کافی است، حکیمان حکم کردند که حتماً بازبینی و از بین بردن عملی انجام شود تا در طول جشن خمیر ترشی پیدا نشود و کسی آن را نخورَد.^[۲۱]

در میان یهودیان فارسی زبان مرسوم بود که از مصرف شکر و محصولات لبنی پرهیز کنند، از ترس خمیر ترش، زیرا این مواد معمولاً از غیر یهودیان خریداری می‌شد.^[۲۲] برخی جوامع اروپایی نیز از مصرف لبنیات پرهیز می‌کردند.

منشأ و نظریه‌ها

آئین فصح «امری است که توسط تورات فرمان داده شده است (نه منشأ ربانی).»^[۲۳]

جشن پسح در کتاب مقدس یهود

از زمان خروج از مصر تا دوره پادشاهان، در تورات انجام پسح در سال دوم خروج اسرائیل از مصر و در سال اول ورودشان به سرزمین وعده داده شده در کتاب یهوشع ذکر شده است. غیر از این، جشن تنها به صورت دستور به برگزاری آن همراه با دستورهای اجرایی مشخص جشن، مانند زمان آن، طول مدت و منع خمیر ترش، آمده است.

در کتاب پادشاهان، برگزاری جشن پسح تنها در زمان یوشیایو (یاشیاهو) ذکر شده است، جایی که از مراسمی روایت می‌شود که مردم به اورشلیم آمدند و قربانی گوسفند به خدا کردند، همراه با شام مشترک مردم با خدا. در آنجا پسح تنها در سه آیه ذکر شده و اشاره‌ای به ماتزوت یا مارور نشده است.

در کتاب اخبار ایام، پسحی که پادشاه حزقیا برگزار کرده است ذکر شده و پسح یوشیایو نیز به طور مفصل آمده، همراه با ذکر تاریخ و مصا.

جشن پسح در دوران معبد دوم

در کتاب عزرا آمده است ^[۲۴]که پس از وقف معبد در دوره داریوش اول، جشن پسح به مدت هفت روز برگزار شد. در متسحتا پسخیم (یکی از متون تلمود)، توصیف مفصلی از جشن‌های پسح در اورشلیم در دوره معبد دوم آمده است. این جشن‌ها شامل سفر حج به اورشلیم، قربانی کردن گوسفند در معبد («قربانی پسح»)، خوردن آن پس از قربانی و خواندن سرودهای ستایش برای خدا («هَلل») بود.

نامه پسح (۴۱۹ پیش از میلاد)

«نامه پسح»، حدود ۲۵۰۰ سال پیش، که در یِب کشف شد و بخشی از نامه‌های یِب است، قدیمی‌ترین سند غیرکتابی باقی‌مانده تا امروز درباره برگزاری جشن پسح به شمار می‌رود. این نامه که به سال ۴۱۹ پیش از میلاد نسبت داده می‌شود، توسط فردی به نام حنانیه، احتمالاً ساکن اورشلیم، به شخصی به نام یَدَنیا در گارنیزیون یهودیان در یِب فرستاده شد و به آداب و رسوم پسح می‌پردازد.^[۲۵]

نامه به زبان آرامی است و تنها حدود یک‌سوم آن باقی مانده است. در آن، حنانیه به یدنیا و به همه یهودیان یِب، با اختیاری که احتمالاً از پادشاه پارسی دریافت کرده بود، دستور می‌دهد تا پسح و جشن مصا را برگزار کنند (منظور از برگزاری پسح که در نامه از جشن مصا جدا آمده، انجام قربانی پسح است) و جزئیاتی درباره نحوه و زمان انجام آن ارائه می‌دهد:

«اکنون شما روز ۱۴ نیسان را شماره‌گذاری کنید، و در روز ۱۴ بین غروب آفتاب پسح را برگزار کنید. و از روز ۱۵ تا روز ۲۱ نیسان جشن مصا برگزار کنید، هفت روز مصا بخورید... در روز ۱۵ و روز ۲۱ نیسان کاری انجام ندهید، مشروب ننوشید و هیچ خمیر ترشی نخورید و چیزی از آن در خانه‌هایتان دیده نشود، از روز ۱۴ نیسان هنگام غروب تا روز ۲۱ نیسان هنگام غروب. و تمام خمیر ترشی که در خانه‌هایتان دارید، آن را در اتاق‌هایتان بگذارید و بین این روزها مهر بزنید...»

آیین دورکننده بدی

آئین فصح به‌طور رایج در میان پژوهشگران معاصر بر این باور است که منشأ آن در یک آیین دورکننده بدی بوده است که ارتباطی با خروج از مصر نداشته و برای تضمین حفاظت از خانه خانوادگی انجام می‌شد، آیینی که به‌طور کامل درون یک قبیله اجرا می‌شد.^[۷] از «اِزُوف» برای مالیدن خون بره قربانی‌شده بر چارچوب و ستون‌های درب استفاده می‌شد تا نیروهای شریر نتوانند وارد خانه شوند.^[۲۶]

برداشت جو به همراه روایت خروج

فرضیه‌ای دیگر بیان می‌کند که پس از انتشار قانون کشیشی، روایت خروج نقش مرکزی پیدا کرد، زیرا آیین دورکننده بدی، احتمالاً، با جشن کشاورزی کنعانیان در بهار که مراسم نان بدون خمیر و مرتبط با برداشت جو بود، ترکیب شد. با گسترش نقش موضوع خروج، عملکرد و نمادگرایی اصلی این منشأ دوگانه از بین رفت.^[۲۷] چندین الگو ویژگی‌های مرتبط با جشنواره بهاری آکیتو در دین باستانی میان‌رودان را بازتولید می‌کنند، که کشت جو را جشن می‌گرفت.^[۲۸] پژوهشگران جان ون ستِرز، یهودا سگال، و تمارا پروشیچ با فرضیه ترکیب دو جشن مخالفت دارند.^[۲۹]

رسوم مراسم شب عید پسح

شام شب عید پسح، یکی از نکات برجسته عید پسح است.

در شب عید پسح، تمامی اعضای خانواده به دور سفره غذا می‌نشینند و هر یک از اعضای خانواده، به نوبت بخشی از هگاده (داستان خروج از مصر) را می‌خواند.^[۳۰] در جریان مراسم عید، چهار جام شراب کوشر نوشیده می‌شود، ولی کودکان آب انگور می‌نوشند. شام شب عید بسیار مفصل است و تخم مرغ، کاهو و ران مرغ، بخشی از خوراک‌های سنتی شب عید پسح است.^[۳۱] پس از صرف شام، اعضای خانواده به خواندن غزل غزل‌های سلیمان و دیگر سروده‌های مذهبی ویژه عید پسح می‌پردازند.

در شب اول پسح (دو شب اول در جوامع متدین خارج از اسرائیل) برای شامی ویژه به نام سدر (عبری: סדר seder – مشتق از واژه عبری به معنای «ترتیب» یا «نظم»، در اشاره به ترتیب بسیار مشخص آیین) گرد هم آیند. میز با بهترین ظروف چینی و نقره‌جات چیده می‌شود تا اهمیت غذا منعکس شود. در طول این شام، داستان خروج از مصر با استفاده از متنی ویژه به نام هگادا بازگو می‌شود. در مجموع چهار پیمانه شراب در طول قرائت هگادا مصرف می‌شود. سدر توسط هگادا به ۱۵ بخش زیر تقسیم می‌شود:

قدش קָדֵשׁ – قرائت قیدوش و نوشیدن اولین پیمانه شراب

اورحص ורחץ '"و شستن"' – شستن دست‌ها – بدون برکت

کرفس כרפס – فرو بردن کرفس در سرکه قرمز

یحص יחץ – شکستن مصا میانی؛ قطعه بزرگ‌تر به آفی‌کومان تبدیل می‌شود که بعداً در آیین صافون خورده می‌شود

مگید מגיד – بازگو کردن داستان پسح، شامل قرائت «چهار سؤال» و نوشیدن دومین پیمانه شراب

رخصا רחצה – شستن دوم دست‌ها – با برکت

موصی מוציא – برکت سنتی پیش از خوردن محصولات نان

مصا מצה – برکت پیش از خوردن مصا

مارور מרור – خوردن مارور سبزی تلخ وزننده

کورخ כורך – خوردن ساندویچی ساخته شده از مصا و سبزی تلخ وزننده همراه با حلق

شولحان عورخ שולחן עורך – lit. «میز چیده» – سرو غذای ویژه جشن

صافون צפון – خوردن آفی‌کومان

بارخ ברך – برکت پس از غذا و نوشیدن سومین پیمانه شراب

هلل הלל – قرائت هَلِل، که به طور سنتی در جشن‌ها خوانده می‌شود؛ نوشیدن چهارمین پیمانه شراب

نیرصا נירצה – پایان

این ۱۵ بخش متناظر با ۱۵ پله در معبد اورشلیم است که لاویان در طول خدمات معبد بر آن می‌ایستادند و که در ۱۵ مزامیر (#۱۲۰–۱۳۴) معروف به شیر هماعَلوت (عبری: שיר המעלות shiyr ha-ma'alôth، «سرودهای صعود») یادآوری شده‌اند.^[۳۲]

سدر پر از سؤال، پاسخ و آیین‌های غیرمعمول است (مثلاً قرائت قیدوش که بلافاصله با برکت بر نان دنبال نمی‌شود، که رویه سنتی برای همه دیگر وعده‌های جشن است) تا علاقه و کنجکاوی کودکان روی میز را برانگیزد. کودکان همچنین هنگامی که سؤال می‌پرسند و در بحث خروج و پیامدهای آن شرکت می‌کنند، با آجیل و آب‌نبات پاداش داده می‌شوند. به همین ترتیب، آن‌ها تشویق می‌شوند تا به دنبال آفی‌کومان، قطعه‌ای از مصا که آخرین چیزی است که در سدر خورده می‌شود، بگردند. مشارکت و تعامل حضار قاعده است و سدر بسیاری از خانواده‌ها تا دیروقت شب با بحث‌ها و آوازهای زنده ادامه می‌یابد. سدر با سرودهای اضافی ستایش و ایمان چاپ شده در هگادا، از جمله خاد گادیا («یک بز کوچک» یا «یک بز کوچک») پایان می‌یابد.

مارور سبزی تلخ وزننده

مارور (سبزیجات تلخ) نماد تلخی بردگی در مصر است. آیه زیر از تورات بر این نماد تأکید دارد: «و زندگیشان را با کار سخت، با ملات و با آجر و با هر نوع کاری در مزرعه تلخ کردند؛ هر کاری که به آنها واگذار شد با کار سخت بود» (خروج ۱:۱۴)؛ به عبری: וימררו ve-yimareru.

چهار پیمانه شراب

در فقه ربانی آمده است که چهار پیمانه ویا پیاله شراب باید در طول وعده سدر نوشیده شود. این الزام شامل مردان و زنان است. میشنا می‌گوید (پسح ۱۰:۱) حتی فقیرترین مرد در اسرائیل باید بنوشد. هر پیمانه با بخش متفاوتی از سدر مرتبط است: پیمانه اول برای قیدوش، پیمانه دوم با بازگو کردن خروج از مصر، نوشیدن پیمانه سوم پایان برکت پس از غذا را نشان می‌دهد و پیمانه چهارم با هَلِل مرتبط است. پیمانه پنجم شراب نزدیک پایان سدر برای پیامبر الیّا هو ریخته می‌شود، نمادی از رهایی آینده، که دست‌نخورده باقی می‌ماند.^[۳۳]

چهار سؤال و مشارکت کودکان

کودکان نقش بسیار مهمی در سدر پسح دارند. به طور سنتی، کوچک‌ترین کودک خانواده ترغیب می‌شود که سوالاتی درباره سدر پسح بپرسد، با شروع از عبارت «מה נשתנה הלילה הזה» ( چرا این شب با همه شب‌های دیگر متفاوت است؟). این سوالات باعث می‌شوند که جمع درباره اهمیت نمادها در سفره بحث کند. سوالاتی که کودک می‌پرسد به شرح زیر است:

چرا این شب با همه شب‌های دیگر متفاوت است؟
در همه شب‌های دیگر، نان خمیر نشده یا خمیرشده می‌خوریم، اما امشب تنها نان خمیر نشده می‌خوریم؟
در همه شب‌های دیگر، انواع سبزیجات می‌خوریم، اما امشب تنها سبزیجات تلخ می‌خوریم؟
در همه شب‌های دیگر، حتی یک بار هم غذا را نمی‌غوطه‌ور می‌کنیم، اما امشب دوبار غوطه‌ور می‌کنیم؟
در همه شب‌های دیگر، یا نشسته یا نیم‌خوابیده می‌خوریم، اما امشب فقط نیم‌خوابیده می‌خوریم؟

اغلب رهبر سدر و بزرگ‌ترهای دیگر از پاسخ‌های راهنمای هگادا استفاده می‌کنند، که می‌گوید: «هر چه بیشتر درباره خروج از مصر صحبت شود، شایسته‌تر است.» در طول سدر، خواندن‌ها، دعاها و داستان‌های متعددی برای بازگویی داستان خروج استفاده می‌شود. بسیاری از خانواده‌ها تفسیرها و نکات خود را اضافه می‌کنند و اغلب داستان یهودیان را به موضوع آزادی و پیامدهای آن در سراسر جهان مرتبط می‌سازند.^[۳۴]

"دینو" و یا ما را بس

در میانه سدر، سرودی خوانده می‌شود که تمام برکاتی را که خدای متعال پس از رهایی بنی‌اسرائیل از بندگی در مصر بر آنان نازل کرده بود، فهرست می‌کند. هر یک از این برکات به تنهایی معجزه‌آسا بود. هنگام خواندن سرود، هر شرکت‌کننده یک تکه پیازچه برداشته و به آرامی همسایه‌اش را می‌زند تا یادآور شلاق‌هایی باشد که ما به عنوان برده دریافت کردیم. نام این سرود داینو است که به فارسی به معنای «برای ما کافی بود» ترجمه می‌شود.

حلق ویا حروست

حلق و یا حروست مخلوطی شیرین و تیره‌رنگ از میوه‌ها و مغزهای فندق و گردو و بادام و پسته خردشده است که در سدر پسح خورده می‌شود. طبق تلمود، رنگ و بافت آن قرار است ملات (یا گل مورد استفاده برای ساخت آجرهای خشتی) را به یاد بیاورد، که اسرائیلیان در طول بردگی خود در مصر باستان استفاده می‌کردند، همان‌طور که در متسحتا پسخیم ۱۱۶آ تلمود ذکر شده است. این واژه از کلمه عبری به معنی خاک رس (عبری: חֶרֶס، رومی‌نویسی: ḥéres) گرفته شده است.^[۳۵]

حلق و یا حروست یکی از غذاهای نمادین در بشقاب سدر پسح است. پس از قرائت برکت‌ها و خوردن ابتدا مارور که در حلق و یا حروست فرو برده شده و سپس «ساندویچ هیلل» با دو ماتزوت که حروست و یا حلق و سبزی تلخ و زننده را ترکیب می‌کند، مردم معمولاً باقی‌مانده آن را روی مصا می‌خورند.^[۳۵]^[۳۶]

دستورهای بسیاری برای تهیه حلق و یا حروست وجود دارد. بسیاری حداقل شامل برخی از میوه‌ها و ادویه‌های ذکرشده در کتاب غزل‌ها هستند: سیب ۲–۳,^[۳۷] انجیر ۲–۱۳,^[۳۸] انار ۴–۳,^[۳۹] انگور ۲–۱۵, گردو ۶–۱۱,^[۴۰] خرما ۷–۷^[۴۱] همراه با اضافه کردن شراب ۱–۲، زعفران ۴–۱۴^[۴۲] و دارچین ۴–۱۴.^[۴۳]^[۴۴] طبق گفته جاناتان برومبرگ-کراس، «تأثیر ترجیحات آشپزی فارسی بر یهودیانی که در امپراتوری‌های اسلامی قرون وسطی زندگی می‌کردند، احتمالاً این پروفایل طعمی ‘غزل‌ها’ را تقویت کرده است.»^[۴۵]

برخی از یهودیان خاورمیانه از اصطلاح «حلق» به جای اصطلاح «حروست» استفاده می‌کنند. ریشه واژه حلق مشخص نیست. راو سَعَدیای گاون از این واژه استفاده می‌کند و آن را به نوعی گردو نسبت می‌دهد که جزو مواد ضروری در تهیه حلق بوده است.

بخش‌هایی از دیاسپورای یهودی در ایران سنت دارند که در حلق از ۴۰ ماده مختلف استفاده شود. عدد ۴۰ نماد ۴۰ سال سرگردانی در بیابان است.

پایان مراسم سدر با دو شعر

سدر با خواندن دو ترانه یا شعر و یک اعلامیه به پایان می‌رسد. اولی ریشه‌ای کهن دارد و عنوان آن است: آن که در کنار ما ایستاد.

و او که در کنار پدران ما و ما ایستاد
نه اینکه تنها یک نفر بر ما ایستاده باشد تا ما را نابود کند
بلکه در هر نسل و هر دور کسانی بر ما می‌ایستند تا ما را نابود کنند
و خدای مقدس ما را از دستشان نجات می‌دهد.

افزوده‌ای مدرن، سرود ملی یهودیان است: هَتیکواه (امید)

روح یهود هنوز امید خود را از دست نداده است
برای بازگشت به سرزمین نیاکانمان
به شهری که پدران ما دوست می‌داشتند، اورشلیم
امید ما هنوز از بین نرفته است
امیدی که دو هزار سال قدمت دارد
برای آنکه ملت آزاد در سرزمین خود باشیم
سرزمینی که صهیون و اورشلیم نامیده می‌شود

همه حاضرین در اطراف سفره سدر بلند می‌شوند و اعلام می‌کنند: سال آینده در اورشلیم بازسازی‌شده.

توهین به ملت یهود و کشتار روز پسح

تهمت خون که به شکل حمله‌ای علیه یهودیان مطرح شد، حول جشن پسح متمرکز بود. شایعه‌پردازان مدعی می‌شدند که یهودیان در مصا خون کودکان مسیحی را که برای این منظور کشته‌اند، مخلوط می‌کنند—کاری که طبق احکام یهودی ممنوع است، نه تنها به دلیل «قتل نکن» از ده فرمان، بلکه همچنین به دلیل منع خوردن خون. برای جلوگیری از خشم غیر یهودیان و قطع هرگونه بهانه‌ای برای تهمت‌های خون، در برخی مکان‌ها حتی نوشیدن شراب قرمز در جشن پسح ممنوع شد. برخی تفسیر کرده‌اند که رسم باز کردن در در شب سدر نیز در همین راستا بوده تا غیر یهودیان ببینند هیچ عملی مطابق شایعات خون اتفاق نمی‌افتد.

آخرین تهمت خون در دوره مدرن در شهر کایلتسا در لهستان، ژوئیه ۱۹۴۶، رخ داد، زمانی که کودکی که ناپدید شده بود ادعا کرد در خانه و دفتر انجمن یهودیان نگه داشته شده و یهودیان را در حال کشتن کودک دیگری دیده است. در پی این شایعه، پلیس و جمعیتی خشمگین بیش از ۴۰ یهودی، باقی‌مانده یهودیان لهستان، را کشتند؛ این کشتار به «خیزش کایلتسا» معروف شد.

در تاریخ ۲۷ مارس ۲۰۰۲ و در جشن عید پسح، در شهر نهاریای اسرائیل، یک عملیات انتحاری از سوی گروه شبه‌نظامی حماس انجام گرفت که در طی آن بیش از ۳۰ شهروند غیرنظامی اسرائیلی کشته و بیش از ۱۴۰ نفر دیگر زخمی‌شدند.^[۴۶]^[۴۷]^[۴۸]^[۴۹]^[۵۰]^[۵۱]

جستارهای وابسته

نگارخانه

جشن پسح میان یهودی‌های استان حضرموت در سال ۱۹۴۶
مَتزا شِمورا (Matzah shmura) نان مخصوص جشن پسح

جستارهای وابسته

پانویس

↑ "First day of Passover". timeanddate.com. Retrieved 2012-03-17.
↑ "What Is Passover?". Rabbinical College of Australia and N.Z. Archived from the original on 5 August 2012. Retrieved 2012-03-17.
↑ "Last day of Passover". timeanddate.com. Retrieved 2012-03-17.
↑ فاروق قاضی (۲۰۰۴)، «التمرد علی المجهول»، آفاق التمرد، قاهره: الموسسة العربیة للدراسات و النشر
↑ پسح: عید آزادی، افق بینا - نشریه انجمن کلیمیان ایران
↑ https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0212.htm#27
1 2 Audirsch, Jeffrey G. (2014). The Legislative Themes of Centralization: From Mandate to Demise. Wipf and Stock Publishers. p. 108.
↑ https://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0213.htm#8
↑ https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0212.htm#23
↑ "Exodus 12:23". www.sefaria.org
↑ Prosic, p. 32.
↑ https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0212.htm#3
↑ "King James Bible Borrowed From Earlier Translation". NPR.org.
↑ Gilad, Elon (April 1, 2015). "The Enigmatic Origins of the Words of the Passover Seder". Haaretz
↑ https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Exodus#12:23
↑ ספר יחזקאל, פרק מ"ה, פסוק כ"א; וכן לוח השנה במגילות קומראן.
↑ الگو:קישור כללי
↑ תלמוד בבלי, מסכת פסחים, דף ו', עמוד א'
↑ https://he.wikisource.org/wiki/%D7%9E%D7%92%D7%99%D7%9C%D7%94%20%D7%91%20%D7%90
↑ ישראל דנדרוביץ, שואלין ודורשין בהלכות הפסח,
↑ תלמוד בבלי, מסכת פסחים, דף ד', עמוד ב'
↑ שאול רגב, "יהודי איראן: הנהגה, חברה ותרבות". הוצאת אוניברסיטת בר-אילן 2017,עמוד: 194
↑ https://www.jtsa.edu/torah/breath-of-life-night-or-morning
↑ https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%A2%D7%96%D7%A8%D7%90
↑ אריאל בולשטיין, בסוף המאה ה־19 התגלה סמוך לנהר הנילוס, פפירוס שבו מסופר על קיום חג הפסח לפני אלפי שנים, באתר ישראל היום, 25 במרץ 2021
↑ Levinson, Bernard M. (1997). Deuteronomy and the Hermeneutics of Legal Innovation. Oxford University Press. pp. 57–58
↑ Prosic, Tamara (2004). The Development and Symbolism of Passover. A&C Black. pp. 23–27.
↑ Prosic, p. 28
↑ Prosic pp. 28ff., 32ff.
↑ Joseph Tabory, Jewish Publication Society (۲۰۰۸)، JPS commentary on the Haggadah: historical introduction, translation, and commentary، Philadelphia: Jewish Publication Society، شابک ۹۷۸-۰-۸۲۷۶-۰۸۵۸-۰
↑ عید پسح، عید آزادی و بهار یهودیان، وزارت امور خارجه اسرائیل
↑ https://web.archive.org/web/20120315200601/http://www.kolhator.org.il/shir_hamaalot.php
↑ https://www.britannica.com/topic/Elijahs-cup
↑ https://web.archive.org/web/20120315200601/http://www.kolhator.org.il/shir_hamaalot.php
1 2 Kagan، Dmitry (۲۰۲۴-۰۸-۱۹). «Seder Preparations -». המסורת היהודית (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۶.
↑ https://ph.yhb.org.il/en/04-16-03/
↑ https://biblehub.com/songs/2-3.htm
↑ https://biblehub.com/songs/2-13.htm
↑ https://biblehub.com/songs/4-3.htm
↑ https://biblehub.com/songs/6-11.htm
↑ https://biblehub.com/songs/7-7.htm
↑ https://biblehub.com/songs/4-14.htm
↑ Rabbi Arthur Waskow (2009-04-08). "Passover's R-Rated Condiment". The Washington Post.
↑ "Song of Solomon 4:14 - Solomon Admires His Bride". Bible Hub
↑ Brumberg-Kraus, Jonathan (29 October 2018). Gastronomic Judaism as Culinary Midrash. Lexington Books. p. 75. ISBN 9781498579070.
↑ Passover Massacre: Passover suicide bombing at Park Hotel in Netanya March 27, 2002
↑ "Alleged Passover massacre plotter arrested", CNN, March 26, 2008.
↑ Ohad Gozani, "Hotel blast survivors relive the Passover massacre" بایگانی‌شده در ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine, دیلی تلگراف, 29/03/2002.
↑ "This reached a peak following the Passover massacre in the seaside resort of Netanya..." David Newman, "The consequence or the cause? Impact on the Israel-Palestine Peace Process", in Mary E. A. Buckley, Mary Buckley, Rick Fawn. Global Responses to Terrorism: 9/11, the War in Afghanistan, and Beyond, Rouledge, 2003, ISBN 0-415-31429-1, p. 158.
↑ "They faced stiff resistance from Palestinian gunmen who began preparing the camp's defenses as early as the Passover massacre in Netanya..." Todd C. Helmus, Russell W. Glenn. Steeling the Mind: Combat Stress Reactions and Their Implications for Urban Warfare Rand Corporation, 2005, ISBN 0-8330-3702-1, p. 58.
↑ "It can therefore be asked whether the 'human bomb' offensive starting with the Passover massacre on 27 March 2002..." Brigitte L. Nacos, "The Terrorist Calculus Behind 9-11: A Model for Future Terrorism?" in Gus Martin. The New Era of Terrorism: Selected Readings, Sage Publications Inc, 2004, ISBN 0-7619-8873-4, p. 176.

[1] "First day of Passover". timeanddate.com. Retrieved 2012-03-17.

[2] "What Is Passover?". Rabbinical College of Australia and N.Z. Archived from the original on 5 August 2012. Retrieved 2012-03-17.

[3] "Last day of Passover". timeanddate.com. Retrieved 2012-03-17.

[faroq-4] فاروق قاضی (۲۰۰۴)، «التمرد علی المجهول»، آفاق التمرد، قاهره: الموسسة العربیة للدراسات و النشر

[5] پسح: عید آزادی، افق بینا - نشریه انجمن کلیمیان ایران

[6] ttps://mechon-mamre.org/p/pt/pt0212.htm#27

[:0-7] 1 2 Audirsch, Jeffrey G. (2014). The Legislative Themes of Centralization: From Mandate to Demise. Wipf and Stock Publishers. p. 108.

[8] ttps://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0213.htm#8

[9] ttps://mechon-mamre.org/p/pt/pt0212.htm#23

[10] "Exodus 12:23". www.sefaria.org

[11] Prosic, p. 32.

[12] ttps://mechon-mamre.org/p/pt/pt0212.htm#3

[13] "King James Bible Borrowed From Earlier Translation". NPR.org.

[14] Gilad, Elon (April 1, 2015). "The Enigmatic Origins of the Words of the Passover Seder". Haaretz

[15] ttps://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Exodus#12:23

[16] ספר יחזקאל, פרק מ"ה, פסוק כ"א; וכן לוח השנה במגילות קומראן.

[17] الگو:קישור כללי

[18] תלמוד בבלי, מסכת פסחים, דף ו', עמוד א'

[19] ttps://he.wikisource.org/wiki/%D7%9E%D7%92%D7%99%D7%9C%D7%94%20%D7%91%20%D7%90

[20] ישראל דנדרוביץ, שואלין ודורשין בהלכות הפסח,

[21] תלמוד בבלי, מסכת פסחים, דף ד', עמוד ב'

[22] שאול רגב, "יהודי איראן: הנהגה, חברה ותרבות". הוצאת אוניברסיטת בר-אילן 2017,עמוד: 194

[23] ttps://www.jtsa.edu/torah/breath-of-life-night-or-morning

[24] ttps://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%A2%D7%96%D7%A8%D7%90

[25] אריאל בולשטיין, בסוף המאה ה־19 התגלה סמוך לנהר הנילוס, פפירוס שבו מסופר על קיום חג הפסח לפני אלפי שנים, באתר ישראל היום, 25 במרץ 2021

[26] Levinson, Bernard M. (1997). Deuteronomy and the Hermeneutics of Legal Innovation. Oxford University Press. pp. 57–58

[27] Prosic, Tamara (2004). The Development and Symbolism of Passover. A&C Black. pp. 23–27.

[28] Prosic, p. 28

[29] Prosic pp. 28ff., 32ff.

[jps-30] Joseph Tabory, Jewish Publication Society (۲۰۰۸)، JPS commentary on the Haggadah: historical introduction, translation, and commentary، Philadelphia: Jewish Publication Society، شابک ۹۷۸-۰-۸۲۷۶-۰۸۵۸-۰

[31] عید پسح، عید آزادی و بهار یهودیان، وزارت امور خارجه اسرائیل

[32] ttps://web.archive.org/web/20120315200601/http://www.kolhator.org.il/shir_hamaalot.php

[33] ttps://www.britannica.com/topic/Elijahs-cup

[34] ttps://web.archive.org/web/20120315200601/http://www.kolhator.org.il/shir_hamaalot.php

[:1-35] 1 2 Kagan، Dmitry (۲۰۲۴-۰۸-۱۹). «Seder Preparations -». המסורת היהודית (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۶.

[36] ttps://ph.yhb.org.il/en/04-16-03/

[37] ttps://biblehub.com/songs/2-3.htm

[38] ttps://biblehub.com/songs/2-13.htm

[39] ttps://biblehub.com/songs/4-3.htm

[40] ttps://biblehub.com/songs/6-11.htm

[41] ttps://biblehub.com/songs/7-7.htm

[42] ttps://biblehub.com/songs/4-14.htm

[43] Rabbi Arthur Waskow (2009-04-08). "Passover's R-Rated Condiment". The Washington Post.

[44] "Song of Solomon 4:14 - Solomon Admires His Bride". Bible Hub

[45] Brumberg-Kraus, Jonathan (29 October 2018). Gastronomic Judaism as Culinary Midrash. Lexington Books. p. 75. ISBN 9781498579070.

[46] Passover Massacre: Passover suicide bombing at Park Hotel in Netanya March 27, 2002

[47] "Alleged Passover massacre plotter arrested", CNN, March 26, 2008.

[48] Ohad Gozani, "Hotel blast survivors relive the Passover massacre" بایگانی‌شده در ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine, دیلی تلگراف, 29/03/2002.

[49] "This reached a peak following the Passover massacre in the seaside resort of Netanya..." David Newman, "The consequence or the cause? Impact on the Israel-Palestine Peace Process", in Mary E. A. Buckley, Mary Buckley, Rick Fawn. Global Responses to Terrorism: 9/11, the War in Afghanistan, and Beyond, Rouledge, 2003, ISBN 0-415-31429-1, p. 158.

[50] "They faced stiff resistance from Palestinian gunmen who began preparing the camp's defenses as early as the Passover massacre in Netanya..." Todd C. Helmus, Russell W. Glenn. Steeling the Mind: Combat Stress Reactions and Their Implications for Urban Warfare Rand Corporation, 2005, ISBN 0-8330-3702-1, p. 58.

[51] "It can therefore be asked whether the 'human bomb' offensive starting with the Passover massacre on 27 March 2002..." Brigitte L. Nacos, "The Terrorist Calculus Behind 9-11: A Model for Future Terrorism?" in Gus Martin. The New Era of Terrorism: Selected Readings, Sage Publications Inc, 2004, ISBN 0-7619-8873-4, p. 176.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

[۴۴]

[۴۵]

[۴۶]

[۴۷]

[۴۸]

[۴۹]

[۵۰]

[۵۱]

داده‌های کتابخانه‌ای
کتابخانه‌های ملی	فرانسه (داده‌ها) آلمان اسرائیل ایالات متحده آمریکا لتونی جمهوری چک
سایر	بایگانی ملی (ایالات متحده)