Heldu
Heldu, zentzu biologiko zorrotzean, hazkunde fisikoa osatu duen eta ugaltzeko gai den organismo edo izaki biziduna da. Hala ere, zentzu zabalean, eta bereziki gizakiei dagokienez, heldutasunera ailegatzeak konnotazio sozial, kultural eta legal oso garrantzitsuak ditu. Beraz, gizakien kasuan, heldutasun fisiologikoa, psikologikoa, legala eta soziala bereizi ohi dira, guztiak ez baitira nahitaez garai berean lortzen.
Giza garapenaren ikuspegitik, helduaroa nerabezaroaren ondoren datorren bizi-etapa da, eta zahartzaroaren aurretik kokatzen da. Eskuarki, etapa luzeena izaten da pertsona baten bizitzan.
Ikuspegi biologikoa eta fisiologikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Biologian, organismo bat heldua dela esaten da ugalketa sexualerako prest dagoenean. Gizakien kasuan, prozesu hau pubertaroarekin hasten da. Hala ere, sexu-heldutasuna lortzeak (ugaltzeko gaitasunak) ez dakar hazkunde fisikoaren amaiera.
Giza gorputzaren garapen fisiologikoa (hezurren hazkuntza, giharren garapena eta altuera maximoa lortzea) nerabezaroaren amaiera arte edo hogei urte inguru bete arte luzatu ohi da. Une horretan, aldaketa hormonalak egonkortu egiten dira, eta gorputza bere ahalmen fisiko gorenera iristen da (fase hau 20 eta 30 urte bitartean mantendu ohi da).[1]
Ikuspegi legala: Adin nagusitasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Juridikoki, heldutasuna estuki lotuta dago adin nagusitasunarekin. Adina legeak ezartzen duen muga objektibo bat da, non gizabanakoak egintza-gaitasun osoa lortzen duen, hau da, egintza juridikoak sortzeko, bere burua ordezkatzeko eta bere ekintzen erantzule penal eta zibil izateko ahalmena.
Munduko estatu gehienetan (tartean, Espainian, Frantzian eta, beraz, Euskal Herrian), adin nagusitasuna 18 urte betetzean lortzen da. Une horretatik aurrera, pertsona batek hainbat eskubide eta betebehar bereganatzen ditu:
- Botoa emateko eskubidea (sufragio aktiboa eta pasiboa).
- Kontratuak modu independentean sinatzeko ahalmena (lana, etxebizitza, maileguak).
- Gida-baimena lortzeko eskubidea.
- Alkohola eta tabakoa legez erosteko baimena.
- Erantzukizun penal osoa (adingabeen justizia-sistematik helduen espetxe-sistemara igaroz).
Hala ere, herrialde batzuetan muga hau aldatu egiten da. Ameriketako Estatu Batuetan, adibidez, adin nagusitasuna 18 urtekoa izan arren, alkohola erosteko edo edateko gutxieneko adina 21 urtekoa da estatu gehienetan.
Ikuspegi psikologikoa eta kognitiboa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Heldutasun psikologikoa lortzea prozesu luzeagoa eta konplexuagoa da. Psikologiaren arabera, heldutasunak esan nahi du pertsona batek bere emozioak kudeatzeko, erabaki arrazionalak hartzeko, epe luzerako ondorioak aurreikusteko eta enpatia garatzeko gaitasuna duela.
Neurozientziak frogatu du giza garunaren garapena ez dela 18 urterekin amaitzen. Erabakiak hartzeaz, bulkadak kontrolatzeaz eta plangintzaz arduratzen den garunaren zatia, kortex prefrontala, ez da guztiz garatzen eta heltzen 25 urte inguru eduki arte.[2] Hori dela eta, psikologo modernoek "heldutasun emergentea" (ingelesez, emerging adulthood) deitzen dioten 18 eta 25 urte bitarteko trantsizio-etapa bat definitu dute, non gazteek esploratzen jarraitzen duten helduen erabateko rolak hartu aurretik.
Ikuspegi soziala eta kulturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Soziologikoki, gizarte batek pertsona bat heldutzat jotzen du gizarte horretan helduei esleitzen zaizkien rolak eta ardurak bereganatzen dituenean. Historikoki, trantsizio hau argi markatzen zen igaro-errituen bidez (adibidez, ezkontza, lehen lana, ehiza batean parte hartzea edo etxe bat osatzea).
Gaur egungo gizarte modernoetan, heldutasun sozialaren adierazle nagusiak honako hauek dira:
- Independentzia ekonomikoa: Gurasoen laguntzarik gabe bizirauteko baliabideak izatea.
- Emantzipazioa: Jatorrizko familiaren etxetik joan eta norberaren etxebizitza izatea.
- Familia sortzea: Bikotekide egonkorra izatea edota seme-alabak izatea (nahiz eta gaur egun hau ez den ezinbesteko baldintza).
Hala ere, azken hamarkadetan, faktore ekonomikoek (etxebizitzaren prezioa, lan-prekarietatea, ikasketa luzeagoak) independentzia sozial eta ekonomiko hori lortzeko adina atzeratu dute nabarmen. Horrek esan nahi du gaur egun jende askok heldutasun biologiko eta legala duela aspaldi, baina oraindik ezin izan duela heldutasun sozial osoa erdietsi.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Ingelesez) «Adolescent health and development» World Health Organization (WHO) (kontsulta data: 2026-03-16).
- ↑ (Ingelesez) «Maturation of the adolescent brain» Neuropsychiatric Disease and Treatment (kontsulta data: 2026-03-16).
