oś

See also: Appendix:Variations of "os"

Old Polish

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *h₂eǵ-?

Proto-Indo-European *-os

Proto-Indo-European *h₂eḱs-

Proto-Indo-European *-is

Proto-Balto-Slavic *aśís

Proto-Slavic *osь

Old Polish oś

Inherited from Proto-Slavic *osь. First attested in 1394.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /ɔɕ/
• IPA^(key): (15^th CE) /ɔɕ/

Noun

oś f

1. (attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland, Southern Borderlands) axle, axletree (transverse bar or shaft connecting the opposite wheels of a car or carriage)
   • 1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące‎^[1], volume XV, page 178:

     Pro axibus dictis osszy ad currus regis

     [Pro axibus dictis osi ad currus regis]

   • 1879 [1423], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis‎^[2], Masovia, page 278:

     Johannes potest sibi pro ipsius excidere, wirąbicz osszy s kraty, quod sibi necesse fuerit

     [Johannes potest sibi pro ipsius excidere, wyrębić osi z kręty, quod sibi necesse fuerit]

   • 1874 [1425], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące‎^[3], volume XVII, page 220:

     Si currus vel axis al. ossy alicuius hominis […] in via […] frangeretur, extunc necessaria pro reformacione currus yel axis fracti in syluis […] libere excidant

     [Si currus vel axis al. osi alicuius hominis […] in via […] frangeretur, extunc necessaria pro reformacione currus yel axis fracti in syluis […] libere excidant]

   • 1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

     Oss axis

     [Oś axis]

   • 1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 31r:

     Axis […] est lignum circa quod woluitur rotha proprie osz

     [Axis […] est lignum circa quod woluitur rotha proprie oś]

   • 1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 25r:

     Axis […] est lignum circa quod voluitur rota proprie osz

     [Axis […] est lignum circa quod voluitur rota proprie oś]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 48:

     vstawyami ysz gdi by kto dąp porąbyl wgymyenyv drvgego przes panowey wolye gysz szą godzy na osz alybo smnyeyszych dąbow bilo ginszich drew wosz napelny vynąyasz rzeczona szethmy grziwyen to gest pyąncz groszy przes dwv kwarthnykv themv zaplaczycz wczygem gymyenyv vicząlby

     [Ustawiamy, iż gdyby kto dąb porąbił w jimieniu drugiego przez panowej wole, jiż się godzi na oś, alibo s mniejszych dębow lubo jinszych drew woz *napełni, winę, jaż rzeczona sietm grzywien, to jest pięć groszy przez dwu kwartniku, temu zapłaci[ć], w czyjem jimieniu wyciął był]

   • 1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

     Axis est lignum, circa jquod volvitur rota, proprie osz

     [Axis est lignum, circa jquod volvitur rota, proprie oś]

   • 1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie‎^[4], volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

     Oss axis

     [Oś axis]

   • 1878-1889 [1461], Archiwum Komisji Historycznej‎^[5], volume XI, Krakow, page 486:

     Item dedi quinque grossos a reformacione snycz et ossi

     [Item dedi quinque grossos a reformacione śnic et osi]

   • 1878-1889 [1461], Archiwum Komisji Historycznej‎^[6], volume XI, Krakow, page 489:

     Stinvagy, orcziky, dra­bini, ossi ad currum

     [Stynwagi, orczyki, drabiny, osi ad currum]

   • 1878-1889 [1461], Archiwum Komisji Historycznej‎^[7], volume XI, Krakow, page 491:

     Currifici al. stel­mach pro axibus al. ossy et snycze dedi I marcam

     [Currifici al. stel­mach pro axibus al. osi et snicie dedi I marcam]

   • 1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:

     Oschy axes

     [Osi axes]

   • XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 28r:

     Axis […] est lignum circa quod voluitur rota vlg. ossz

     [Axis […] est lignum circa quod voluitur rota vlg. oś]

   • XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 7v:

     Axis […] est lignum [q] circa quod voluitur rota vlg. ossz

     [Axis […] est lignum [q] circa quod voluitur rota vlg. oś]

2. (attested in Sieradz-Łęczyca, astronomy, of the Sun, hapax legomenon) axis
   • 1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[8], [9], [10]}, volume XXII, Łęczyca, page 25:

     Iam meat, sklania są, occiduas titaneus axis, gl. radius solaris sloneczna ossz, ad oras, gl. partes vel regiones

     [Iam meat, skłania się, occiduas titaneus axis, gl. radius solaris słoneczna oś, ad oras, gl. partes vel regiones]

Declension

Declension of oś

	singular	dual	plural
nominative	oś	—	osi
genitive	osi	—	—
dative	—	—	—
accusative	oś	—	—
instrumental	—	—	—
locative	—	—	—
vocative	—	—	—

Descendants

• Polish: oś, ôś (Łowicz, Przemyśl, Przeworsk)
• Silesian: ôś

References

• Boryś, Wiesław (2005), “oś”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “oś”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “oś”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Brückner, Aleksander (1927), “oś”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• “oś”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 5, Wrocław, Warsaw, Kraków: Polish Academy of Sciences, 1969, page 681
• Bożena Sieradzka-Baziur, et al., editors (2011–2015), “oś”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, et al., editors (2024), “oś”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Ewa Deptuchowa, et al., editors (2023), “oś”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Polish

Alternative forms

• ôś (Łowicz, Przemyśl, Przeworsk)

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *h₂eǵ-?

Proto-Indo-European *-os

Proto-Indo-European *h₂eḱs-

Proto-Indo-European *-is

Proto-Balto-Slavic *aśís

Proto-Slavic *osь

Old Polish oś

Polish oś

Inherited from Old Polish oś.

Pronunciation

 

• IPA^(key): /ˈɔɕ/

• (Middle Polish) IPA^(key): /ˈɔɕ/

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -ɔɕ
• Syllabification: oś

Noun

oś f (diminutive ośka, augmentative (dialectal) osisko, related adjective osiowy)

1. axis (imaginary line dividing a space into two symmetrical parts or running through the center of rotating objects)
2. axle; pivot (elongated, circular-section part of a machine or device on which other parts rotate or move)
3. (literary) pivot; axis (main theme or element of something)
4. axis (each of many perpendicular straight lines used to determine the position of something in space)
5. (politics) axis (pact, treaty, agreement, alliance concluded for political or military purposes between two or more states; states connected by such a pact)
6. (obsolete, anatomy) axis (perpendicular line drawn along the entire length of the body, starting from the crown)
7. (obsolete, botany) axis (stem and root of a plant)
8. (obsolete, hunting) bristle (long, shiny hair of a predatory animal)
9. (obsolete, military) axis (line of fire extending from the inner point of the firing range, corresponding to the center of the gun's mouth, to the outer point or object at which the firing is to take place)
10. (Middle Polish) fastener (screw that tightens a press)

    Synonym: (Middle Polish) przełoga

Declension

Declension of oś

	singular	plural
nominative	oś	osie
genitive	osi	osi
dative	osi	osiom
accusative	oś	osie
instrumental	osią	osiami
locative	osi	osiach
vocative	osi	osie

Derived terms

adjectives

• czteroosiowy
• doosiowy
• dwuosiowy
• jednoosiowy
• odosiowy
• trójosiowy
• współosiowy

adverbs

• osiowo

nouns

• osiowość
• oś krystalograficzna
• oś kwiatowa
• oś liczbowa
• oś odciętych, oś zmiennej X
• oś optyczna
• oś rzędnych, oś zmiennej Y
• oś symetrii
• oś świata
• oś współrzędnych
• oś Ziemi, oś ziemska
• ośka
• rozstaw osi

verbs

• osiować impf

Further reading

• “oś”, in Wielki słownik języka polskiego‎^[11] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
• “oś”, in Polish dictionaries at PWN‎^[12] (in Polish)
• Woliński, Marcin; Saloni, Zygmunt; Wołosz, Robert; Gruszczyński, Włodzimierz; Skowrońska, Danuta; Bronk, Zbigniew (2020), “oś”, in Słownik gramatyczny języka polskiego [Grammatical Dictionary of Polish]‎^[13], 4. online edition, Warszawa
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “oś”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “OŚ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 11 July 2008
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “oś”, in Słownik języka polskiego, volume 2, part 1, pages 546–547
• Aleksander Zdanowicz (1861), “oś”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861, volume I, page 940
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1904), “oś”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 3, Warsaw, page 889
• Jan Karłowicz (1903), “oś”, in Hieronim Łopaciński, Wacław Taczanowski, editors, Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 3: L do O, Kraków: Akademia Umiejętności, page 479

Vilamovian

Alternative forms

• oš

Etymology

From Middle High German asche, from Old High German asca, from Proto-West Germanic *askā, from Proto-Germanic *askǭ (“ash”), from Proto-Indo-European *h₂eHs- (“to be dry; to burn; hearth; ashes”).

Pronunciation

• Audio:

  (file)

Noun

oś

1. ash