Appendix:Puquina word list
Appearance
Puquina word list from Aguiló (2000):[1]
Aguiló (2000)
[edit]| Spanish gloss | Puquina (with notes) |
|---|---|
| A | Prep. -Gu, guta, gutaj, gutach. Miñ-guta = Al hombre. Para el Complemento indirecto. |
| A punto de | Urigas. Po raago, urigas hallasqeno, itinowi? = ¿A tu esposo, estando a punto de morir, recibiste? |
| A sabiendas | Yanqaña. Adv. |
| Ah | Interj. = Oh. A kuyapayeno = Oh misericordioso, a. |
| Abajar | Wasuchina (= Hacer bajar). -Chi = Q. |
| Abajo | Wasu-gata. |
| Abandonado | Kachisso. Pañasso. Qo pañasso paqas = Esta tierra abandonada. |
| Abandonante, abandonador | Kacheno. Kachiqeno. Pañaqeno. Wisaschiqeno. Part. activo. |
| Abandonar | Kachina, kachiqena. Pañana, pañaqena. Wisaschiqena. Textualmente: Dejar la barriga vacía, (p-q). |
| Abandono | Pañano. Wisaschino. Wisaschikano. |
| Abeja, abejorro | Wayronqho. (q-p). |
| Abierto, a | Kichasso. (q-p). |
| Abismo | Qoro, wasuno. |
| Aborrecedor | Checheno, chechaqeno. Chejneno. |
| Aborrecer | Chechana, chechaqena. Chejqana o chejgana, chejnaqena. Chejnina. (q-p). |
| Aborrecible | Chechasso, chejgasso. |
| Aborrecimiento | Chechano, chejgano. Chejnino. |
| Abortar | Sulluqena (p-a-q). |
| Aborto | Sullu, sulluqe. (p-a-q). |
| Abrasar | Lawraqena. (q-p) |
| Abrazar | Marqana. marqaqena. Marqagrina. (q-p). |
| Abrazo | Marqano. |
| Abrir | Kichurana. (q-p). |
| Abrumar | Waqanena, waqachina. (q-p). |
| Absolver | Jucha pampachana. (q-p). |
| Abuelo | Ski, Iski. De la misma raíz que "iki" = Padre. Abuela = Cha-mama. |
| Abuenarse | Waniguina. |
| Abundancia | Huntuno. |
| Abundante | Huntu. Huntuqeno. |
| Abundar | Huntuna, huntuqena. |
| Aborrecedor | Chojneno. |
| Aburrimiento | Chojnano. |
| Aburrir | Chojnana, chojnaqena. |
| Abusar | Kitina. Takuna, taqoqena. Abusar a una mujer: Roguena, roqena. |
| Abusivamente | Takuch. Kituch. |
| Abusivo | Kiteno. Takusi. De una mujer: Rogueno o roqeno. |
| Abuso | Taku, taqoqe. Kitoqe. A una mujer: Rogano o roqano. |
| Acá | Qo paqas. Qa, qaaqe, qa-na = En aquí. |
| Acabar | Honana, honaqena. Puchuna, puchuqena. (q-p). |
| Acabado | Honasso, puchuqasso. |
| Acabo | Honano, Puchuno. Sust. |
| Acaecer | Aschana. |
| Acariciador | Sagueeno, sajeno. Qolleno, qolliqeno. Part. activo. |
| Acariciar | Sagana, sajana. Qolli, qolliqe. |
| Acaso | Si, sin, siqe. Inago. (a-p). Cfr. "Ina", en aymara. Referencia etimológica al dios "I", común a los antiguos puquinas, quechuas y aymaras: El dios "I" lo haga o quiera! |
| Acatar | Orena, katallana. |
| Acceder | Echena, elona, loqena. |
| Acción | Kallano. Wasno kallano = Buena acción. Ento qallano = Mala acción. |
| Aceptar | Ytina, Itiqena. Aceptación = Ytino. Aceptador: Yteno. |
| Aclaración | Sut'inchano, sust. |
| Aclarar | Sut'inchana, sut'inchaqena. (q-p). |
| Acoger | Ulligrina. |
| Acogedor | Ulligreno. |
| Acogida | Ulligrino. |
| Acometer | Watiqena. |
| Acometida | Watiqeno. |
| Acompañar | Mene purisqena. (q-p). |
| Acongojar | Ñaqarina, ñaqarqena, mut'uchina. |
| Acontecer | Aschana. |
| Acontecimiento | Aschasso. Aschano. |
| Acordarse | Killana, killaqena. |
| Acorde | Uksto sehe hors (= Ser un solo corazón). |
| Acortamiento | Aschano. |
| Acortar | Pisiyana (q-p). |
| Acostarse (con mujer) | Roguena, roqena. Rosina, rosiqena. |
| Acto | Qalla, qallaqe. |
| Actor | Qallaqeno. |
| Actual | Qaaqe. Qaaqasso. |
| Actuar | Qallana, qallaqena. |
| Acudir | Wachana, wachaqena. |
| Acuerdo | Uqsto sehe. |
| Acumular | Wananaqena. |
| Acusador | Tumpeno, tumpaqeno. (q-p). |
| Acusar | Tumpana, tumpaqena. (q-p). |
| Achacador | Tumpeno, tumpaqeno. |
| Achacar | Tumpana, tumpaqena. |
| Achaque | Tumpano. |
| Además | Sachjatampe. Qo sachjatampe = Además de esto. Adv. |
| Adivinar | Sqomana. |
| Adivino | Toto maku, sqoman. Yatiri. (a-p). |
| Admirar | Kuyapayana. (q-p). |
| Adoptar | Guillana, hayam guillaqena. (= un hijo). Toona. |
| Adoptivo, a | Guillasso. Haya guillasso = Hijo adoptivo. |
| Adorador | Upallino, upalleno. (p-q). |
| Adoración | Upalla, upallino. Ubachasso (p-q). |
| Adorar | Upallina, upalliqena. Ubachana. Cfr. Opa = mudo, (p-q). |
| Adquirente | Eskugueno, skugueno. Part. activo. |
| Adquirir | Eskuguina, skuguina. |
| Adquisición | Eskuguino, skuguino. Sust. |
| Adulto, a | Ischesso. Pi ischesso aschans = Tú ya eres adulto. |
| Adultez | Ischino. |
| Adversario | Guño, Awqa-guño. Awqa (p-q). |
| Adversidad | Chaskino. Qarnaqe. Chachiqe. Sust. |
| Advertencia | Orano, katallano. Sust. |
| Advertir | Orena, katallana. |
| Afinidad | Salla. Afinidad materna = Sa (lla)-mi. Sust. |
| Afirmación | Tiano, tí añao. |
| Afirmar | Tiana, Tí anina (= Decir sí). |
| Aflicción | Qarano. Qarno. |
| Aflictivo | Qarnaqeno. |
| Afligir | Qarachina. Qarnaqena. |
| Afligirse | Qarana, qarnaqena. |
| Afrenta | Ento jolla, jollaqe. |
| Afrentar | Ento jollana, jollaqena. |
| Afuera | Jawa. (q-p). |
| Agachado | Kumu, kumunosso. (q-p). |
| Agachar,-se | Kum Kumuqena. |
| Agarrador, a | Toeno, tooseno. |
| Agarrar | Toona, toosina. |
| Agobiado, a | Ñaqarsqasso. Sust. |
| Agobiador | Ñaqareno, mut'eno, muchucheno. |
| Agobiar | Ñaqarina, qarana, mut'una, muchuchina (q-p). |
| Agonía | Jallagrino. Sust. Jallaj mut'o. |
| Agónico | Jallaj mut'ueno. |
| Agonizar | Jallagrina. Jallaj much'una. |
| Agorero | Toto maku. Sqoman. |
| Agradar | Kusichina. (q-p). |
| Agradecimiento | Kusi anino. Kusi jollano. |
| Agradecer | Kusi anina. Kusi jollana. |
| Agraviante | Ento jolleno, ento jollasqeno. Part. activo. |
| Agraviar | Ento jollana, ento jollasqena. |
| Agravio | Ento jollano. Sust. |
| Agregado, a | Yupasso. (p-q). |
| Agregar | Yupana, yupaqena. (q-p). |
| Agredir | Chachina, chaskina. (De palabra u obra). |
| Agresor | Chacheno, chasqeno. |
| Agua | Unu, unuqe. (a-p). |
| Aguantar | Muchuna, muchuqena. (q-p). |
| Aguante | Muchu, muchuqe. |
| Aguardar | Wachna, wachnana. |
| Aguardiente | Sutu, sutumi. No está clara la especificación de la bebida, pero es normalmente alcohólica. |
| Agüero | Totasqe. Ojqo. Mal agüero: Ento totasqe. |
| Aguila | Kunturi (a-q-p). Amqari. (p-k). |
| Aguja | Tupu. (q-p). |
| Ah! | A! |
| Ahijado | Hayanaja Ytino. |
| Ahijar | Hayanaja Ytina. |
| Ahogar, se | Sipi sipit Hallanena, hallachina. |
| Ahora | Qa, qaa, qaaqe. Adv. |
| Ahorcado | Sipisqasso. Sipi sipit hallachino. |
| Ahorcar | Sipisqawa hallachina. |
| Ahumada | Qoa qoa lawraqe. Sust. |
| Ahumar | Qoarina, qoarqena. Sólo se conoce como rito con la planta aromática la q'oa, y que tiene relación con el rito puquina y pan-andino en honor de la víbora. Cfr. la lista de ídolos del P. Oré. |
| Airar | Chojnana, chojnaqena. Cfr. irritar. |
| Aire | Wayra. (a-q-p). |
| Ajeno,a | Chuchi. Guillasso. Puede referirse a personas o cosas. |
| Alabador | Yupaycheno. |
| Alabanza | Yupaychano. |
| Alabar | Yupaychana. |
| Alba | Paqarino. |
| Albergar | Chu qorochno miñ ytiqena. |
| Albergue | Qorochno. |
| Alborear | Paqarina, paqarqena. (p-q). |
| Alboreo | Paqarno. |
| Alcance | Hipano. Yschano. |
| Alcanzador | Hipeno. Yscheno. Part. activo. |
| Alcanzar | Hipana. Yschana. |
| Aldea | Humano paqas. Ayllu (q-p). |
| Alegrar, se | Kusina, kusisina (A-q-p). |
| Alegre | Kusi. |
| Alegría | Kusino. |
| Alentador | Kusisqeno. Part. activo. |
| Alentar | Kusisqena. (q-p). |
| Aliento | Kusi jollano. |
| Alfiler | Tupu. (q-p). |
| Algo | Ki, kigue, chita, hamu (=cosa). Nu. Nu-na = En algo. |
| Alguno, a | Kiñi, kiñ. Nu, ñus, nu-ki. Wakina (p-q). |
| Alguien | Kiñeno. Nu, ñus, nuki. Kigo. |
| Alimentación | Q'araño. |
| Alimentado, a | Q'araqeta. Q'arasso. |
| Alimentar | Q'arana, q'araqena = Dar de comer. |
| Alimento | Q'amo. |
| Aliviar | Yanapaqena. (q-p). |
| Alivio | Yanapa. |
| Alma | Halleno yqo. Exclusiva referencia a los muertos. |
| Almacén | Wanana anqano. Sust. |
| Almacenar | Wanana anqana. |
| Alojamiento | Qorpa. |
| Alojar | Qorpana, qorpaqena. (q-p). |
| Alto, a | Hani. (p-q). Cfr. "Janaj" en quechua. |
| Altura | Hanigo. Hanigo paqas = El cielo. |
| Alumbramiento | Yukuro. |
| Alumbrar | Yukurina. (= parir). Iluminar = Mana. |
| Alunar | Ohqona. Ojqona. Hechizar con o a través de la luna. |
| Alzar | Suarqena (q-p). Cfr. levantar. |
| Allanar | Pampaqena, pampachana. (q-p) |
| Amancebamiento | Tojrno, tojrino. Sust. |
| Amancebado | Tojreno. Amancebasso. (c-p). |
| Amancebarse | Togrina o tojrina. (p-q). |
| Amanecer (sust.) | Paqarino, paqamo. Sust. |
| Amanecer | Paqarina. Verbo. (q-p). |
| Amante | Munaqeno, (q-p). Quyapayeno. (q-p). |
| Amado, a | Muña. Munasso. Quyapayasso. |
| Amar | Apiana. Munaqena, kuyana (q-p). Quyapayana. |
| Amargar | Ñaqarina. Mut'uchina. |
| Amargura | Ñaqarino. Mut'u. |
| Amarillo, a | Killu. (q-p). |
| Amarillear | Killugrina, killu tuk'una. (q-p). |
| Ambos | Soqo, sokuntes. De so, soo = Dos. Pura (q-p). |
| Ambición | Hastikino. |
| Ambicionar | Hastiguina, hastikina. |
| Ambicioso | Hastigueno, hastiguenosso, hastiqeno. Sust. y Part. activo. |
| Ambigüedad | Soqa, soqano |
| Ambiguo | Sooqeno. |
| Amedrentamiento | Manchachino. |
| Amedrentar | Manchachina. (q-p). |
| Amén | Qallaqano hamp = Así sea! o así se haga! |
| Amenaza | Anino o aneno. |
| Amenazado, a | Anenosso. |
| Amenazante | Aneqeno. |
| Amenazar | Anena. Es el verbo "decir". Por el contexto se ha de ver el sentido aquí expresado. |
| Aminorar | Pisiyana, pisiyaqena. (q-p). |
| Amistad | Ulla, ullaqe. |
| Amigar, Amistar | Ullina. |
| Amistoso | Ulleno. |
| Amo | Iki, ki, ikiqe, ikisgo, ikisqo. Top. Ikique. Ikitos. Cfr. el dios "equeco", en la ciudad de la Paz. Cfr. también: Padre. |
| Amontonador | Anqeno. Part. activo. |
| Amontonamiento | Amqano. Angamuno. |
| Amontonar | Anqana, anqaqena. |
| Amor | Apiano. Munaqe, Munano, kuyano, kuyapayano. Sust. |
| Amparar | Kuyapayana. |
| Amparo | Kuyapayano. |
| Amplio, a | Q'atu. q'atoqasso. |
| Ampliar | Q'atugrina, q'atuchena. |
| Amplitud | Q'atuno. |
| Amuleto | Sepja. |
| Anciano, a | Apassu, apagorassu. |
| Ancho, a | Q'atu. Q'atoqasso. |
| Andadura | Purino. |
| Andante | Pureno, purqeno. |
| Andar | Purina, purqena. (q-p). |
| Angustia | Ñaqarino. Much'uqe. |
| Angustiante | Ñaqareno. |
| Angustiar | Ñaqarina. Mut'uchina. (q-p). |
| Anhelante | Munaqeno, hateno. |
| Anhelar | Munaqena, hatana. |
| Anhelo | Munaqe, hatano. |
| Anillo | Aro (c-p). |
| Animal | Re, ree, reeqa. (de pastoreo). Raago re = Animal macho. |
| Animal doméstico | Uta Ree, re, reeqa. (uta: Casa (a). |
| Animar | Kusichina. (q-p). |
| Animado, a | Kusiqe, wani aschasso. |
| Animo | Ajayo (a-p). |
| Anoche | Qayna tuta. (q-p). |
| Anochecer | Tutayana. |
| Anoticiar | Orena. |
| Ansia | Apiano. Qatu hatano = Gran deseo. También, apiaqe. |
| Ansiar | Apiana, Hatana, hataqena. |
| Ansioso, a | Apieno, hateno. |
| Ante, delante | Qenu. Po qenu = Ante tí. |
| Antes, anteriormente | Assuga, assuch, assohors. Appa asuga: No antes! |
| Anterior | Assuga hamp. Pesce, péqoj. Estos dos = los primeros de serie. |
| Anteceder | Pasee aschana. Pasq liana. (= Ser primero). |
| Antecesor | Pesce ascheno. |
| Anterior | Assi hamp, assi horsu. Anteriormente: assi. |
| Antes | Assi. Peqo, péqoj. De la raíz "pesq" = Uno o primero. |
| Antiguo, a | Wata wata ascheno. (q-p). |
| Antojar | Munanaqena (a-q-p) |
| Antojo | Munanaqe (a-q-p) |
| Antro | Gachu, qachu. Q'atu gachu = Infierno (= Gran antro). |
| Anular | Appa ascheno anina. (= Decir que algo no existe). |
| Anunciante | Oreno. Katalleno. |
| Anunciar | Orena, katallana. |
| Año | Wata (q-p). Anual = Wata-wata hamp. |
| Apagar | Nina hallachina (q-p). |
| Apalear | Azotina. (c-p). |
| Aparear, aparejar | Roguechina. Acción de mejoramiento animal. |
| Aparecer | Paqarina. (q-p). Putana, putaqena. Qosuna, qostana. Appa qostawa hamp: Aunque no aparezca. |
| Aparecido, a | Paqarasso. Putasso. Qostasso. |
| Aparición | Paqarino. (q-p). Putano. Qosuno, qostuno. |
| Apenar | Ñaqarina. Japnena. |
| Apenas | Pisiqe. (q-p). Qaa = ahora. |
| Apetecido, a | Hatasso. |
| Apetecer | Hatana, hataqena. |
| Apetito | Q'aranaya (hambre o deseo de comer), hatano (deseo). |
| Apilar | Qoro qallana. Qorqe kallana. Cfr. topónimo "Qorqe" (Oruro). |
| Aplanar, allanar | Pampachana (q-p). |
| Apoyar | Yanapaqena. Sólo en sentido de ayuda. (q-p). |
| Apoyo | Yanapano. |
| Aprender | Sisqana, Yatiqana (a-p) |
| Apresurarse | Taskigrina. (q-p). |
| Apretar | Sipina, sipiqena. |
| Aprieto | Sipino. |
| Aprisa | Taskino. (q-p). |
| Aprobar | Tí anina (= decir sí). |
| Aptitud | Wawo qanaqe. |
| Apto, a | Wawo, Wani, Suma (a-q-p). |
| Aquel, lia, lio, líos, lias | kiñ, kiñs, kiñkuna. |
| Aquí | Qa, qaa-na ("en aquí"). |
| Aquietar | Sumanana, wanichina. |
| Arbol, arbusto | Tara. Cfr. Tarabuco, Tarata, Taraco, topónimos. |
| Arder | Lawraqena, illawrana (q-p). Cfr. Laura, apellido. |
| Ardiente | Lawraqeno. |
| Ardor | Lawraqe. Cfr. los "lawraqe" de oro! |
| Arena | T'iu (a-p) |
| Arenal | T'iu-paqas. |
| Arisco | Manchaqeno. (q-p). |
| Arrebatar | Mnanchachina (q-p). |
| Arrebato | Manchachino. (q-p). Arrebato, (c-p). |
| Arredrar | Manchachina (q-p). |
| Arrepentido | Waneno. wanigueno. Putrawa. Putreno. Part. activo. |
| Arrepentimiento | Putrano, putrasso. Waniguino. Sipisqatano (= golpeadura de pecho). Sust. |
| Arrepentirse | Putrana, putraqena. Waniguina. Sipisqatana (= Dar golpes de pecho). |
| Arriba | Hani (p-q). Hanigo-paqas = El cielo. |
| Arribar | Wachana. |
| Arribo | Wachano. Sust. |
| Arrinconar | K'uchuna, kuchuqena (q-p). |
| Arrodillarse | Esqa qana = Estar de rodillas. Esqa qanassim: Arrodíllate. |
| Arrojar | Jich'ana. (q-p). Jich'eno = El que arroja algo. |
| Arroyo | Jawira. (a-p). |
| Asa | Too, tooqe, tookano, tookasso. |
| Asamblea | Mojqano. Atago mojqano = Asamblea de mujeres. |
| Ascender | Wachuna, wachuqena. Este verbo es común para todos. Waskina, es exclusivo para varones. Qoki-ná es exclusivo para mujeres. Ser ascendido o transportado = Eqanatuna. |
| Ascendiente | Wachuqeno, wasqeno (= varones); qoqeno (= mujeres). Part. activo. |
| Ascensión | Wachuno, waschano, waskino (m). Qokino (f). Sust. |
| Asco | Ash aneno. |
| Ascua | Illa, lawraqe. (q-p). |
| Asegurar | Tí anina (= afirmar, decir sí). |
| Aseado, a | Tajsanosso. |
| Asear, se | Tajsana, tajsaqena. |
| Aseo | Tajsano. |
| Asentamiento | Kumu, qumuqe. Cfr. Mario Montaño. No hay en el P. Oré. |
| Asentarse | Ekumana. Kumuna. |
| Aserrar | Muruqena (a-p) |
| Aserradero | Muruqcno (a-p). |
| Aserto | Tí añao (afirmación, que dice sí). |
| Asesinar | Hallanena. Hallachina. |
| Asesino | Hallacheno. hallaneno. Part. activo. |
| Aseverar | Ti anina (=Decir sí). |
| Así | Hampe, jampe. Hagu. Asi... como = Hagu... qagu. |
| Así sea! = Kallaqano hamp! Jinantiwa. (q-p). | |
| Asi... como... | Kiguri... ehegu. Kigosso... ehegu. Kigu... kuja. |
| Asiento | Tiano. |
| Asilar | Ytina, ytiqena. |
| Asilo | Ytino. |
| Asistencia | Aschano |
| Asistente | Ascheno. |
| Asistir | Aschana. Yanapaqena. Cfr. ayudar. |
| Astro | Qoos. (p-q-a-u). Cfr. redondo. |
| Asunción | Eqanatuno. |
| Atajar | Jarq'ana, jarqaqena. (q-p). |
| Atardecer | Tutayana. (q-p). |
| Atención | Chuminn. Orano, oraqe. Wistano. Sust. Qatallano. |
| Atendedor, atendiente | Chumeno. (E) Sqaneno. Oreno. Wistaqeno. Part. activo. Qatalleno. Tener atenciones: Chuminokunas yeguino. |
| Atender | Ajona, ajoqena. Esqana, sqana. Honona. Orena, oraqena. Wistana, wistaqena. Qatallana. Orela = Atiéndeme! Tener atenciones = Chumina. |
| Atento, a | Sqaneno. Honogueno, honoqeno. Wistu. Adj. Qa-talleno. Part. activo. Esno. Sust. Esno qanassim! = Estáte atento! |
| Atestiguar | Unanchana. (p-q). |
| Atestiguador | Unancheno. (p-q). |
| Atisbar | Chapaqena (q-p). |
| Atormentar | Ñaqarichina. Mut'uqena. |
| Atraer | Toosina. |
| Aumentar | Yupana, yupaqena. (p-q) |
| Aumento | Yupano. |
| Aún | Si peogunja. |
| Aunque | Peogunha, peogunja, ehe peogunha. Prep. |
| Aun cuando | Si appanqay. Forma dudosa. |
| Aurora | Paqarina. (q-p). Es adoratorio o huaca. |
| Ausencia | Appas aschanno. Apa hano. |
| Ausentarse | Appa aschana. |
| Ausente | Appas ascheno. |
| Autoridad | Qamassu. Sust. |
| Auxiliador | Yanapaqeno. |
| Auxiliar | Osqana, osqaqena. Yanapaqena. (p-q). |
| Auxilio | Osqano. Yanapano. |
| Ave | Amqari. Ave ídolo de los puquinas y kallawayas. |
| Aventajar | Atina, atipana. (q-p) |
| Averiguar | Yatigrina (a-p). |
| Avergonzarse | Istina, histina o jistina. Penqana, penqaqena. (q-p). |
| Avisar | Horsqena. Orena. Orsqana. Qatona, qatuna, qato-qena. |
| Aviso | Oreno. Orsqano o horsqano. Qatono, qatuno. Orsqeno = El que avisa. |
| Ay! | A! |
| Ayer | Peqo qamen. |
| Ayuda | Osqano. Yanapano. Yanapa. (q-p). |
| Ayudante | Osqeno. Yanapeno, yanapaqeno. (q-p). Ayudante en el campo: Yanaqona, Yanaqonasso. (q-p). |
| Ayudar | Osqana, osqaqena. Yanapaqena. (q-p). |
| Azadón | Mowe-lawa. Mango de madera. Sust. |
| Azotar | Sipsqana. Takina. Oré utiliza también el verbo castellano puquinizándolo: Pateros azotiqe: El padre te azotará! |
| Azote | Taqasso. Sipsqasso, Sust. Taqaqeno, sipsqeno. Part. activo. |
| Bailar | T'usuna (q-p). |
| Bailador | T'usueno (q-p). |
| Baile | T'usuno (q-p). |
| Bajada | Qorono, Wasuano. Sust. |
| Bajar | Qorona, Wasuna, wasuqena. |
| Bajante | Qoreno, qoroqeno, Wasueno, wasuqeno. Part. Activo. |
| Bajo, a | Qoro, Wasu. Adj. |
| Bandera | Unancha. (q-p). |
| Bárbaro | Chunchu. (q-p). |
| Barraca, choza | Qorochno. No qorochno-na = En mi barraca. |
| Barrer | Pichaqena. (q-p) |
| Barrido | Pichano. Sust. (q-p.) |
| Barrido, a | Picha, Pichaqe. Adj. (q-p). |
| Barriga | Yuri, Kiruch. Cfr. seno o vientre. |
| Bastante | Huntu. |
| Batalla | Maqaqe (q-p) |
| Batallador | Maqaqeno. (q-p) |
| Batallar | Maqaqena. (q-p). |
| Bautizar | Bautizana. (c-p). Manana: Poner nombre. (Por el Bautismo). |
| Bautismo | Manano (acto de poner nombre a una wawa). |
| Bebedor | Choqeno. Osqeno. Part. activo. |
| Beber | Choqana o chuqana. Osqona. Qohanna. Verbo. |
| Bebida | Choqano. Osqono. Qohanno. Sutu, sutumi. Sust. |
| Belleza | Qoliqe hamu = Cosa bella. |
| Bello, a | Qoli, qoliqe. (q-p). |
| Bendecir | Qollana, qollaqena. (a-q-p). Parte de los ayllus aymara-puq. |
| Bendición | Qollano. Qolla. |
| Bendito, a | Qollasso. |
| Benignamente | Waniwa. |
| Benigno, a | Wani. Sumeno. Adj. |
| Besador, besuqueador | Qolleno, qolliqeno. Much'aqeno. Art. activo. (q-p). |
| Besar | Qollina, qolliqena. Much'aqena (q-p). |
| Beso | Qolli, qolliqe. Much'aqe. (q-p). |
| Bien | Wawo, wani. Sumawa. Adv. Bienes = Qañanu. Qohassu. Sust. |
| Bienes | Wananaqe. |
| Bienio | Soo wata. (p-q). Dos años. |
| Blanco | Qollano. Ver otros significados del mismo vocablo puquina (a-p) |
| Boa | Amaru. (q-a-p). |
| Bobo | Upa, upaqe. (p-q). Cfr. mudo. |
| Boca | Simiqe. (q-p). |
| Bola | Qoos. (p-q-a). Ver astro. |
| Bondad | Wavo o wani hamu (= cosa buena). Sumano. Sust. |
| Bondadoso | Wasno. sumeno. Adj. |
| Borrachera | Choqano. Kitchuno. Qatu osqono. |
| Borracho | Choqeno. Kitchueno. Qatu osqeno. |
| Borrador | Picheno, pichaqeno. Part. activo. (q-p). |
| Borrar | Pichaqena. (q-p). |
| Borrón | Pichano. Sust. (q-p). |
| Botado, a | Jich'asso. |
| Botar | Jich'ana, jich'aqena. (q-p). |
| Bravo, a | Chojnasso. |
| Brazo | Mohano. |
| Breve | Pisi. |
| Brevedad | Pisiqe. |
| Brindar | Akrodina. Hachna, Jana, jiyana, Jiqkina. Qonana. Yeguina. Wichina. |
| Brillante | Eliqeno, elino, illasso, ilasso. Sust. y adj. |
| Brillar | Illina, ilina, elina, illiqena. |
| Brillo | Eli, ili, illi, illano. Referencia al dios "I" precursor del dios "I-ntin" de los Incas. Topónimos: Illima-ni, Illampu, Illiniza, etc. |
| Brío | Taku. |
| Brisa | Wayraqe. (q-p). |
| Broma | Hahano, hañino. Sust. |
| Bromear | Hahaqena, hañiqena. |
| Bromeador | Haheno, hahaqeno. Hañeno, hañiqeno. |
| Brote | Tara. Dudoso. |
| Brujear | Sqomana, totasqena. |
| Brujo, a | Toto Maku, sqoman. Chateno, chatalleno, totasqe-no. Part. activo.. |
| Buche | Simiqe. |
| Bueno, a | Wawo, wago, waqo. Suma, sumawa, sumarawa. Adj. Wawo sehe = Buen corazón. |
| Burla | Hahano, hañino. |
| Burlador, burlón | Haheno, hahaqeno. Hañeno, hañiqeno. Part. activo. |
| Burlarse | Hahana, hahaqena, hañina, hañiqena. |
| Caballero | Wiracocha. (a-q-p). |
| Cabeza | Bupi. No lo encontramos en el P. Oré. Cfr. M. Montaño. |
| Cada | -stit, -tit. Wata-stit = Cada año. Sapa. (q-p). |
| Caer | Akrona, akroqena. Jucha-guta akrona = Caer en pecado. |
| Caída | Akrono. Sust. |
| Caído, a | Akrosso. Adj. |
| Cambalache | Miqstuno. Sust. |
| Cambalacheador | Miqstuqeno. Part. activo. |
| Cambalachear | Miqstuna, miqstuqena. |
| Cambiarse | Tukuna (q-p). |
| Campo | Yapu. (a-p). chaqar (a) (q-p). Cfr. lista de ídolos del P. Oré. |
| Cantante | Qochuqeno. |
| Cantar | Qochuna, qochuqena. (a-p). |
| Canto, cántico, canción | Qochu, qochuqe. (a-p). |
| Capaz | Ateno, atiqeno. Ser capaz = Atina. (q-p). |
| Captación | Ituno. |
| Captador | Itueno, ituqeno. Part. activo. |
| Captar | Itona, o Ituna. Ituqena. |
| Cara | Yuqe. Puta. Po puta = Tu cara. |
| Casa | Isu, issu. Qorochno. No qorochno = Mi casa. |
| Casero | Issu qameno. Dependiente o cuidador de la casa. |
| Caricia | Qolli, qolliqe. Sagano, sajano. Sust. |
| Carne | Pipe, Pipi, Pipu, pipo. Pip. Diversas formas. |
| Cáscara | Lipe. (p-a). Cfr. "lipichi" en aymara. Los "lipez", Potosí. |
| Causa | Wichna. Po jucha wichna = Por causa de tu pecado. También: Nana (= nombre). E-nana, go-nana = Con o sin causa. |
| Caverna | Gachu, o. Q'atu Gacho = Infierno. |
| Cementerio | Hallas-gachu. (=Lugar de muertos). |
| Cerca | Chiqa. (p-q). |
| Cerro | Qoro. Chatallata. Cfr. lista de ídolos dep P. Oré. |
| Cielo | Wasno paqas. (= Buen territorio). Kusi wasno qolleno. |
| Ciencia | Yatiano. (a-p). |
| Cinco | Taqpa. Quinto: Taqpa horsu. |
| Circulación | Qorono, qorno. Sust. (Espacial y temporal). |
| Circulante | Qoreno, qorqeno. Part. activo. |
| Circular | Qorona, qorqena. Cfr. Descender, bajar, etc. |
| Círculo | Qoro, qorqe. (p-a). Top. Corque. Dep. Cochabamba. |
| Clamar | Chanana, chanqana. |
| Clamor | Chamo. |
| Clarificación | Sut'inchano. Sust. |
| Clarificador | Sut'incheno, sut'inchaqeno. Part. activo. |
| Clarificar | Sut'inchana, sut'inchaqena. |
| Coger | Toona, toosina. |
| Cohabitación Cohabitante | Kiñano. Mihano, mihaqe. /n = Kiñeno. Migueno, mihaqeno. Part. activo. |
| Cohabitar | Kiñana. Mihana, mihaguena, mihasqena. De "mi" = madre. |
| Colega | Masi, masiqe. (q-p). |
| Comenzar | Qallagrina. (q-p). |
| Comedor | Lulieno, Oqeno, ojeno. Oq'eno, oj'eno. Part. activo. |
| Comer | Lulina, Oqana, ojana. Oq'ana, oj'ana. |
| Comida | Luli, luliqe. Oqano, ojano. Oq'ano, oj'ano. Sust. |
| Comienzo | Qallagrino. (q-p). |
| Como | Qagu, qagullu. Qagu wiwin = Como a sí mismo. Conj. También se usa, especialmente en interrogación: ¿kiwi?, ¿kigui?, ¿Kiguch?, ¿Kiguso? etc. Cfr. el pronombre relativo "ki" = ¿qué? También, como = -guin. Como padre: Iki-guin. Como Dios: Dius-guin. |
| Compadecer, se | Kuyana, kuyaqena. |
| Compañero, a | Chapa, chapaqo. Masi yqo, masi maña. Adj. No masi ataqo = Mi compañera. |
| Compasión | Kuyano, kuyapayano. Sust. |
| Comprometer | Heguina, heguiqena. |
| Compromiso | Chuasso. Heguino. |
| Comunión | Mojqano. Win santokuna chu mojqano tiaqanch: Creo en la Comunión de todos los santos. Cfr. "moha" = Mano. |
| Concebir | Westuna. Westoqena. Sólo en sentido físico-materno. |
| Conceder | Qena, qona, qonana. Yeguina. |
| Concentración | Anqamuno. |
| Concentrante, concentrador | Anqamuqeno. |
| Concentrar | Anqamuna o angamuna. |
| Concepción | Westuno. |
| Concesión | Qeno, qonano. |
| Confidente | Horsqeno o orsqeno. Part. activo. |
| Conocedor | Yatieno. (a-p). Sisqeno. Part. activo. |
| Conocer | Yatina. (a-p). Sisqana, sisqaqena. |
| Conocimiento | Yatiano. (a-p). Sisqano. |
| Consecuente | Yscheno. Yschaqeno. Skugueno. Part. Activo. |
| Consecuencia | Yschano. Skuguino. |
| Conseguir | Eskuguina. Skuguina. Hipana, hipaqena. Yschana, Yschaqena. |
| Constantemente | Qasi. qaasi. Adv. |
| Contemplación | Qohano, qohanqeno. Qojano. |
| Contemplar | Qohana, qohanqena. Qojana. |
| Convertirse | Rukuna, tuk'una. (q-p). |
| Conversión | Ruqano,tuku, tokano. Sehe toqano: Conversión de corazón. |
| Corazón | Se, see, sehe. Po sehe: Tu corazón. So sehe: Doble corazón. |
| Cordero | Raago re, ree, reeqa. Animal macho, doméstico, de pastoreo. |
| Cosa | Chita. Hamu, jamu. ¿Ki hamum pi yegüe? = ¿Qué cosa diste? |
| Cosecha | Wanaqe, wanano. |
| Cosechador | Wanaqeno. |
| Cosechar | Wanana. Wanaqena. |
| Crenecia | Kuhano, kuhansano. Qohano, qohansano. Tiano. |
| Creer | Kuhana. Qohana. Tiana. Las formas quechuas "tiariy", "tiakuy", "tiana", claramente vienen del puquina en su forma "tiana" = afirmar, asegurar, decir sí!, etc. |
| Creyente | Kuhansanosso. Qohanaqeno. Tieno. |
| Criado | Isa, isu, issu. Haya-gata, Issu-gata. Qopuski. Po qopuski = Tu criado. Haya-gata es el criado incorporado como hijo en la hacienda. |
| Criatura | Kío. |
| Crío, a | Uñ, uña. (p-a-q). En personas y animales. Sólo a personas = Kío. |
| Crucificado | Chaqatasso. |
| Crucificar | Chaqatana. (q-p). |
| Crucificción | Chaqatano. |
| Cual, es | Hors, horsu. Horsuch = Los cuales. |
| Cualquiera | -wi, -win (postpuesto). Qo-win ñao = Cualquiera que sea. |
| Cuando | Apankay. Forma dudosa. |
| Cuanto, a, os, as | Kinchassu o kiñchasso. Kinchassu pachawi? = ¿Cuántas veces? También las formas: Kitkay, kit-qe, Kiguch, kig¡usso. ¿Kitqe pachawi? = ¿Cuántas veces? |
| Cuatro | Sper. Cuarto: sper hors(u). 40 = Sper sqata; 14: sqata sper. |
| Cuerpo | Chejan. Pipu, pipo. Chejan puede significar las partes pudendas, por las frases en que el P. Oré utiliza este sustantivo, muy distinto al de "pipo". |
| Cueva | Gachu, qachu. Q'atu Gachu = Infierno (Gran cueva!). |
| Cuidado! | Pajtá. (q-p). Cuidado: Chumino, chumi. Sust. |
| Cuidador | Ajoeno, ajoqeno. Sqaneno. Chumeno. Part. activo |
| Cuidadoso, a | Esno. Esno qanasim = Sé cuidadoso. |
| Cuidar | Ajona, ajoqena. Chumina. Sqana, esqana. |
| Culpa | Jucha. (q-p). Po jucha wichna: Por tu culpa. |
| Culpable | Jucheno. Juchasapa. (q-p). |
| Culpar, se | Juchacheno. Tumpaqeno. (q-p). |
| Cumplidor | Choneno, chonaqeno. Part. activo. |
| Cumplimiento | Chonnano. Chonasso. |
| Cumplir | Chonana, chonaqena. Qa chonenkina! = Esto cumplan! |
| Curación | Qollano, jampino. |
| Curandero | Qolleno, qollaqeno, jampiri. (a-p). Qamilli. (k-p). |
| Curar | Qollana, qollaqena. Jampina, jampiqena. (q-p). |
| Curativo, a | Qollasso. |
| Custodiar | Chonana, chonaqena. |
| Custodio | Choneno, chonaqeno. Angel choneno: Angel custodio. |
| Chicha | Ukru ukru. Bebida fermentada entre los puquinas. Sutumi. |
| Choza | Issu, isu, isa. Qorochno. Po qorochno = Tu choza. |
| Dador | Qoneno, Qonaqeno. Yeguino. Part. activo. |
| Dañar | Chaskina. Chachina. Qamaqena. |
| Dañino | Chacheno. Chasqasso. Qarnasso. |
| Daño | Chaskino. Qamaqe. Chachi, chachiqe. |
| Dar | Akrodina. Hachna, Hiksqana. Jiana, jiyana, Jiqkina. Qena, Qonana, Yeguina. |
| Decir | Atana. Anina o anena. Akina, aqena. Assona. Jollana. Hacer decir: Jollachina. Jollaguina = Estar a punto de decir. Y así de todos los verbos anteriores. |
| Dejar | Ajrona, ajroqena. Kachina, kachiqena. |
| Delante | Qenu. Altar qenu = Delante el Altar. |
| Dentro | Ysu. Adv. Po ysu = Dentro de tí. |
| Denunciante | Qateno, qatoqeno. Part. activo. |
| Denunciar | Qatona, qatuna, qatoqena. |
| Derecha | Kupi. (a-p). Kupi mohana = En la mano derecha. Kupi es una parte constitutiva del ayllu aymara, que ha dejado numerosos topónimos. |
| Desacatador | Yteno, ytaqeno. Part. activo. |
| Desacatar | Ytana, itana, ytaqena. |
| Desacato | Ytano o itano. Sust. |
| Desamparar | Pahana, pahaqena. Paheno = El que desampara. Part. activo. |
| Desamparo | Pahano. Sust. |
| Descansar | Q'asina. Samarana. (q-p). |
| Descanso | Samarano, samaraqe. Samano = post parto. (q-p). |
| Descender | Qorona, qoroqena. Wasuna, wasuqena. |
| Descendiente | Qoreno, qoroqeno. Wasuno, wasuqeno. Part. Act. |
| Descenso | Qorono. Wasuano. |
| Desconfianza | Sips, sipsi, sipsiqe. Sust. |
| Desconfiar | Sipsina. |
| Descubridor | Sut'incheno, sut'inchaqeno. Part. activo. (q-p). |
| Descubrimiento | Sut'inchano. (q-p) |
| Descubrir | Sut'inchana, sut'inchaqena. (q-p). |
| Desde | Tituch, Tunt. Tunt seeki Yscheso = Desde el uso de razón. Misa qallarasso tituch orela = La misa desde el comienzo oirás. |
| Desear | Apiana. Hastiguina, Hayarina. Apiana. Hatana. Pi-qe, hatanenowi? = ¿Y tú lo deseaste? |
| Deseo | Apiano. Hastiguino. Hayarino. Apiano. Hatano. Hata, hataqe. |
| Deseoso, a | Apiasso, hatanosso. Hayarnosso. |
| Desobedecer | Ytana, Ytaqena. |
| Desobediencia | Ytano.Sust. |
| Desobediencia | Yteno, Ytaqeno. Part. Activo. |
| Despotricar | Jollasqena. |
| Después | Chisu, Tu, tunq. Tunq samarawa hamp = Después del descanso (parto). Qoqasus, qoqasusqe. En enumeraciones. Sachatampe. |
| Desterrado, a | Pañasso. |
| Desterrar | Pañana, pañaqena. |
| Destierro | Pañano. |
| Develar | Sut'inchana, sut'inchaqena. (q-p) |
| Devolución | Ikino. Sust. |
| Devolver | Ykina o Ikina. |
| Descansar | Samana, samarana. (q-p). |
| Descanso | Samano, samarano, samaraqe. (q-p). Sust. |
| Día | Gamen, gamenqe. Qamen, qamenqe. Nut. Luna o Runa. Q'apa runa = La tercera noche o el tercer día. Q'asi qamen = día feriado. Resurreción nut = El día de la Resurrección. |
| Diablo | Supaya. (q-p). |
| Diario | Sapa qamenqe. |
| Dicharachero | Akieno, aqeno. Jolleno, jollasqeno. |
| Dicha | Kusiqe, kusisino. (a-q-p). |
| Dicho | Ataño, aneno. Jolla, jollano, jollaqe. Sust. |
| Dichoso, a | Kusi. (a-q-p). |
| Digno | Wasno. Sust. y adj. |
| Diezmero | Sqapa. Es el recolector de diezmos en la Colonia. |
| Diez | Sqata. Décimo = Sqata hors(u). Para contar de 10 a 20 en puquina: Sqatana pesq = 11. Sqatana stu = 17, etc. |
| Diezmo | Sqata. |
| Díscolo | Ytaqcno, itaqeno. Sust. Part. activo. |
| Dividir | Killchina. Patmana. |
| División | Killchino. Patmano. |
| Divisor | Killcheno. Patmeno. Part. activo. |
| Divulgación | Horsqano. |
| Divulgador | Horsqeno. Part. activo, |
| Divulgar | Horsqena. |
| Doblez | Soano. Tener doblez: Soana. |
| Doler | Japnena. Ñaqarina. |
| Doliente | Japneno. Ñaqareno. |
| Dolor | Japne, ñaqarino. Sust. |
| Don, donación | Akrodino. Hachno. Hiksqano. Jiano, jiano. Jiqkino. Qonano, qonaqe, Yeguino. Sust. |
| Donante | Akrodeno. Hachneno. Hiksqeno, hiksqaqeno. Jieno, jiyeno. Jiksqeno. Qoneno, qonaqeno. Yeguie-no, yeguiqeno. Part. activo. |
| Donar | Akrodina. Hachna. Hiksqana. Jiana, jiyana, Jiqskina. Qonana, qonaqena. Yeguina. |
| Doble | Soqo, sokuntes. |
| Dorado | Kurin, kurimba, qorin. (q-p). |
| Dos | So, soo. Segundo: Soo hors(u). Sqana soo = 12, etc. |
| Docente | Sisqacheno. Part. activo del v. "Sisqachina" = Enseñar. |
| Droga | Qolla, qollaqe, jampi. (a-q-p). |
| Duda | Sips, sipsi, sipsiqe. Sust. |
| Dudar | Sipsina, sipsiqena. |
| Duelo | Japne, japneqe. |
| Dueño | Iki, ki, ikisgo, ikiqo. Cfr. el "Eqeqo", divinidad paceña. |
| Durante | Tuy. Tunt. Tuy samarawa hamp = Durante el descanso (parto). |
| Echado, a | Jich'asso. |
| Echador | Jich'eno, jich'aqeno. |
| Echar | Jich'ana, jich'aqena. |
| El, ella, ello, ellos, ellas | Hi. Hich. Chu. (Pron. personal). |
| El, la los, las | Chu. Artículo determinado. |
| Elevación | Esumano. |
| Elevador | Esumeno, esumaqeno. Part. activo. |
| Elevar | Esumana, esumaqena. |
| Embarazante, embarazador | Omeno. Qoreno (varones). Tajlleno. Part. activo. |
| Embarazar | Omana. Qorina (varones). Tajllina (mujeres). |
| Embarazo | Omano. Tajlliqe. |
| Emborracharse | kitchuana. |
| Embrujar | Chatana, chatallana. Totasqena, sochuna. |
| Embrujo, embrujamiento | Sochu, sochuqe, Tota, totasqe. Sust. |
| Emparejarse | Togrina o tojrina. (p-q). Sólo sexualmente. |
| Emparejador | Tojreno. Part. activo. |
| Emparejamiento | Tojrno. Sust. |
| Emparentado | Saliem sallasi. |
| Emparentamiento | Saliemano. |
| Emparentarse | Sallasina. |
| Empezar | Qallagrina. (p-q). |
| Empleado | Maña, mañasso. Qopuski. Po qopuski = Tu empleado. En el campo: Yanaqona, yanaqonasso. (q-p). |
| Empobrecer | Wisachiqana (= Tener barriga vacía). (p-q). |
| En | -na. Adv. No see-na = En mi corazón. Po iki-na = En tu Padre. |
| Enamoramiento | Rosino, rosqano. Kuyapayano. Eguituno. |
| Enamorador | Roseno, rosqeno. Kuyapayeno. Eguituqeno. Part. activo. |
| Enamorar | Rosina. Rosqena o rosiqena. Kuyapayana. Egui-tuna. |
| Encantamiento | Ohqono, ojqono. Cfr. Ojqo = Luna. |
| Encantar | Ohqona, ojqona, ojqoqena. Sólo como hechizar. |
| Encorvado, a | Kum kumutasso. Adj. y Sust. |
| Encorvar, se | Kumuna, Kumutana, kumuqena. (p-q). |
| Endecha | Qochu, qochuqe. (a-p). |
| Enemigo, a | Guño, awqa-guño. Señ guñot q'espiñaqeta = Líbranos de nuestros enemigos. La forma "awqa": (q-p). |
| Engañador | Soeno. Esqarameno, sqarameno. Sqeno, Yjqeno. Part. activo. Pantaneno. (q-p). |
| Engañar | Soana. Esqaramana, Sqaramana, Sqana. Yjqana o ijqana.Ychqana. Pantanena, Pantachina (q-p). El verbo "soana" = Tener doblez. (so = dos). |
| Engaño | Esqaramano, sqaramano. Sqano, Yjqano o Ijqano. Ichqano o Ychqano. Pantaqe, Sust. |
| Engendrado | Yuri, Churi. (p-q). Westuno. |
| Engendrador | Yurieno, westoqeno. Part. Activo. |
| Engendrar | Yurina, westuna, westoqena. |
| Engendro | Westuno. Sust. |
| Enojar | Chojnana, chojnaqena. |
| Enojo | Chojna, chojnaqe. |
| Enojoso, enojante | Chojneno, chojnaqeno. |
| Enseñante | Wineno. Sisqacheno. Part. activo. |
| Enseñanza | Winano. Sisqachino. Sust. |
| Enseñar | Winana. Sisqachina. |
| Enterrador | Pampacheno, pampachaqeno. Part. activo. |
| Enterrar | Pampachana. (q-p). |
| Entierro | Pampachano, pampachanoqe. |
| Entrada | Elo, ilo. Cfr. Top. "Ilo". Cfr. los "Ilotas". |
| Entrante | Eloqeno, iloqeno. |
| Entrar | Echena. Elona o ilona. Attas eloqench! = No entrarán! |
| Entrega | Jiano, Jiyano, Jitkina. Qono, qonano, qonaqe. Ye-guino. Sust. |
| Entregar | Qona, qonana, qonaqena, yeguina. |
| Entristecedor | Japneno, japniqeno. |
| Entristecer | Japnena. |
| Envenenador | Ento mateno. Part. activo. |
| Envenenar | Ento matana. |
| Enviado | Tonnasso. |
| Enviar | Tonana, tonaqena. Tonnana. |
| Envío | Tonano, tonnaqe. Las 2 versiones en el P. Oré. |
| Enorme | Tota, toto, tutu. Toto Maku = Brujo, Gran Jefe. |
| Equivocación | Pantaqe, pantano. Sust. |
| Equivocarse | Pantana, pantaqena. (q-p). |
| Errar | Pantaqena, pantana. (q-p). |
| Error | Pantaqe, pantano. |
| Escarnecedor | Qamaqeno. Part. activo. |
| Escarnecer | Qamaqena. |
| Escarnio | Qamaqe. |
| Escaso, a, os, as | Moqra, mogra. Mogra wanano = Escasa cosecha. |
| Escindente | Patmeno. |
| Escindir | Patmana. |
| Escisión | Patmano. |
| Esclavo, a | Yana. (q-p). |
| Escoba | Picheno. |
| Esconder | Allqena. Chaqena. Jijina. Qaqana, qaqaqena. Wa-ñana. Uqana, uqasqena. Stiqana. Stowana. Paqana, paqaqena. (q-p). Varias formas. |
| Escondite | Stowano. Jijino. Qaqano. Wañe, wañaqe. Uqe. Uqaqe. Stiqano. Paqaqe. (q-p). |
| Escucha | Orano, qatano, qatallano. Sust. |
| Escuchar | Orena. Qatana, qatallana. |
| Espacio | Qoro. Goro. Designa normalmente un espacio montañoso. |
| Espacioso, a | Q'atu, Q'ato. Adj. |
| Espejo | Rirpu o Lirpu. |
| Espera, esperanza | Wachno. Tiano. Sust. |
| Esperar | Wachna o wachnana. Tiana |
| Espiral | Choqo, chuku. Cfr. el top. "Chucuito" (De. La Paz. |
| Espía | Chapa, chapaqo, chapaqeno. Waqaycheno. (q-p). Hoy el "chapa" es el policía urbano. Top. Chapare. Dep. Cochabamba. |
| Espiar | Chapana, chapaqena. Waqaychana. (q-p). |
| Esposa | Atago. Atago-guja atuwi? = ¿La recibes por o como esposa? |
| Esposo | Raago. Atagoye, po raagom ytinowi? = ¿Esposa, a tu esposo recibes o aceptas? |
| Estancia | Aschano, qañano, qanaqe. qananaqe, qahano. Sust. |
| Estante | Ascheno. Qañeno, qaheno. Part. activo de aschana y qana. |
| Estar | Qana, qahana, aschana, asqana. Verbos auxiliares. |
| Este, a, os, as | Qa, qasqe, Qo. Adj. o Pron. demostrat. Qo ni ha-taguench: Esto yo quiero. Qo miñs orela = Escucha a estos hombres. Idem, ese, a, o, etc. Qa jolla-chiguench = Esto nos hace decir. |
| Estrella | Wara. Wara wara = Estrellas, firmamento nocturno. |
| Eterno | Wiñaya. Adj. (p-q). Wiñaya kumano = Vida eterna. |
| Evidenciar | Sut'inchana, sul'inchaqena. (q-p). |
| Evidente | Sut'in. (q-p). |
| Examen | Qohano, qohanqano. |
| Examinador | Qoheno, qohanqeno. |
| Examinar | Qohana, qohanqena. |
| Excelente, excelso | Qollano. (a-q-p). |
| Exigencia | Hitkino, hitkisino. Qatano, qatno. |
| Exigente | Hitkqcno, hitkiscno. Qateno, qataqeno. |
| Exigir | Hitkina, hitkisina. Qatana, qataqena. |
| Existencia | Aschano, qanaqe. Qahano, Qahasso. Aschasso. Qanasso. |
| Existente | Ascheno, qanaqeno, qaheno. Part. activo. |
| Existir | Aschana, qana, qanaqena, qahana. |
| Expectación | Wachna, wachno. Sust. |
| Expectante, expectador | Wachneno. Part. activo. |
| Expectar | Wachnana. |
| Expresar | Atana, anina o anena, jollana, jollaqena. Ataguina = Is a decir, estar a punto de expresar algo. |
| Expresión | Ataño, anino, jolla, jollano. Sust. |
| Expirar | Hallaqena, hallagrina o hallaguina. |
| Extranjero | Chuchi miñ. |
| Extraño, a | Chuchi. Guillasso. Qama guillasso = Extraña necesidad. |
| Falaz | Soeno,soaqeno. |
| Falso, a | Jari. ¿Jari jurenowi? = ¿Juraste en falso? |
| Falta, faltamiento | Jucha, juchaqe. (q-p). Falta de respeto = Choñano. |
| Faltar | Juchallina, juchalliqena. (q-p). Faltar al respeto = Chonana. |
| Favorecido, a | Jumnasso. María, Dius jumnasso hanch = María, eres favorecida de Dios. |
| Favorecer | Jumana, jumaqena. |
| Faz | Yuqe, puta. |
| Fe | Kuhano, qohano. Tiano. |
| Feliz | Kusi. (q-p). |
| Felicitar | Kusi anina. |
| Femenino,a | Qono. Ver "hembra". |
| Feriado | Q'asi qamen. Sust. |
| Feto | Sullu, sulluqe. (a-q-p). |
| Figura | Qoshan, qoshanqe. |
| Figuración | Qoshano. Qoshachino. |
| Figurador | Qoshanqeno. Part. activo. |
| Figurar | Qoshana, qoshanqena. |
| Fin, final | Honaja. Puchuno. (p-q). Puchuqas-qama = Hasta el final. |
| Finalizar | Honajana. Puchuna, puchuqena. |
| Finalmente | Qoqassus, qoqasusqe. En enumeraciones. |
| Flojear | Killana, killaqena. |
| Flojo | Killeno, killaqeno. Killasso. Sust. y part. activo, (q-p). |
| Fornicación | Chinkino. Kiñano. Watunqano, Suwarqano. Sust. |
| Fornicador | Kiñeno. Watunqeno. Suwarqeno. Chinqeno. Part. activo. |
| Fornicar | Kiñana. Watuna, watunqena. Suarqena. Chinkina. En puquina se diferencia a veces por sexo: Ingui-na = fornicar, hacer el acto sexual en mujeres. Rosina: sólo en varones. |
| Forzadamente | Takuch. |
| Forzar | Takuna. taqoqena. |
| Fuerte | Takasso. |
| Fuerza | Taku. |
| Gemido | Qarno. Kichuno. Sust. |
| Gemir | Qarana, qaraqena. Kichuna. |
| Gestar | Mihana, miguena, mihaguena, mihasqena. "Mi" = Madre. |
| Gran, grande | Q'atu, qhato. Tota, toto, tutu. (p-q). |
| Gratis, gratuito, a | Q'asi. (q-a-p). |
| Gritar | Anena. Cfr. "decir". Ama nim aneta! = No me grites! |
| Grito | Anino. |
| Guardar | Waqaychana. (q-p). |
| Golpe | Sipi, sipiqe. Sust. |
| Golpeador | Sipeno, sipiqeno. |
| Golpear | Sipina, sipiqena. |
| Guardar | Chonana, chonaqena. |
| Guardián | Choneno, chonaqeno. Part. activo. Angel choneno: Angel de la Guarda. |
| Haber | Kana, kanaqena. Appay kanch = No hay! |
| Habitación | Ekumano Kumano. Po kumano-na aschapi? = ¿Estás en tu habitación? |
| Habitante | Ekumeno. Kumeno. Kumeno miñs = Los hombres habitantes del lugar. |
| Habitar | Ekumana. Kumana, kumaqena. |
| Habladuría | Ataño. Aniqeno Jollano. Atasso. Jollasso. Sust. |
| Hablador | Ateno, aneno, aniqeno. Jolleno, jollaqeno. Part. activo. |
| Hablar | Atana, anina. Jollana, jollaqena. Hablar mal = Ento jollana. Hablar bien: wawo jollana. |
| Hacedor | Qalleno, qallaqeno. Qallaqasso. El Hacedor: Dius qallaqeno. |
| Hacer | Qallana, qallaqena. |
| Hacerse | Rukuna, tuk'una. (p-q). |
| Harto, a, os, as | Huntu. Adj. y Adv. Huntu muchuqe = Harto sufrimiento. |
| Hasta | -qama. (q-p). Honaja-qama = Hasta el fin. |
| Hechicero | Chateno, chatalleno. Totasqeno. Ohqeno, ojqeno. Cfr. Ojqo = Luna. |
| Hechizar | Chatana, chatallana. Totasqena. Ohqona, ojqona. |
| Hechizo | Chatano. Chatallano. Totasqe. Ohqono, ojqono. |
| Hecho, hechura | Qallano. |
| Hecho, a | Qallaqasso. Po hatano qallaqasso hanta!: Que tu voluntad sea hecha! |
| Hembra | Atago, qono. China. (q-p). |
| Herida | Chachino, chaskino. Sust. |
| Herido, a | Chachesso. |
| Herir | Chachina. Chaskina. |
| Hermanar | Jilana, jilalena. Jilachina. (a-q-p). Jilalcnowi? = ¿Lo trataste como hermano? |
| Hermano, a | Jila, jilaqo. (a-p). Po jilam kuyenowi? = ¿Amaste a tu hermano? Tí, ni kuyagucnch = Sí, lo he amado. |
| Hesitante | Sipseno. Part. activo. |
| Hesitar | Sipsina. |
| Hijo, a | Chusku. Aya. Hara, haya. Hayarey!: Hijo querido! Hayaye! = Hija querida. Aya aya = Hijos. Aya raago = Hijo varón. |
| Hipocresía | Soano. Sust. Del Verbo "soana" = Tener 2 caras. |
| Hipócrita | Soeno. De "so" = Dos (caras). Part. activo. |
| Holgar | Q'asina, q'asiqena. Kusisina. (q-p). |
| Hombre | Miñ. Mana. Hombres = Miñs o miñkuna. Valor genérico. |
| Honra | Yupaychano. (q-p). |
| Honrar | Yupaychana. (q-p). |
| Hora | Jisi, hisi. ¿ki jisi hanwi? = ¿qué hora es? |
| Huérfano | Wajcha. (q-p). |
| Hurtar | Rikina. Suana, suwana, suwarqena. (q-p). |
| Hurto | Rikino. Suasso. Suwano. (q-p). |
| Idea | Illa. Illano. Taja, tajano. Sust. |
| Ideal | Illasso. Tajasso. |
| Idear | Illana, tajana. |
| Idolo | Qaquia. Es uno de los ídolos de la lista del P. Oré. No hemos podido discernir el tipo concreto de ídolo que es. |
| Igual, igualmente | Jinanti, jinantiwa. (q-p). |
| Igualar | Jinanqena. (q-p). |
| Imaginar | Parana, paraqena. Tajana, illana. |
| Imaginación | Para. Paraqe. Parano. Tajano, illano. |
| Imitación | Qatino. (q-p). |
| Imitador | Qateno. |
| Imitar | Qatina. (q-p). |
| Impedimento | Harq'ano. Patino, patiqeno, Wasano. |
| Impediente, impedidor | Pateno, patiqeno. Waseno, wasaqeno. Harq'eno. (p-q). Part. activo. |
| Impedir | Harq'ana. Patina. Wasana, wasaqena. |
| Incidir | Akrona, akroqena. |
| Inclinación | Kumu, kumuno. |
| Inclinarse | Kumuna, kumuqena. (q-p). |
| Indígena, indio | Maña, mañasso. Normalmente en Oré se refiere al que trabaja por los españoles. Cfr. yanaqona, ya-naqonasso. (q-p). |
| Inducción | Kiwino, Sust. |
| Inducir | Kiwina, kiwiqena. |
| Inductor | Kiwiqeno. Part. activo. |
| Infiel | Sqameno, sqarameno. ¿Po atagom sqameno enowi? = ¿Fuiste infiel a tu mujer? Part. activo. |
| Infierno | Q'atu paqas. Q'atu gacho. Textual = Gran caverna. |
| Iniciador | Qallagreno. (p-q). |
| Iniciar | Qallagrina. (p-q). |
| Inicio | Qallagrino. (p-q). |
| Instrucción | Sisqachano. Sust. |
| Instructor | Sisqacheno. Part. activo. |
| Instruir | Sisqachina. La part. "chi" es quechua. |
| Insultante | Choñeno, choñaqeno. Jolleno, jollaqeno. Sqame-no. Sqarameno. Part. activo. |
| Insultar | Choñana, choñaqena. Jollana, jollaqena. Sqamana, Sqaramana, Inchina. |
| Insulto | Choña, choñaqe. Jolla, jollaqe. Sqama, sqamaqe. Q'asi nana (= Nombre vano o mal nombre). Cfr. chojnana o chojñana: Puede ser el mismo verbo. |
| Intermediario | Tonasso. |
| Invocación | Chamo, chanqano. |
| Invocar | Chanana, chanqana. |
| Ira | Chojna, chojnaqe. |
| Irradiación | Ilo, illino. Top. "Ilo" puerto de la costa peruana. |
| Irradiador | Eliqeno, illeno. |
| Irradiar | Illina, ilina, elina, illiqena. |
| Irritación | Chojna, chojnano. |
| Irritante | Chojneno. Chojnaqeno. |
| Irritar | Chojnana, chojnaqena. (p-q). |
| Jabón | Mata, mataqe. Sust. |
| Jefe | Qamasso. |
| Jiba | Kumu, kumuqe. (p-q). |
| Jornal | Qamen qallano. Trabajo de un día. |
| Jornalero | Yaassu. Ysu, Issu. Yssu qameno. Etimológicamente, Ya-assu = Trabajador del dios "I", puquina-quechua. |
| Junto | Chiqa. (p-q). |
| Juramento | Jurasso. Hari Jurasso = Falso juramento. |
| Jurar | Jurana. (c-p). |
| Justo | Wawo, wago, waqo. Misma raíz de "wali" (a) y "walej" (q). |
| Ladrón | Apaheno. Riqeno.Suwa, sua, sueno, suwarqeno. (q-p). Sust. y part. activo |
| Latente | Qateno. Qatasso, wañe. Adj. y part. activo. |
| Latiguear | Takina. |
| Látigo | Taqasso. (p-q). |
| Lavadero, lavabo | Taqsano. Matano. Sust. |
| Lavador, lavandera | Taqseno. Mateno, mataqeno. Part. activo. |
| Lavar | Tajsana. (p-q). Matana. |
| Lazo (para cazar) | Sipi, sips, sipiqe. Sust. |
| Levantar | Taqana. Esumana, esumaqena. Levantar (= acusar) = Yacheguina. Tumpana, tumpaqena. (q-p). |
| Levante | Taqeno. Esumeno. Part. activo. |
| Liberador | Ewistueno. Q'espichino (q-p). Qolleno, qollaqeno. Part. activo. |
| Liberar, librar | Ewistuna. K'ispina, k'ispichina. (q-p). Qollaqe-na. (p-a-q). Ver también la formas: Q'espiña, q'es-pichina. Q'espiñaqeta: Líbranos! |
| Limbo | Qananaqe. (Lugar de estar). Vocablo creado por G. Oré. |
| Limpiar | Tajsana, tajsaqena. Pichana, pichaqena. (q-p). |
| Limpieza | Tajsano. Pichano. |
| Limpio, a | Tajsa. Pichasso. Mat'i. Mat'i anima = Alma limpia. |
| Loa | Yupaychano. (q-p). |
| Loar | Yupaychana. (q-p). |
| Luego | Sachatampe. Qoqasus, qoqasusqe. En enumeraciones. Adv. |
| Lugar | Gachu. Goro, qoro. Pacha. En lugar de. Pateros Dius pacha hasu = El Sacerdote está en lugar de Dios. Para tierra, mundo, piso, suelo, el puquina dice "paqas" y no pacha. Top. Qoro-qoro. (Potosí. La Paz). |
| Luna | Ohqo, ojqo. Oqho. (u-p). |
| Llama | Re, ree, reeqa. Animal doméstico de pastoreo andino. Raago ree = Llamo, o llama macho. Atago ree = Llama hembra. También = he, hee. No se ha podido diferenciar exactamente el tipo de ganado entre ree y hee. Ambos son claramente onomatopeicos. |
| Llamado, a | Chamo (sust.). Chanqasso (adj.). |
| Llamar | Chanqana. |
| Llamativo, a | Chaneno. Chanqeno. Part. activo. |
| Llanto | Qarno. Waqas, Waqano. Kichuno. Sust. |
| Llegada | Wachano. Sust. |
| Llegar | Wachana, wachaqena. |
| Llevar | Eqana. |
| Llorar | Qarana, qaraqena. Kichuna.Waqana, waqaqena. (q-p). |
| Macho | Raago + el nombre del animal. Se opone a atago = Hembra. Vale para personas y animales, al señalar el sexo o género. |
| Madera | Mowe. Sust. |
| Madre | Imi, mi. Ni imi = Mi madre. Chumi: Cuidado maternal. Paqas Mili: Madre Tierra (p-q). |
| Malo, a | Ento. Ento jolla = Mala palabra. |
| Malhechor | Ento qalleno, o ento qallaqeno. |
| Maltratador | Incheno. Sqalleno. Sqameno, sqarameno. De palabra: Jolleno, jollaqeno. Part. activo. |
| Maltratar | Inchina. Sqallina, sqamana, sqaramana. De palabra: Jollana. |
| Maltrato | Inchino. Sqalla, sqalliqe, sqallasso, sqama, sqamsu, jolla. Sust. |
| Mandamiento, mandato | Gama, qama, Qo-gama. Qamachisso. (p-q). |
| Mandante | Qamasso. Qamacheno. Sust. y part. activo. |
| Mandar | Pestuna, pestoqena. Qamachina. (q-p). Mandar = enviar = Tonana, tonaqena. |
| Mancebo | Tojreno. Part. activo. Mancebasso. (c-p). Sust. |
| Manifestante | Puteno. Sut'incheno, sut'inchaqeno. Part. activo. (q-p). |
| Manifestar | Putaña. Sut'inchana, sut'inchaqena. (q-p). |
| Manifiesto | Putano. Sut'in. Adj. Sut'inchano. Sust. |
| Maniobra | Mojqano, mojgano. De moha = mano. |
| Maniobrar | Mojqana. |
| Maniobrero | Mojqeno. Part. activo. |
| Mano | Moha, mojna. Ni moha-wa = Con mi mano. Ku-pi mojna = Mano derecha |
| Manojo | Mohano. |
| Manoseador | Moheno. Tosteno, tostaqeno. Sagueno, sajeno. Part. activo. |
| Manosear | Mohaqena.Tostana, tostaqena. Sagana, sajana. |
| Manoseo | Mohano. Tostano, tostaqe. Sagano, sajano. Sust. |
| Mansión | Kusi wachno qolleno. |
| Martillo | Sipi, sipiqe, Sust. |
| Masticar | Lulina. Cfr. comer. |
| Masturbación | Tawstaqe, tostaqe, tostasso. |
| Masturbador | Tawstaqeno,tostaqeno. Part. activo. |
| Masíurbarse | Tawstaqena, tostaqena. |
| Matar | Hallachina. Hallanena. |
| Maternidad | Imi hanaqe. |
| Materno, o, os, as | Mi hasso. |
| Mayor de edad | Ischesso. Part. activo, y sust. |
| Medicamento | Qolla, qollaqe. Jampi. (a-q-p). |
| Medicar | Qollaqena, jampina. (a-q-p). |
| Médico | Qolleno. Jampiqeno. (a-q-p). Part. activo y sust. |
| Mejora, mejoramiento | Sumano. (a-q-p). |
| Mejorar | Sumeskina. ¿Mejoraste? = ¿Pi sumeskinowi? |
| Memoria, memorial | killano. Illano. Ewigano. Sust. |
| Menstruación | Much'u qaaqe, much'u lunay. |
| Menstruante | Much'u atago. |
| Menstruar | Much'una. (q-p). Cfr. sufrir o tener dolores. |
| Mentir | Llullana, llullaqena. (q-p). |
| Mentira | Llullano, Sust. (q-p). |
| Mentiroso | Llulleno, llullaqcno. Part. activo. (q-p). |
| Merecedor | Wasnano, wasnaqeno. Part. activo. Qonano (mujeres). |
| Merecer | Wasnana. (en varones); qonana (en mujeres). |
| Merecimiento | Wasno. (de varones). Qono (de mujeres). Sust. |
| Mérito | Wasno (varones). Qono (mujeres). |
| Mezcla | Mistuno o miqstuno. |
| Mezclador | Mistuqeno. |
| Mezclar | Mistuna o miqstuna. |
| Mientras | Tuy. Adv. |
| Mi, mis, mió, a, os, as | No. Adj. posesivo. No seena = En mi corazón. Como interjección exclamativa: -rey. Apu-rey = Señor mío! |
| Mira, mirada, miramiento | Hiskiqe, histiqano. Qohano. |
| Mirador | Hisqeno, hiskiqeno. Qohanqeno. Part. activo. |
| Mirar | Hiskina, hiskiqana. Qohana. Mirarse = Qohanqe-na. Ver "hiski" = ojo. |
| Mirarse en espejo | Rirpuchina, lirpuchina. (p-q). |
| Misericordioso, a | Kuyapayeno. (p-q). |
| Mismo | Kiki. (p-q). La raíz parece etimológicamente puquina, repetitivo. |
| Momento | Jisi, hisi. ¿ki jisi-na? = ¿En qué momento? |
| Montar | Wasquina (= solo varones); qokina (sólo mujeres). El verbo se refiere a montar sobre animales o vehículos: burros, caballos, bicis. |
| Montículo | Goro, qoro. Top. Qoro qoro (La Paz). |
| Montón | Anqano. Sust. |
| Morada | Haqano. Qorochno. No qorochno-na = En mi morada. Kumano, ekumano. Sust. |
| Morador | Haqeno. Ekumeno. Kumeno. |
| Morar | Haqana. (p-a). Ekumana. Kumana, kumaqena. |
| Moribundo | Halleno, hallaguino. El que muere. Part. activo. |
| Morir | Hallaría. Hallalla! = Muerto está!, o !Que muera! Exclamación de victoria de los puquinas, transmitida por los aymaras hasta hoy. Hallaguina (p-q) = Ir a morir, estar a punto de morir. |
| Mortal | Hallasqeno. "Pi, miñ hallasqeno" = Tú, hombre mortal! |
| Mortífero, a | Hallacheno. Hallaneno. Part. activo y adj. |
| Mostrador | Wineno. |
| Mostrar | Winana, sisqachina. |
| Motivo | Ukisto. Wichna. Po jucha wichna = Motivo de tu pecado. También; Nana (= nombre): E-nana, go-nana = Con o sin motivo. |
| Mucho, a, os, as | Huntu. Huntu mut'o = Mucho sufrimiento. Adj. |
| Mudo | Opa, upa, opaqe, upaqa. (p-q). Cfr. Upallina: Adorar. |
| Mujer | Atago. ¿Atago-guha atuwi? = ¿La recibes por mujer? Se opone a raago. Po atagom = A tu mujer. |
| Muera! | Hallalla. (p-a). |
| Muerte | Hallas, hallaqe. |
| Muestra | Winana, sisqachano. Sust. |
| Muy | Huntu. Adj. que funciona como superlativo. Huntu kusi qamenqe = Día de gran alegría. |
| Nacer | Paqarina. (p-q). Las paqarinas son adoratorios orientados hacia el sol naciente. Cfr. Paqas = tierra. |
| Naciente | Paqarieno. |
| Nacimiento | Paqarisso. |
| Nada | Appanqara, appaqara. |
| Nadie | Apaki. |
| Necesidad | Qama, qamaqe. De ahí el "qamaqe" = Zorro, en aymara. |
| Necesitar | Hitkina, hitkisina. Qamana, qamaqena. |
| Necesitado, a | Hitqeno, hitkiseno. Part. activo. Qamasso. Adj. y sust. |
| Negación | Appano. Tokasso. Sust. |
| Negar | Apana, appana, appaqena. |
| Negarse | Toqena. Apa o ama anena (= decir no). |
| Negligente | Allqeno. |
| Ninguno, a | Apaki. Appa qaña, o ama qaña, según sea negación prohibitiva o no. |
| Niño pequeño | Kío, guio. |
| No | Apa, appa, apaqe, apasso, appans, appay. Attas. Prohibitivo = Ama (q-p). |
| Noble | Qatu nana = Gran nombre. Qatu Iqo = Gran persona. Khapaj. (q-p). |
| Nombrar, nominar | Nanaqena, manana. Cfr. Poner nombre a una persona. |
| Nombre | Nana. Qatu nana = Gran nombre o persona. Mana. En puquina parece identificarse la persona con el nombre. Por eso la doble forma "nana" y "mana". |
| Nosotros, as | Señ. Pron. personal. Señ-guta = A nosotros. |
| Novio | Eguituqeno. |
| Nuestro, a, os, as | Señ, sin. (Adj. posesivo). Señ kumano = Nuestra vida. Señ Iki = Padre nuestro. |
| Nueve | Chega, cheqa. Chega horsu = Noveno, a. 19 = Sqata chega. |
| Nuevo, a | Wanaqa. Anin wanaqa = Ropa nueva. |
| O | In, inqe. Tay...tay; nu...nu. Conj. disyuntiva. Tay iki, tay ¡mi = O padre o madre. |
| Objeto | Hamu, jamu. ¿ki hamum pi yegüe? = ¿Qué objeto o cosa diste tú? |
| Obra | Qallaqc, tajsqano. |
| Obrar | Tajsqana, qallana. |
| Obrero | Qallasso. Tajsqasso, qalleno, qallaqeno, qalla-waya. |
| Obsequiador | Yeguieno. Part. activo. |
| Obsequiar | Yeguina. |
| Obsequio | Qona, qonaqe. Yeguino. Wichino. Sust. |
| Observación | Chonano, hiskino, hiskiqano. Qohano, qohasso. |
| Observante | Choneno. Hisqeno, hiskinqeno, qoheno, qohanqe-no. Part. activo. |
| Observar | Chonana. Chonaqena. Hiskina, hiskiqana, qohana, qohanqena. |
| Obstaculización | Patino, patiqe. Haarq'ano. |
| Obstaculizante | Pateno, patiqeno. Harq'eno. Part. activo. |
| Obstaculizar | Patina, patiqena. Harq'ana. (p-q). |
| Obstáculo | Patiqe, patino, pati. |
| Obtención | Hipano. Yschano. |
| Obtener | Hipana, hipaqena. Yschana, Yschaqena. |
| Ocultante, ocultador | Allqeno. Jijeno. Jijiqeno. Q'ateno. Wañeno, wañaqeno. Stoweno, stiqeno. |
| Ocultar | Chaqena. Allqena. Jijina, jijiqena. Q'atana. (a-p). Wañana, wañaqena. Uqana, uqasqcna, Stowana, stiqana. Paqana, Paqaqena. (q-p) Varias formas utilizadas por el P. Oré. |
| Oculto, a | Allasso.Jijinosso. Q'atano. Wañe, wañeqe, stowa-no. stiqano, stiqasso. Paqasso. Adj. y sust. |
| Ocho | Kina. Octavo: Kina hamp, o kina horsu. 18 = Sqata kina. |
| Odiar | Chechana, chejqana. Chejnina (q-p). Etzqena. Sqallina, sqamana, sqaramana. |
| Odio | Checha, chechano. Chejgano. Chejnino (q-p). Etz-qe. Sqalla, Sqama, sqamsu, sqara. Sust. |
| Odioso | Chechasso, chejqasso o chejgasso. Adj. Chejneno, chejnicheno. Etzqeno. Sqalleno, Sqameno, sqarameno. Part. activo. |
| Ofender | Choñana, choñaqena. Inchina, inchiqena. |
| Ofensa | Choña, choñano.Inchino. Inchesso. |
| Ofensor | Choñeno, choñaqeno. Incheno, inchiqeno. Part. activo. |
| Oferente | Akrodeno. Hiksqeno, hiksqaqeno. Jiksqeno, Qo-neno. Yeguieno. Wicheno. Part. activo. |
| Oferta | Akrodino. Hiksqano. Jikskino. Qono, Qonaqe. Yeguino. Wichino. Sust. |
| Ofrecer, ofertar | Akrodina. Hachna. Hiksqana. Jiana, jiyana, Jiq-kina. Qonana, Yeguina. Wichina. |
| Ofrecimiento, ofrenda | Hachno. Hiksqano. Jiano, Jiqkino. Qona-qe, qono. Yeguino. Wichino. Wichno. Sust. |
| Oh! | A! Oh, Misericordiosa! = A kuyapayeno! |
| Oidor | Oreno. Qateno, qatalleno. Sust. y part. activo. |
| Oír | Orena, Qatana, Qatallana. |
| Ojo | Yuqe. Hiski. Po kiki hiski hiskinoa = Con tus propios ojos lo verás. |
| Olvidadizo | Allaqeno. Stiqeno. Adj. Part. activo. |
| Olvidar | Allana, allaqena. Stiqana. |
| Olvido | Alia. Stiqano. Sust. |
| Ondulación | Choqoro. |
| Ondulante | Choqoreno. |
| Ondular | Choqona. El movimiento de la víbora, la cho-qora. |
| Operar | Tajsqana, qallana. |
| Orden | Qamachisso. Sust. (q-a-p). |
| Ordenar | Pestuna, pestoqena. Qamachina. (p-q). |
| Oriente | Paqarieno. Part. activo, (p-q). |
| Oscurecer | Ch'amana, ch'amaqena. |
| Oscuridad | Ch'ama, ch'amaqe. Sust. |
| Oscuro, a | Ch'amasso. Adj. |
| Orto | Paqamo. Sust. Cfr. las "paqarinas", ritos del amanecer. |
| Otear | Waqaychana. (q-p). |
| Otro, a | Wajna. (p-q). Otros,as = Wajnach. Wajlla = Cualquier otro. |
| Oveja | Re, ree, reeqa. Raago ree = Animal hembra, doméstico y de pastoreo, andino. Cfr. re, ree. |
| Oyente | Oreno, qateno, qatalleno. Part. activo. |
| Padecimiento | Ñaqarino, (q-p). Qajano, muchuno. (q-p). Mut'o, mut'aqe, mut'ano. (p-q). |
| Padecer | Ñaqarina (q-p); Qajana, qajaqena. Muchuna. (q-p). Mut'una, mut'uqena. (p-q). |
| Padre | Iki, ki, ikisqo o ikisgo. Chuki, chuqe, Yuqe, Yuqs. Señ Iki = Padre nuestro. Pateros = el sacerdote. También: Chuki, chuqe, yuqe, yoqe = Padre, como el ojo que todo lo ve. |
| Palabra | Sunch, such. No sunch órela = Escucha mi palabra. |
| Palo | Lawa, mowe-lawa. |
| Palpación | Tajllino. Tostano,tostaqano, sajano, sagano. |
| Palpador, palpante | Tajlleno, tosteno, tostaqeno, sagueno. Part. activo. |
| Palpar | Tajllina.Tostana, tostaqena. Sagana, sajana. |
| Para | -gu, guta, gutaj, gutach. Atago-guta = Para la mujer. |
| Para qué? | ¿Kiñchassu? |
| Pariente | Yurieno. Referido a la mujer que pare. Part. activo. |
| Parir | Pariente afín = Salla. Pariente de línea materna = Sami. = Yurina. |
| Parlante, parlachin | Jolleno, jollaqeno. Sust. y part. activo. |
| Participación | Echino. Elono. |
| Participante | Echeno, eloqeno. |
| Participar | Echena, elona, eloqena. |
| Parto | Yuriqe. Samano = Post parto. Sust. |
| Pecado | Jucha, juchaqe (q-p). |
| Pecador | Juchasapa. (q-p). Jucheno, juchancheno. (p-q). |
| Pecar | Jucharía, juchaqena. Juchanchana, Juchallikuna. (q-p). |
| Pedir | Hatana. Wanana, wanaqena. |
| Pelea | Watiqe, watino. Magueqe, maguino. |
| Peleador | Watiqeno. Magueno. |
| Pelear | Maguina. Watikina. Maguina. Miqstu maguina = Pelear entre muchos. |
| Pena | Japne. Qarano, qarno, ñaqarino, mut'o, much' uqe. |
| Penar | Japnena. Qarana, qaraqena. Ñaqarina. Much'una (q-p). Mut'una (p-q). En sentido moral y físico. |
| Penoso | Qarasso. Mut'osso. |
| Pensamiento | Ewino. Ylla, lili, Illano o Yllano, Illasso. Illin. Taj, tajano. Para, paraqe, parano. Sust. Cfr. también: "vacío". |
| Pensador o pensante | Ewigueno. Pareno. Illeno o Ylleno. Tajeno, tajaqeno. Part. activo. |
| Pensar | Ewina, ewigaqena. Parana, paraqena. Yllana o Illana, illaqena. Taj ana, tajaqena. |
| Percepción | Ituno. |
| Percibidor | Itueno, itoqeno. |
| Percibir | Itona, ituna, itoqena. |
| Perdedor | Ptaqeno. |
| Perder | Ptana. |
| Pérdida | Piano. Ptasso. Ptanogue. |
| Perdón | Pampachano. |
| Perdonador | Pampacheno, pampachaqeno. Part. act. |
| Perdonar | Perdonana. (cast.-p). Pampachana. (q-p). |
| Perezoso | Killeno. (q-p). |
| Permanecer | Qetqana. Ekumana. Kumana. |
| Permanencia | Qetqano. Ekumano. Kumano. |
| Permanente | Ekumeno. Kumeno. Qetqeno, qetqasso. Part. activo y adj. |
| Permisivo, a | Hotonosso. |
| Permiso | Hotono. |
| Permitir | Hotona, hotoqena. |
| Perro | Qomse. Cfr. M. Montaño. (p-qall.). No aparece en G. Oré. |
| Persona | Miñ. Miñkuna o miñs = personas. Yqo. Sust. Etimológicamente, es una referencial al dios pre-in-caico "I" o "Y", de horizonte común a puquinas, quechuas y aymaras. |
| Pertenencias | Ampegue (ta). Qo hassu. |
| Petición | Hatano. Wanano, wanaqeno. |
| Piel | Lipe. De animal o persona. Cfr. Los "Lípez". (p-a). |
| Planta | Malki. Jampi malki (a-q-p) = Planta curativa. |
| Plañidero | Waqagueno. (p-q). |
| Plato (de barro) | Poqe. De esta voz parece emerger en nombre de la etnia puquina, aquí en estudio. "Poqe" etimológicamente sería "lo tuyo". |
| Poco, a, os, as | Pisi, pisiqe, (q-p). Moqra, mogra. Adj. y Adv. |
| Pobre | Wajcha, wajchaqe. (q-p). |
| Pobreza | Wisachicano. (= Barriga vacía), (p-q). |
| Poder | Atina, atipana. (p-q). Verbo. Atipano = Poder, sust. |
| Poderoso | Atipeno. Part. activo. Win atipeno: Todopoderoso. |
| Por | Wichna., -t. Por esto: Qo wichna. Por tu culpa: Pu jucha wichna. Cuaresmat = Por Cuaresma. ¿Por qué? = ¿Kiñchano? |
| Poseedor | Eskuqeno. |
| Poseer | Eskuna, skuna. |
| Posesión (es) | Ampegue (ta). Qañanu, qo hassu. Skuno. |
| Potente | Ateno. Atipeno. (q-p). |
| Precio | Chani. (q-p). |
| Precipicio | Hutu, hutuqe, Hutuno. Sust. |
| Precipitación | Hutuno. |
| Precipitarse | Hutuna, hutuqena. |
| Preddecto | Hayari. Cfr. Haya = hijo. |
| Preñar | Omana. Qorina. El que la produce: Omeno, qore-no. Qoriqeno. |
| Preñez | Ornan (o), omanqe. Qorino. |
| Presencia | Ascha, aschas. Aschano. Sust. |
| Presente | Ascheno. Part. activo. Los presentes = Aschenoch. |
| Primero, primeramente | Wksto, wkisto. Wkstoqa = En primer lugar. Numeral: Pesq, pego, peqo, etc. Sust. adj. y Adv. |
| Princesa | Qo-mi-ye. Forma compuesta de qono = mujer, imi = madre y la expresión cariñosa = "-ye". |
| Prohibición | Harq'ano. |
| Prohibir | Harq'ana. |
| Prójimo, próximo | Masi miñ. (p-q). |
| Promesa | Wanino. Chuasso. Heguino. Sust. |
| Promesante | Wanigueno. Heguieno, heguiqeno. |
| Prometer | Wanina. Heguina, heguiqena. |
| Propalador | Horsqeno. |
| Propalar | Horqena. Masi miñ jucha horsqenowi? = ¿Propalaste el pecado del prójimo? |
| Propio, a | Aschassu, asqasso. Appa asqassu: impropio. |
| Provocación | Kiwino |
| Provocador | Kiweno, kiwiqeno. |
| Provocar | Kiwina, kiwiqena. |
| Pudiente | Atieno. Sust. |
| Quebrar, se | Patmana, patmaqena. |
| Querendón | Apieno. Hateno. Kuyano, kuyapayeno. |
| Querer | Apiana. Hayarina. Apiana. Hatana. Kuyana, kuya-payana (p-q). |
| Querido, a | Apiasso. Hayarino. Hatawa. Kuyapayeno = enamorado, a. |
| Quiebra | Patmano. |
| Quien, es | Kinchano, kiñchasso. Ñus, nuy. Hors, horsu. ¿Horsuch hollenowi? = ¿Quiénes hablaron? |
| Quizás | Si, sin, siqe. Ina, inago. (a-p). Cfr. "ina", en aymara. |
| Raptador | Atagom suwarqeno. |
| Raptar | Atagom Suwarqena. |
| Rapto | Atagom Suwarqe. |
| Rato | Jisi, Jisiqe, hisi. Qo jisi-na = En este rato. |
| Razón | Ukisto. Wichna. Jucha wichna = En razón del pecado. También: Nana (= nombre). E-nana, go-na-na = Con o sin razón. |
| Real | Cheqa (a-q-p). Jimutki. Adj. |
| Realidad | Jimutkano. |
| Realizar | Kallana, kallaqena. |
| Recepción | Itino o Ytino. Ytnasso. |
| Receptor | Iteno, Ytieno, Ytiqeno. Itnaqeno. Part. activo. |
| Recibir | Ytina, o itina. Ytiqena. Itnaqena. |
| Reciprocamente | Mene. Mene kuyasqaguens = Aménse reciprocamente. |
| Reclamación | Qatano, qatasso. |
| Reclamador | Qateno, qataqeno. |
| Reclamar | Qatana, qataqena. |
| Recoger | Ytina o Itina. Ytiqena. |
| Reconciliación | Wanigui. Waniqe. |
| Reconciliador | Wanigueno. Waniqeno. Part. activo. |
| Reconciliarse | Waniguina, wanigrina. (q-p). Waniqena. |
| Recto, a, os, as | Wawo, wago,waqo. Sust. Parecen diversas versiones de un mismo fonema. |
| Recordar | Ewigaqena. Killana, killaqena. Ewigaqench = Recordarás! |
| Recuerdo | Ewigaqe. Killano. |
| Redondo | Qoro, qorqe. Top. Corque. Dep. Cochabamba. En puquina, la forma "qoro" tiene sentido espacial y temporal, (a-p). |
| Reflejante | (Activo:) Ileno, Rirpucheno. (pasivo:) Qoshanqeno. |
| Reflejar | Ilina, ilaqena. Rirpuchina. (q-p). Reflejarse = Qo-shana. |
| Reflejo | Ila, ilo. Rirpuchino. Qoshan, qoshanqe. |
| Reflexión | Para, paraqe, parano. Yllano o illano. Tajano. |
| Reflexionador | Pareno, paraqeno. Ylleno o illeno, illaqeno. Taje-no, tajaqeno. Part. activo. |
| Reflexionar | Parana, paraqena, Illana o illana, illaqena. Tajana, Tajaqena. |
| Regalar | Hachna. Jiana, jiyana, Jitkina. Qenana, qonana. Wichana. Yeguina. |
| Regalo | Hachno. Jiano, jiyano, jitkino. Qeno, Qona, qona-qe, qono, Wichino. Wichno. Yeguino. Sust. |
| Reina | Qo-mi-ye. Forma compuesta de "qono" = mujer; Imi = Madre y la forma cariñosa "-ye". |
| Remisión | Tonano. |
| Remitente | Toneno, tonaqeno. |
| Remitir | Tonana, tonaqena. |
| Remontante | Waskieno o wasqeno. Part. activo. |
| Remontar | Waskina. |
| Rencor | Etzqe. Sqalla, sqama, sqamsu, |
| Rencoroso | Sqalleno, sqameno, sqarameno. Part. activo. Cfr. odioso. |
| Reposar | Samana, samarana. (q-p). |
| Reposo | Samano, samaraqe, samarano. (q-p). Sust. |
| Representación | Qoshano. |
| Representante, representador | Qoshanqeno. |
| Representar | Qoshana. |
| Representarse | Rirpuchaqena. (Rirpu = Espejo). |
| Respetable | Pateno, pataqeno. Humeno. Yupaychaqeno. (p-q). Part. activo. |
| Respetar | Patana, pataqena. Humana. Yupaychana, Kuyapa-yana. (q-p). |
| Respeto | Patano. Humano. Yupaychano. Kuyano. Sust. (q-p). |
| Respirar | Samana. samaqena. (q-p). |
| Respiro, respiración | Samano. Sust. (q-p). |
| Restitución | Ikino. Sust. |
| Restituidor | Yqeno o Ikeno. Part. Activo. |
| Restituir | Ykina o Ikina. |
| Restante | Puchuqeno. |
| Restar | Puchuna, puchuqena. (q-p). |
| Resto | Puchuno,puchuqe. |
| Resucitado | Esumarosso, Hekumnasso, ekumnasso. Taqasso. |
| Resucitar | Esumaruna. Hekumana, ekumana. |
| Resurrección | Esumarochano, Hekumano, ekumano. |
| Resumen | Anqamuno. |
| Resumir | Anqamuna. |
| Resurgir, resucitar | Taqana. |
| Resurrección | Taqano. |
| Reunir | Anqana, anqamuna. |
| Reunión | Anqano, anqamuno. |
| Reverenciar | Upallina, ubachana. Sentido religioso, (p-q). |
| Rincón | Uqe, uqaqe. |
| Riqueza,s | Qañamu, qohassu. Sust. |
| Robar | Apahena. Rikina, Suwana, suwarqena. (q-p) |
| Robo | Apahino. Rikino. Suwasso. Sust. (q-p). |
| Rodante | Chqoreno. |
| Rodar | Choqona, choqoqena. |
| Rodilla | Esqa. Altar-qenu esqa qanassim = Ponte de rodillas ante el Altar. |
| Romper, se | Patmana, patmaqena. |
| Rompimiento, rotura | Patmano. |
| Ropa | Anin. Taqsa anin = Ropa lavada. |
| Rostro | Yuqe. Puta. |
| Rubor | Istino, histino. |
| Ruborizante | Isteno, histaqeno. |
| Ruborizar | Istana, histaqena. Penqana. (q-p). |
| Rueda | Choqo, choqoro. |
| Rumiar | Illana, illaqena. Parana, tajana. Cfr. reflexionar. |
| Sabedor | Yatieno. (a-p). Yacheno (q-p). |
| Saber | Sisqana. Yatina. (a-p). También, yachana, yache-guina (q-p). |
| Sabiduría | Yatiano. (a-p). Sust. Yachano (q-p). |
| Sacerdote | Pateros, (c-p). Forma adoptada por el P. G. Oré. |
| Sagrado, a | Sumeno, sumarawa. Adj. |
| Salud, salvación | K'espino. Qollano. Ewistuno. Sust. |
| Salvador | Ewistueno. K'espineno. Qolleno. Part. activo y sust. |
| Salvar | Ewistuna. K'ispina, k'ispichina. (q-p). Qollana, qolaqena. (p-a-q). Ver las formas: Q'espina, q'espichina. |
| Sanación | Qollano. |
| Sanar | Qollana, qollaqena. |
| Sangrante | Qameno, qamiqeno. Part. activo. |
| Sangrar | Qamina. Qamichina. |
| Sangre | Qami. Sust. Cfr. el "qamilli" kallawaya. (p-k). |
| Sangría | Qamiqe, qamisso. Sust. |
| Santificar | Qollaqena. (p-a-q). |
| Santo, a | Wawo, wago, waqo. Khapaj. (q-p). |
| Segregación | Atenino. Killchino. |
| Segregador | Ateneno. Killcheno. Part. activo. |
| Segregar | Atenina. Killchina. |
| Seguimiento | Qatino. |
| Seguidor | Qateno, qatiqeno. |
| Seguir | Qatina, qatiqena. (q-p). |
| Segundo, a | Soo horsu. Soo hamp. Sachatampe = En 2° lugar. |
| Seguridad | Tiano. |
| Seis | Chichun. Chinchun hors, o hamp = El sexto. |
| Sembrío, sembradío | Yapu. (a-p). |
| Seno | Karu, keru, keruch. Kiruch. Seno en el parto = Yukuru. |
| Señor | Apu, apo. Iki, ki, ikisgo, ikisqo. |
| Separación | Atenino.Killchino. Sust. |
| Separador | Ateneno. Killcheno. Part. activo. |
| Separar | Atenina. killchina. |
| Séptimo | Stu hors, stu hamp. |
| Ser | Kana, kañana, aschana, asqana. Verbos auxiliares. Sust.: Aschasso, aschano. Kañasso, kañano. As-chaninga. Señ iki aschaninga = El ser o la naturaleza de Nuestro Señor. |
| Servidor | Mañaqeno, mañasso. |
| Servidumbre | Mañano, mañaqe.Sust. |
| Servir | Mañana, mañaqena. |
| Sexto | Chichun hors. chichun hamp. |
| Sí! | Tí. Inteij. |
| Si | Aspe, assi, asuga, asuch, assohors. Conj. condicional. |
| Siempre | Qasi. A qasi Virgen = Oh, siempre Virgen María! |
| Siete | Stu. |
| Sincero,a | Cheqan (a-q-p). Cheqa see = Corazón sincero. |
| Sirviente,a | Mañasso. Mañaqeno. Qono mañaqe = Sirvienta. |
| Sobra | Puchu, puchuqe, puchuno. |
| Sobrante | Puchuqeno. |
| Sobrar | Puchuna. (q-p). |
| Soez | Sqana, sqara. Adj. y sust. |
| Sol | Inti. (q-a-p). Referencial al dios "I": I-ntin = Toda la luz. |
| Solicitación | Wanano. Kiwino. Sust. |
| Solicitador | Waneno, wanaqeno. Kiweno, kiwiqeno. Part. activo. |
| Solicitar | Wanana, wanaqena. Kiwina, quiwiqena. Cfr. tentar. |
| Solo, solamente | Sapa (q-p). Adj. y adv. |
| Sortilegio | Sochu, sochuqe, De soo: dos. |
| Sospecha | Sips, sipsi, sipsiqe. Sust. |
| Sospechar | Sipsina, sipsiqena. |
| Súbdito | Miñ mañano. Iqa, iqaqeno. |
| Subida | Wachuno. Waskino (= sólo varones). Qokino (sólo mujeres). |
| Subir | Wachuna, waskina (m). Qokina (f). Eqanatuna = Subir o ser ascendido o trasportado. |
| Suceder | Aschana. |
| Suceso | Aschano. Sust. |
| Suelo | Paqas. |
| Sufriente | Ñaqareno. (q-p). Qajeno. Mut'eno. Much'uqeno. |
| Sufrimiento | Ñaqarino. (q-p). Qarno, qajano. Mut'o, mutuqe. Sust. |
| Sufrir | Ñaqarina. (q-p). Qarana, qajana. Mut'una. Mu-ch'una. (q-p). |
| Sujeto | Yqo. Sust. Etimológicamente, parece una referencia al dios "I", o "Y", de horizonte común al mundo puquina, quechua y aymara. |
| Suplicante | Waneno, wanaqeno. Part. activo. |
| Súplica | Wana, wanano. Sust. Hatano. |
| Suplicar | Wanana, wanaqena. |
| Suspirante | Ylleno, Illeno, Illaqeno. Part. Activo. |
| Suspirar | Yllana o Illana. |
| Suspiro | Yllano. Illa. Sust. |
| Sustracción | Rikino. Sust. |
| Sustraer | Rikina. |
| Tabla, tablón | Mowe-lawa. De madera. Sust. |
| Tal cual | Jinantiwa. (q-p). |
| Tallo | Mowe. Sust. |
| Tasa | Tassa, tassaqe. (c-p). |
| Tasador | Tasseno. |
| Tasar | Tassana. (c-p). |
| Temporal, temporero | Qoreno, qorqeno. Part. activo. |
| Tenencia | eskuno, skuno. |
| Tener | Eskuna, skuna. |
| Tener edad | Ischina, ischiqena. |
| Tentación | Kiwino. Sust. |
| Tentador | Kiweno, kiwiqeno. Part. activo. |
| Tentar | Kiwina, kiwiqena. |
| Tercero | Q'apa añao. Qhapa hamp. |
| Terminar | Honaha, honaqena. Puchuna, puchuqena. (p-q). |
| Término | Honaha. Puchuno, puchuqe. Sust. |
| Tía | Malaqay. De la lista de parentescos en el P. Oré. |
| Tiempo | Kinar. Parece venir de "kina" = Ocho, como período semanal (?). Qoro, qorqe. Pasar el tiempo: qorona, qorqcna. Qor-na = En tiempo de. Cfr. Ayunana qor-na = En tiempo de ayuno. |
| Tierra | Paqas. Qa paqas = Reino, territorio. Qo paqas = Esta tierra. Cfr. los topónimos: Paqata, Paqajes, etc. |
| Tocar | Tostana. Tostaqena. |
| Todo, a, os, as | Qoma, qomaqe, pura, puraqe (q-p). Win, winku-na. Win Atipeno: Todopoderoso. Plural: Winch. Qoma santokuna = Todos Santos. La forma plural en puquina se toma del quechua o castellano, según casos. |
| Tomadura | Ytiano o Itiano. Sust. |
| Tomar | Ytina, toona. Tomar líquidos = Osqona. Qo-hanna. |
| Tomador | Yteno o Itieno. Tomador de bebidas = Osqcno. Part. activo. |
| Toque | Tosta, tostano. Sust. |
| Total, totalmente | Mat'i-pura. (p-q). |
| Trabajador | Qallasso. Tajsqeno, tajsqasso. Trabajador del campo = Yassu. |
| Trabajar | Kallana, kallaqena. Tajsqana, tajsqaqena. |
| Trabajo | Kallano. Tajsqano. |
| Traer | Toona, toosina, tooqena. |
| Tragar | Lulina. Oqona. Siempre referido a comida. |
| Tragón | Lulieno. Oqeno. Part. activo. |
| Traer | Toona, toosina. |
| Traición | Esqaramano, sqaramano, sqano. Pantachino. |
| Traicionar | Esqaramana, sqaramana, sqana, Pantachina. (q-p). |
| Traidor | Esqarameno, sqarameno, sqareno. Panta-chiqueno. |
| Trampa | Yqano, sujsino. Sust. |
| Trampeador | Yqeno o iqeno, sujseno. Part. activo. |
| Trampear | Yjqana o ijqana. Sujsina. |
| Trasladar | Eqana, eqaqena. Eqaqeno = El que traslada algo. |
| Traslado | Eqano, Sust. |
| Transformante | Tukuqeno. tukuno. (p-q). Part. activo. |
| Transformar, se | Tukuna. (p-q). |
| Transformación | Tuqano, toqano. (p-q). |
| Transportar | Eqana, eqaqena. |
| Transportador | Eqeno. Part. activo. |
| Transporte | Eqaqeno. Sust. y part. activo. |
| Trepar | Wachuna. Común de personas o animales. Waskina = sólo varones. Qokina = sólo mujeres. |
| Tres | Qhapa, q'apa. Numeral. |
| Tributar | Tassana. (c-p). |
| Tributo | Tassa. (c-p). |
| Triste | Japnasso. Qarasso. Pañasso. Qo pañasso paqasna = En esta triste tierra. |
| Tristeza | Japne, japniqe. Qarno. Pañano. |
| Tronco | Mowe-lawa. |
| Trovador | Qochueno. (a-p). |
| Tu | Pi. Ipi, piqe. (Pron. personal). |
| Tu,tus, tuyos, tuyas | Po (antepuesto). Po mi = Tu madre. |
| Ultimo, a | Kachu. Kachu oq'an oq'arawa = Al comer la última Cena. |
| Uno | Wksto, Wkisto. Numeral: Pesq, pesce. Uno a otro = Mene. Mene kuyastakiwens = Aménse unos a otros. |
| Unico | Wksto, wkisto. Sapa (q-p). Adj. |
| Unidad | Mojqano. |
| Unir | Mojqana. |
| Unión | Mojqano. De manos y de espíritu. |
| Uso de razón | Seeki Yschesso. |
| Usted | Pi, ipi, piqe, etc. Ustedes = Pich (u). |
| Ustedes | -chis. Cfr. "vosotros" o "vuestros". |
| Vaciador | Illeno, illaqeno. Part. activo. |
| Vaciar | Illana, illaqena. |
| Vacío | Illasso, Yllassu. Cfr. "pensar". |
| Vanamente, en vano | Q'asi-nana. (q-a-p). |
| Vano | Q'asi. (q-a-p). |
| Varón | Raago. Se opone a "atago" = Mujer. |
| Vasallo | Iqa, iqaqeno. Top. "lea" (Perú). |
| Velar | Chaqena. Jijina, jijiqena, Stiqana, uqana, stowana, paqana. (q-p). Todos los verbos aquí significan ocultar, no vigilar. Velar = Cuidar: Chumina. |
| Vencedor | Atipeno. |
| Vencer | Atipana, atipaqena. (q-p). |
| Veneno | Ento mata, ento mataqe. Sust. |
| Veneración | Patano. |
| Venerar | Patana. Pataqena. Hacer venerar = Pataschina. |
| Venida | Wachano. Sust. |
| Venir | Wachana, wachaqena. |
| Veedor | Qoheno, qohanqeno. |
| Ver | Hiskina, hiskiqana. Qohana, qohanqena. Qojana. |
| Verdad | Jimutqa. |
| Verdadero, a | Cheqan (a-q-p). Jimutqasso. |
| Vergonzante | Isqeno, hisqeno. Part. activo. |
| Vergüenza | Jijisti, Istino, jistino, o histino. Penqano. (q-p). |
| Vez | Pacha. En vez del padre = Pateros-pacha. Soo-pacha: Dos veces. |
| Víbora | Choqora. Qoa. China-qoa, hembra. Idolo en la lista del P. Oré. |
| Vida | Haqano. Ekumano. Kumano. |
| Victoria | Atipano (q-p). |
| Vidente | Qohanqeno. |
| Vientre | Qaru, qeruch. Kiruch. Vientre materno = Imi Yukuru. |
| Vigilante | Chumeno, chumiqeno. |
| Vigilar | Chumina, chumiqena. Sólo en sentido positivo: cuidar. |
| Vigilia | Chumino. Sust. |
| Vino | Sutu, sutumi. |
| Violar | Roguena, roqena. |
| Violencia | Takuno. |
| Violentamente | Takuch. |
| Violentar | Takuna, taqoqena. |
| Visión | Hiskino. Hiskiqano. Qohano. Qojano. Sust. |
| Vista | Hiski. Sust. |
| Visto, a | Hiskinosso. |
| Viviente, vivo, a | Ekumeno. Kumeno. Part. activo. |
| Vivir | Haqana, haqaqena (p-a). Cfr. Jaqe, en aymara. Ekumana. Kumana. |
| Voluntad | Hatano. Po batano = Tu voluntad. |
| Voluntarioso | Hateno, hatanosso. |
| Vos (= tú) | Pi, ipi, piqe. Vosotros: Pich. |
| Voltear, dar vueltas | Choqona, choqorina. Cfr. el "Chukuri". |
| Vuelta | Choqo, choqoro. |
| Vuestros, as | -chis. (q-p). Cfr. Raago-kuna-chis = Vuestros esposos. |
| Ya | Qaa, qaaaqe. Adv. de tiempo. |
| Ya sea | In...inqe. Tay...tay. Nu...nu. Conj. disyuntiva. |
| Yo | Ni, niqe, nich, enicha. Yo pecador = Ni juchasa-pa. Pron. Personal. |
References
[edit]- ^ Aguiló, Federico. 2000. El Idioma del Pueblo Puquina: Un enigma que va aclarándose. Quito, Ecuador: Intercultural de las Nacionalidades Pueblos Indígenas/Fondo Ecuatoriano Populorum Progressio. 116pp.