Appendix:Allentiac word list
Appearance
Canals Frau (1941)
[edit]Vocabulary of Allentiac (also known as Huarpe of San Juan):
Verbs
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| abajar | wezketa-nen |
| aborrecer | zat-kleu-wanen; zat-kleu-tekta-wanen; xinik-kille-tek-tam-nen |
| abrazar | lkopkau-chanen |
| abrir | ltau-manen |
| acabar | zounen |
| aconsejar | choto-xag-manen |
| acordarse | kaytek-wanen |
| acostarse | katetka-nen |
| acusear | polkat-epmanen |
| adorar | lpu-pxetam-nen |
| alcanzar | koñi-wanen |
| alegrarse | elleu-yanen |
| alteración de carne tener el varón | reutekta-muk-ey-nen |
| alteración de carne tener la mujer | zukelltek-ianen |
| alumbrar | all-kapia-nen |
| allegarse | ullu-tek-iam-anen |
| amar | killetk-anen; külletk-anen |
| anudar | atar, rat-chanen |
| apartar | ullu-yanen |
| aporrear | nexpu-tamanen |
| aprender | tuk-wicha-manen |
| aprovechar a otro | choto-pu-eltamanen; choto-elwanen |
| arrepentirse | pux-kaitek-anen |
| arrojar | ten-wanen |
| asomarse | teketka-nen |
| atormentar | xenek-eltemanen |
| avergonzar | turuz-wanen |
| avergonzar a otro | pu-turuz-pa-yunen |
| ayudar | ayak-yanen |
| bajar | wezketam-nen; wezka-nen |
| bautizarse | tomar nombre, hentam-nen |
| beber | mañ-anen |
| besar | muchapia-nen |
| caer | xet, xetu; xetu-kixeta-nen; tahuzak-nen |
| callar | zheye-nen |
| caminar | andar, willpa-nen |
| cansarse | kumtek-nen |
| cantar | nam-ianen |
| casarse el varón | lpu-axe-wicha-manen |
| casarse la mujer | lpu-yam-wicha-manen |
| castigar | pupia-nen |
| cautivar | halha-pu-weznen |
| cegar | naneu-tek-nen |
| codiciar | killet-tamanen |
| comenzar | hut-chanen |
| comer | nem-anen; nem-tamanen |
| cometer adulterio | axeyte-yam-pultanen |
| comprar | lchuak-yanen |
| concertarse | lpu-xam-nen |
| condenar a muerte | xap-ten-manen |
| confesar | talak (raíz) |
| consentir | ati-manen |
| consolar | choto-zaha-pu-elt-anen; choto-elteunen; xam-pech-esnen |
| contar (numerando) | multut-wanen |
| contradecir | ma-peynen |
| convidar a pecar | katepukpemukmey-nen |
| correr | yapetk-anen |
| corromper doncella | akasllawe-puxnen |
| crear | hacer, elwa, elwa-nen |
| crecer | xiat-ianen |
| creer | netke-manen, netke-mata-manen |
| cumplir | lupu-zounen |
| curar | xap-puxchu-nen; xap-poschu-nen |
| dar | chey-nen; pcha-nen; pe-chanen; pux-nen |
| dar palabra | xam-pech-esnen |
| decir | manen |
| decir que no | naha-manen |
| decir verdad | netke-manen |
| defender | taytek-nen |
| dejar | poyotek-nen; mulxkolum-nen |
| deleitarse | elleu-tamanen |
| derramar | tos-puk-anen |
| desandar | xpu-pet-esnen |
| desatar | puxelek-esnen |
| descansar | oze-yanen |
| desear | killetk-anen; killetek-tamanen; pok-ltam-yanen |
| deshacer | puxelek-esnen |
| desterrar | yomi-tinen |
| doblar | tolop-tolop-nen |
| dormir | tia-manen |
| dudar | nam-altemanen |
| durar | perdurar, taytek-iam-anen |
| emborracharse | wezpax-nen |
| emborracharse algún tanto | wespeche-takay-nen |
| emprestar | ay-lpupinen |
| encarcelar | wentek-petam-nen |
| encerrar | huru-paylem-nen |
| encubrir | plamex-nen; turuk-chanen |
| engañar | nay-wanen |
| engendrar | owokxe-pu-lteunen |
| enojarse | rabiar, kaye-imeta-nen; melkez-esketa-nen |
| enojar a otro | pu-melkech-iunen |
| enseñar | tuk-pu-wich-iam-anen; tuk-iam-anen |
| ensuciar | xenek-pu-elteunen |
| entender | ultuk-wicha-nen |
| enterrar | ter-wanen; pe-terek-wanen |
| entrar | hul-wanen |
| enviar | katen-wanen; ten-wanen |
| envidiar | pxey-tuk-chanen |
| escribir | killka-taunen |
| escupir | konten-wanen |
| esforzar | polok-puxnen |
| espantar a otro | pu-lemtek-yanen |
| espantarse | lemtek-anen |
| esperar | pioka-iam-anen |
| estar | he-nen |
| estar amancebado | terem-tamanen |
| estar bien de salud | choto-manen |
| estar boca arriba | lau-katetka-tamanen |
| estar boca abajo | lkop-teta-manen |
| estar colgado | putkul-chanen |
| estar despierto | meltekta-tiatanen |
| estar lleno | topat-anen |
| estar mal | xapia-manen |
| estar medio borracho | wezpeche-takay-nen |
| estar preñada | owokxe-manen |
| estar solo | kuneg-manen |
| estar triste | xenek-zaha-manen |
| estorbar | pzeke-llex-nen |
| faltar | moyu-nen |
| fornicar | anek-tamanen |
| ganar | wix-nen |
| gemir | walpami-anen |
| gozarse | choto-zaha-meyenen |
| guardar | paltak-yanen |
| haber | ha-nen |
| haber menester | killetk-anen |
| hablar | xam-anen |
| hacer | peynen; epey-nen; eltama-nen; elteu-nen |
| hacer | convertir, yata-nen |
| hacerse | convertirse, che-t-iatanen |
| hacer bien | choto-eltamanen; choto-elteunen |
| hacer llover | pu-zame-yunen |
| hacer mal | xinik-eltemanen |
| hacer milagros | kalluzak-yanen |
| hacer pecado | poyup-elteunen |
| hacer salir | tos-puk-olcha-manen; pok-chanen |
| hallar | lpu-puteuy-nen |
| herir | wexpe-tamanen; wexpe-taunen |
| herir los pechos | zak-chanen |
| hincar | putuk-chanen |
| hincar rodillas | zetemetk-anen |
| hollar | kleu-pzeki-nen |
| hospedar | hut-ta-puxnen |
| huir | laktek-iam-anen |
| hurtar | kellway-anen; killway-anen |
| igualar | loplop-pu-tamanen |
| injuriar | xenek-xamanen |
| interceder | xam-lte-nen; pu-xam-iunen |
| ir | en; en-tamanen; en-iam-anen |
| juntar | nak-pu-chanen |
| lastimar | xopi-tamanen |
| lavar | chok-manen |
| lavar la cara | neu-nus-tamanen |
| levantar falso testimonio | xinek mata-xam pu-paknek-nen |
| levantar las faldas | kalta-extaharke-wich-ey-nen |
| levantarse | exeltey-nen |
| librarse | tay-tek-nen |
| librar a otro | tay-nem-nen; tay-esnen |
| limpiar | pakalnem-nen |
| lucir | lepchap-tek-iam-anen |
| llamar | pan-tamanen; pan-wanen |
| llamarse | mata-manen |
| llenar | topat-este-nen |
| llevar | mameye-nen |
| llorar | teu-yanen |
| llover | zam-iam-ana |
| maltratar | xenek epeynen; xenek eltemanen; nex-epeynen |
| mandar | pteneu-nen |
| mascar | chak-manen |
| matar | aspay-wanen |
| menear | pxewetix-nen |
| mentir | xinek-manen |
| morir | xap-nen |
| mostrar | amiet-nen |
| nacer | tay-chaktek-nen |
| nadar | wa-yanen |
| negar | ptaytay-exnen |
| obedecer | multut-wanen |
| ofender | melkez-wanen |
| oir | zakat-kanen |
| oler o gustar | nana-chanen |
| ordenar | decir que haga, kapia-manen |
| orinar | xoy-manen |
| padecer | heken-malta-eltamanen |
| pagar | lpu-pi-nen; toltom-ltanen |
| palpar | rak-chanen |
| parecerse | wanken-yanen |
| participar | mlak-wisnen |
| pasar | epakaxeptek-nen |
| pecar | poyup-xetu-nen |
| pecar con mujer | anek-wanen; akas-tam-nen |
| pedir | xam-tawa-nen |
| pelear | wiem-xetu-anen |
| pensar | acordarse, kaitek-wanen; ñu-chakatk-anen |
| perder | lakas-nen |
| perdonar | per-xotom-nen; ptereu-nen |
| permanecer | estar, tayetk-anen |
| perseguir | wanami-pu-zekliam-anen |
| poner | parir, ltaunen; taunen |
| porfiar | ptaytay-exnen |
| predicar | xams-nen |
| preguntar | juzgar, weztak-tek-nen; weztak-wanen; ten-wanen |
| pudrir | puri-nen |
| quebrar | lteutem-nen |
| quejarse (de dolor) | wal-tamanen |
| quejarse (de alguien) | ptata-manen |
| quemar | chaps-nen |
| querer | killetk-anen |
| querer morirse | xapia-ltanen |
| quitar | wex-nen; lepekolcha-nen; poschu-nen; puex-nen |
| recibir | cherawechat-nen; wes-nen |
| recibir conocimientos | kiñe-westamanen |
| reiterar | cha-manen |
| relatar | kiñe-pestamanen; pek-este-kex-nen |
| remediar | pok-ltam-nen |
| reñir | holwi-pupianen; melkez-westamanen |
| respetar | huñum-ltanen |
| restituir | lau-puxnen |
| resucitar | anayma-nen; lau-tayetka-ltanen; pu-tayesnen |
| retozar | poyllt-iunen |
| reverenciar | lpu-pxetam-nen |
| rodear | xeuretk-anen |
| rogar | xam-tawa-nen; xam-ltay-nen; xag-che-tayag |
| romper | paka-wisnen |
| saber | tuk-wicha-nen |
| sacar | pakas-nen |
| salir | pok-tek-nen |
| sanar | anayma-nen; tay-esnen; ltayek-nen |
| seguir | imitar, wer-plta-yanen |
| sentarse | antat-kanen; antatka-ltanen |
| señalar | tal-wanen |
| ser | ma-nen; lta-nen |
| ser arrogante | pex-lta-wanen |
| ser avariento | lakiñ-manen |
| ser bueno | choto-manen |
| ser deshonesto | kallta-yanen |
| ser digno de que le den | echag-keste-ak-manen |
| ser dueño | uteg-manen |
| ser dueño de casa | heyag-hut-tamanen |
| ser enemigo | kzatkel-wanen; kzatkel-tamanen |
| ser flojo | xotok-ey-nen |
| ser maltratado | zekle-ychakatk-anen |
| ser más | ltap-manen |
| ser muerto | lpu-xapnen |
| sobrar | kolk-wanen; tek-ey-nen |
| socorrer | ayak-puxnen |
| soñar | lteltam-nen |
| sospechar aína | ltam-iam-manen |
| subir | wetka-alta-nen; zhuk-ey-nen |
| suspirar | kaya-nohak-nen |
| sustentar | nem-ey-anen |
| temer | lemtek-anen |
| tener | poseer, may-wanen; meyenen |
| tener cámaras | llarap-nen-iam-anen |
| tener dolor | xo-ey-anen |
| tener hambre | towi-anen |
| tener lástima | koñotka-nen |
| tener misericordia | ñuñetek-wanen |
| tener pereza | yewesmet-ianen |
| tener poluciones | pok-kolum-tamanen |
| tener sed | puparax-nen |
| tener vergüenza | turuz-iam-anen |
| tocar | kanana-chanen; karachi-wanen |
| tomar | wes-nen |
| tomar cuenta | kaustak-wanen |
| tornar | lau-mayeknen |
| tornar a hablar | lau-xamanen |
| trabajar | yutk-anen; yutuk-tamanen |
| traer | mamyek-nen |
| trocar | yeskey-chanen |
| valer | multut-ayak-manen |
| vencer | tay-tayesnen |
| venir | mayek-nen; ykey-nen |
| ver | mirar, put-wanen |
| vestir a otro | polkariche-manen |
| vestirse | walkar-tek-iam-anen |
| visitar al enfermo | put-iam-anen |
| vivir | tay-tek-iam-anen |
| volver | zalteymi-nen |
Body parts
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| asadura, entrañas | kaye |
| barriga | tar; taru |
| boca | howe |
| cabeza | yoto |
| carne | temet; tuyut |
| codo | chenen |
| corazón | zaha |
| coronilla | zhik-zhik |
| costillas | aywaz |
| cuello | kapta |
| dedo | lpuü |
| dientes | tuxe |
| espaldas | punak |
| genitales femeninos | poru |
| hombro | palem |
| lengua | wanat |
| líquido seminal | kolum |
| mano | lpwü |
| mano izquierda | lchay-lpuü |
| mano derecha | xewar-lpuü |
| miembro viril | ara |
| muslo | antak |
| nalgas | xetiu |
| nariz | ltermez |
| oído | zakat-wa |
| ojo | neu |
| ombligo | chupchak |
| oreja | xlaka |
| pecho | koy-koy |
| pelos interiores | wel |
| pierna | weze |
| pies | puln |
| rodilla | aña |
| saliva | kontenwa |
| sangre | hoho |
| testículos | muru |
| trasero | zuk-zuk |
| tripas | xillchi |
| vientre | tar; taru |
Nature
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| agua | kaha |
| aire | homtek |
| arboles | zaat |
| aves | zhuke |
| avestruz | hussu |
| barro | toko |
| bestia | yelap |
| cerros | walta |
| culebra | nam-zata |
| cumbre | zhik |
| cumbre de monte | walta-zhik |
| estrellas | kot, kotü |
| flores | topteke |
| fuego | ktek; kütek |
| fuente | chulu |
| hierbas | lturum |
| invierno | zawar-tekta |
| laguna | awar |
| lucero | paintek-ta-kot |
| luna | cher |
| luz | lepchap |
| maíz | telag |
| mar | awar |
| monte | tumta |
| nido | chaza |
| perro | waza |
| piedra | toko |
| pescado | zuru |
| rayo | anchipurak |
| río | potu |
| sapo | zhukña |
| sol | tekta; xumek; xelu |
| tierra | te; teta; tawe |
| trueno | ltatawiste |
| valle | teta |
Numerals
[edit]Cardinal
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| uno | lka; lkaa |
| dos | yemen |
| tres | ltun |
| cuatro | tut |
| cinco | horok |
| seis | zhillka |
| siete | yemen-kleu; yemen-zak-yag; zak-iag |
| ocho | ltun-kleu |
| nueve | tut-kleu |
| diez | tukum |
| once | lka-tertekta |
| doce | tukum-ta-yemen |
| trece | ltun-kleu-tukum; tukum-ta-ltun-kleu |
| catorce | tukum-tut-kleu |
| veinte | yemen-tukum |
| treinta | ltun-tukum |
| cuarenta | tut-tukum |
| cien | pataka |
| tres cientos | ltun pataka |
| mil | tukum pataka |
| tres mil | ltun-nem-tukum-pataka |
Ordinal
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| primero | neuneg-etichan; neu-yag |
| segundo | yemen-etichan; yemen-nayam; wer-etichan |
| tercero | ltun-iag |
| cuarto | tut-iag; tut-etichan |
| quinto | horok-etichan; horok-yag |
| sexto | zhillka-yag |
| séptimo | yemen-kleu-etichan; yemen-kleu-yag |
| octavo | ltun-kleu-yag; ltun-kleu-etichan |
| noveno | tut-kleu-yag |
| décimo | tukum-iag |
Kinship terms, etc.
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| casado | axi-ta-yag |
| gente | ñuchum |
| hermana | puxku |
| hermano | pinkanta, puru |
| hermano mayor | pera |
| hermano menor | piña |
| hija | akas-llawe |
| hijo | llawe |
| huérfano | yomi-llawe |
| hombre, varón | yam, ñuchum |
| hombres | yam-cha |
| madre | pekne |
| manceba | tereg, terem |
| mancebo | temma |
| muchacha o moza | pxota |
| mujer | axe-yag, axe-ñuchum, axe, axi |
| mujer casada | yamchach-axe, yamt-iag, yam-ta-yag |
| nieta | pekñakze |
| niña | kumchok-chiag-akasllawe |
| niño | kumchok-chiag-llawe |
| padre | pia |
| pariente | pente |
| sobrino | llawe |
| suegro | challu |
| tío | peklte |
| vieja | ñerka |
| viejo | tomal |
| viuda | koltuk, yam-xap-iag |
| viudo | axe-xag-iag |
Various nouns
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| amo | amta |
| año | ltaultam, tautam |
| bautizado, cristiano | henta-yag, hent-iag, hentayag-ñuchum |
| bebida | mañta |
| bienes (lo trabajado, lo realizado) | yutuk-ta |
| borrachera | wezep-michunta |
| camino | neñe |
| cárcel | wentek-tam-ta-ut |
| carne de comer | temet-nem-etawe |
| carnero | yelap |
| casa | ut, utu, hut |
| comida | nem-ta, nem-ukta |
| conocimiento | kiñe |
| corta | nak-nak |
| cosa | xag, wak |
| cosa común | chutekta xag |
| cosa dicha | mata-yag |
| criatura | elwa-ltichan |
| chicha | kunuk |
| derecha | xewar, xiwar |
| destierro | yomi-teki |
| deudor | ayna-chanem |
| día | tekta |
| divinidad huarpe | Hunuk-War |
| doblez | tolop-tolop |
| dolor de cabeza | yoto-xap |
| enemigo | ayna, kzatkelwana |
| enfermos | xapia-ñuchum |
| espinas | chik-chik |
| excrementos de hombre | tütü |
| flecha | chalü |
| fuerza | polok |
| fuerzas | hiernen |
| hacienda, bienes | mekena, wak-wak |
| hacienda mía | kuch mekena |
| hechicero | xap-ma-na, nurum |
| heridas | wexpe |
| hombre muerto | xapiag-ñuchum |
| hombre vivo | taytek-iag-ñuchum |
| hurto | kell |
| infiel | moyu-hen, na-hentam |
| jefe-mayor | apo |
| ladrón | killway |
| lazo | tawerpta-ya |
| llave | pall-esta |
| madera | eye |
| mañana (la mañana) | paintek |
| mes | cher |
| milagros | kallu-zak |
| muerte | xapi |
| mujer deshonesta | pan-ekep-eltati-eltichan |
| nada | naha wak-ltati |
| noche | mot |
| nombre | hene |
| obra | xag |
| oficial | yutuk kamañ |
| oro | all-all |
| palabra | xag, xam |
| palabras deshonestas | lela xag |
| palo | eye |
| pan | kupi |
| parte una | mlak-kati |
| parto | llawe-ta |
| plata | karkarniag allall |
| princesa | yñaka |
| puerta | huru |
| romadizos | ltermez-xap |
| sal | yalu |
| semilla | mute |
| señal | hanian |
| señor | amta |
| signos | killka |
| tetas | xpuh |
| trabajo | yutuk |
| unión, juntas | zak-zak-tek-iam |
| verbo, palabra | mata |
| virgen | muñcha, na-yam-chanen pxota |
| yegua | cavallo-axe |
Abstract and religious nouns
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| alma | lterü |
| bendito | lopchoto-mantiehan, ltapchoto-manen |
| cielo | taktao, chis, chis-taktao |
| creador | elwanichan |
| culpa | poyup |
| demonio | hana, torom |
| esperanza | takteremta |
| eterno | chu-tekta |
| falso testimonio | xinik mata xam |
| gula | patek |
| infierno | hana ech ut, torom, ech ut, torom ech utu |
| ira | melkez-tek-ia |
| ley | xag |
| lo ajeno | wak-wak-pach tati |
| lo hecho | eltiam |
| lujuria | kallta-ya |
| mentira, falso testimonio | xenek-iam-xag |
| miedo | lemtek |
| paciencia | choto zaha |
| patria | teta, taktao |
| pecado | poyup |
| pecado mortal | chosnum poyup |
| pensamiento | ltertek |
| pereza | yewezmet-ia |
| perdón | per-xka-xotom-iam |
| prójimo | chu ñuchum |
| resurrección | lautaytek-iam |
| sacrificio | teu-tet |
| santificado | lpu-kaxetam |
| todopoderoso | chu eltamana |
| valle de lágrimas | teu-tayag teta |
| verdad | netke-xam |
| vida | tay-nemta |
| vida eterna | chutekta-taynemta |
| voluntad | killetek-iam |
Adjectives and participials
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| alguno | keniag, yemney, nat-pa |
| alto | uchak |
| amarillo | xul-xul-niag |
| avariento | lakiñ |
| bautizado | cristiano, hent-iag |
| bien | choto |
| blanco | kar-kar-niag |
| borracho | wezep |
| bueno | choto; choto-yag |
| cada | lopi |
| capital, principal | chosnum |
| ciego | na-neu |
| clemente | choto-kayta |
| colorado | zas-zas-niag |
| crecido | xiat-iag |
| cruel | muelkez-tektanen-kapta |
| de afuera | al-wa-yak |
| desconsolado | moy-xag |
| deshonesto | kallta-yag |
| desterrado | yomi-tichan |
| despierto | meltekta |
| dulce, dulzura | chiketa |
| enfermo | uxiu |
| entero | kliam |
| fiel (que cree) | melke-mat-iag |
| flaco | yuilta; zanta |
| flojo | xotok |
| frontero | neu-xich |
| fuerte | polok |
| goloso | patekia |
| gordo | unca-yag |
| izquierdo | lchay |
| lindo | choto-yag |
| lo demás | melek |
| mal, malo | xenek; xenek-iag |
| mayor | unca-yag |
| medio | ker |
| menor | kumchok-yag |
| mentiroso | xinik-mata |
| mezquino | naurag |
| mitad | ker |
| muerto | xap-iag |
| muy malo | kuak-xenek |
| negro | hom-hom-niag |
| ninguno | naha-pa-ltati |
| nuevo | maneu-yag |
| otro | yem-niag; yemni |
| pardo | hall-hall-niag |
| perezoso | yewesmet-iag |
| piadoso | puxñotekta |
| pobre | ño onti |
| poco | heñez |
| redondo | lker-lker-niag |
| rico | naha ño-onti |
| soltera | na-yam |
| sordo | xera |
| verde | ltur-ltur-niag |
Pronouns
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| aquél | weng-yag |
| aquellos | wegcha |
| cualquiera | pa-ltati |
| de él | ep-ech; epche |
| el | che; ep; ech |
| ellos | epcha; epchu |
| este | heyag; yag |
| estos | hecha; heken-yag |
| me | kete |
| mío | mía, de mí, kuch |
| nos | kex; kez |
| nosotros | kucha; kuchu; kunem |
| nuestro | kuchach; kuchag |
| quien | mem; paa |
| quienes | pa-pa |
| suyo | echag-che |
| suyo, de ellos | epchach |
| suyo, de estos | echag-wiam-che |
| tú | ka |
| tú mismo | ka-ychakat |
| tuyo | kach |
| yosotros | kacha; kachu |
| vuestro, de vosotros | kachach |
| yo | ku |
| yo mismo | ku-ychakat |
Adverbs and prepositions
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| a alguno | pa-ye-tati |
| abajo | debajo, hul-iak |
| acá | aquí, heta |
| acullá | wane |
| adonde | cheg; cheche |
| adrede | urtukia |
| ahora | maan |
| al | ta; ye |
| a la | ta; ye |
| a la mano derecha | xewar-lpuü; xiwar-yekemak |
| a la mano izquierda | lchay-lpuü |
| a la mañana | paintek-ta |
| a la noche | mot-ta |
| alguna vez | ech-eltati |
| a los | a las, ta; ye |
| allí | wananta |
| a medio día | tekta-moxkop |
| a menudo | melkez-nen |
| anoche | mot-ta |
| a nosotros | kuchanen |
| antes | neu |
| antes de | na ... mati |
| así | echken |
| aunque | eslek; akkaya |
| ayer | yelpia; yolpia |
| brevemente | yeletke |
| cada | lopi |
| cada día | chutekta-lopi |
| cada uno | lkay-lkay |
| cómo? | yeme; yem-yemata |
| como el que lo sabe | tuk-wiche-yag-yekem |
| como si | yeken |
| con | yen; ymen; men |
| con que | wak-ien |
| con quién? | pa-ymen |
| cuál? | chiyamag |
| cualquiera | eltati |
| cuando | esta; exta |
| cuándo | yemta |
| cuántas veces? | yemneg mita? |
| cuánto | yemen |
| cuánto ha | yemta |
| cuántos? | yemneg; yeg; yemeg; yemta |
| de, ablativo | yak; ta |
| de, posesivo y genitivo | chag; ech; is; es; ch; che |
| de alguno | pach-tati |
| de allí | wanan-tati |
| de aquí | he-tati |
| de aquí adelante | hay |
| de aquí allí | hetati-wanken |
| debajo de tierra | te-hul; te-huliak; hul-teta |
| de entre | tati |
| de esta manera | epken |
| de mañana | paintek-ta |
| dentro | hul; hulu |
| de nuevo | nuevamente, chalay |
| de otro | pux-yamchach |
| de qué | pa-ch |
| de quién | pa-ch |
| desde allí | ista ati |
| de allí aquí | wanantati-heken |
| desde allí hasta aquí | hekelu, wankelu |
| después | zootom |
| después de | lepu...tag |
| después de esto | yag-zotom |
| de uno en uno | aa; lkaa |
| diferentemente | puxwen |
| donde | adonde, cheg; cheche |
| el a quien... | ep-ie-pa-ye |
| el que dice o hace | ma-nichan |
| en | ta |
| en el tiempo | epta; eptak |
| en la ocasión que... | keme |
| en lugar de... | ken |
| en que | wak-ta |
| entonces | echam-ye; epta; eptak |
| esto | echag; ech |
| hacia mí | yekemak |
| hasta | kelu |
| hasta allí | wan-kelu |
| hasta aquí | hekelu |
| hasta aquí desde allí | hekelu-wankelu |
| helo allí | wan mana |
| hoy | man-tekta; yag-tekta |
| igualmente | lop-lop |
| juntamente | zak-zak; nak-nak |
| las veces que... | echken-ia |
| mañana | kolog |
| más | lop; aye; ltap |
| más bueno | lop choto; ltap-choto |
| menos | aykuñ |
| mismo | kati; ychakat |
| mucho | uña, muelkech |
| mucho ha | lepe |
| no | pechewe; na; naha |
| no más | mazkeg |
| nunca | na-altati |
| o | disyuntiva, za |
| otra cosa alguna | yemniag-wak-tati |
| otra cualquier cosa de estas | wak-wak-echag |
| otra vez | lau; cha; ay |
| otros | yemen |
| para | tayag; pelek; piam; ye; nempelek; pia |
| para mí | kuchu |
| para qué? | wakam-pia; waka-tayag |
| pasado mañana | wanak-ie |
| poco ha | maan-ma |
| por allí | wannem |
| por aquí | henem |
| por eso | heyag tati; heche-eya |
| por esto | echag-tati; echag-tamari |
| por ninguna cosa | wayamata |
| porque | epti |
| por qué? | wakaya?; pa-tati? |
| por ventura | met |
| presto | yele |
| primeramente | neu-neg |
| qué | chiag; wakam; wakaye |
| quizá | nat |
| sí | ati; hehe |
| siempre | chu tekta |
| si sería... | mayamet |
| sobre | kleu; ltap |
| sólo | solamente, mazkeg |
| también | keme; etam; ychken; ymen |
| tanto | heken |
| todavía | hay |
| todo | chu |
| una vez | lkanen mita |
| unico | no más, lkaa mazkeg |
| uno solo | lkanen |
| y, copulativa | kaltek; yemen; etam; yta; ache; keme; ymen |
| ya | lpu |
| yo mismo | ku-ychakat |
Phrases, interjections, and verbal forms
[edit]| Spanish gloss | Allentiac |
|---|---|
| ay | exclamación de queja, aha |
| cada año | ltautam lopi; tautat lopi |
| cometido | pltek; peltek |
| como el que sabe | tuk-wiche-yag yekem |
| cosa dicha | mata-yag |
| cosas de Dios | Dios chag xag |
| dame | ke-exte |
| darle | pestamanen |
| del que quiere a Dios es el cielo | Dios-ye killetek yag ñuchum che epech, Dios-ich-utu ma-epmana |
| díceme | kumek-mayana |
| diciendo | matia |
| diciendo así | echken-matia |
| Dios mío! (interjección) | Dios-yem |
| dolor de cabeza | yoto xap |
| duele la mano | lpuü küllepiana |
| ea | pues, kawa |
| ea | pues acaba, yele-empeke |
| el que quiere a Dios | llora por sus pecados, Dios-ye killetek tayag, epech poyup tati teu-yana |
| estaré | hepmanen |
| falta uno | lka moyuna |
| hágase | eltiam-lta-ten |
| hola | xek; xeu |
| hola hermano | xek komawe |
| hombre bueno | choto yam |
| interj. de impaciencia | yele empeke |
| interj. de jactancia y gozo | hurechelwi hahaha |
| interj. “déjame no me enfades” | xeu-hewalka |
| interj. de espanto y terror | hemel |
| interj. para dolerse | hetetey |
| jarro de oro | all-all-jarro |
| le | pe, pu |
| les | xpu; pux |
| los tres primeros | ltun-neg-iam |
| me dijiste | ma-ke-anpen |
| mujer mala | xenek axe |
| oh | qué buen Dios, wak choto Dios |
| oh | qué gran pecado, wak xenek poyup |
| otras personas | papa-ñuchum |
| palabra de Dios | Dios ich xag |
| pobre de oro | all-all-ño-onti |
| ponerle | pu-tannen |
| por ninguna cosa | wayamata |
| qué dice? | pa-mante? |
| qué era eso? | wak-tiata-nte? |
| qué gente? | pa-ñuchum? |
| quién es? | pa-mante? |
| quiénes son? | papa-mante? |
| sin mí | na-ku-imen |
| sin tí | na-ka-imen |
| son | mapamna |
| toda la tierra | chu teh |
| tú sacabas | pakach-anpen |
| válgame Dios | hewewe |
| vengo de... | nekia |
References
[edit]- ^ Canals Frau, Salvador. 1941. La lengua de los Huarpes de San Juan. Anales del Instituto de Etnografía Americana (o Anales del Instituto de Arqueología y Etnología) 2: 43-167. Universidad Nacional de Cuyo, Mendoza.