Neidio i'r cynnwys

Ali Khamenei

Golygu dolenni
Oddi ar Wicipedia
Ali Khamenei
Ganwyd19 Ebrill 1939 Edit this on Wikidata
Mashhad Edit this on Wikidata
Bu farw28 Chwefror 2026 Edit this on Wikidata
o cyrch awyr Edit this on Wikidata
Tehran Edit this on Wikidata
Man preswylSwyddfa Goruchaf Arweinydd Iran Edit this on Wikidata
DinasyddiaethBaner Iran Iran
Alma mater
  • Qom Hawza
  • Najaf Seminary
  • Hawza ‘Ilmiyya Khorasan Edit this on Wikidata
Galwedigaethcyfreithydd mewn Islam, gwleidydd, cyfieithydd, ysgrifennwr, bardd, clerig Edit this on Wikidata
SwyddPrif Arweinydd Aran, Aelod o'r Cynulliad Ymgynghorol Islamaidd, Arlywydd Gweriniaeth Islamaidd Iran, Cadlywydd Lluoedd Arfog Iran, Chairman of the Expediency Discernment Council, Aelod o Gynulliad yr Arbenigwyr, Imam Gweddi Dydd Gwener, Tehran Edit this on Wikidata
Adnabyddus amAn Outline of Islamic Thought in the Quran, Four main books of Biographical-Evaluation, Q20417048, Q54858059, A 250 Years Old Person Edit this on Wikidata
Plaid WleidyddolCymdeithas y Clerigwyr Ymladdgar, Plaid Weriniaethol Islamaidd Edit this on Wikidata
Mudiaddestruction of Israel in Iranian policy Edit this on Wikidata
TadJavad Khamenei Edit this on Wikidata
MamKhadija Mirdamadi Edit this on Wikidata
PriodMansoureh Khojaste Bagherzadeh Edit this on Wikidata
PlantMojtaba Khamenei, Mostafa Khamenei, Masoud Khamenei, Meysam Khamenei, Boshra Khamenei, Hoda Khamenei Edit this on Wikidata
PerthnasauAli Tehrani, Farideh Moradkhani, Zahra Mohammadi Golpayegani Edit this on Wikidata
LlinachKhamenei family Edit this on Wikidata
Gwefanhttps://khamenei.ir Edit this on Wikidata
llofnod

Roedd Ali Hosseini Khamenei (19 Ebrill 1939 – 28 Chwefror 2026) yn glerigwr a gwleidydd o Iran. Daeth Khamenei yn arweinydd goruchaf Iran yn 1989 yn dilyn marwolaeth yr Ayatollah Khomeini.[1] Gwasanaethodd hyd at ei lofruddiaeth yn 2026.[2] Bu'n arweinydd am gyfnod o 36 mlynedd a chwe mis, ac ef felly oedd yr arweinydd a fu mewn grym hiraf yn y Dwyrain Canol ar adeg ei farwolaeth.

Llofruddiwyd Khameini, yn 86 oed, pan fomiwyd ei wlad yn ystod Rhyfel Israel a'r Unol Daleithiau yn erbyn Iran ar 28 Chwefror 2026.[3] Daeth dros gant o arweinyddion cenhedloedd y byd i'w angladd a gynhaliwyd dros gyfnod o wythnos yng Ngorffennaf 2026; roedd dros 10 miliwn yn bresennol ar yr ail ddiwrnod, y nifer mwyaf mewn unrhyw angladd a fu erioed.[4]

Fel arweinydd goruchaf Iran, roedd o blaid defnyddio ymbelydredd at ddibenion sifil, er enghraifft i gynhyrchu trydan a radiotherapi, er gwaethaf sancsiynau rhyngwladol. Yr un pryd, cyhoeddodd ffatwa yn gwahardd cynhyrchu arfau torfol fel bomiau niwclear.[5] Ni chyflwynwyd unrhyw dystiolaeth fod gan Iran gynllun i ddatblygu bomiau o'r fath.

Roedd Khamenei o blaid preifateiddio rhai diwydiannau sy'n eiddo i'r wladwriaeth.[6] Cododd gronfeydd olew a nwy Iran yn llwyddiannus a thrawsnewidiodd y wlad yn uwch-bŵer ynni. Canolbwyntiai ei bolisi tramor ar negyddu effaith yr Unol Daleithiau ac Israel ar ei bobl, trwy gefnogi grwpiau a oedd yn eu herbyn.[7][8] Chwaraeodd Khamenei ran ganolog yn natblygiad yr IRGC (tebyg i'r MI5 yn y Deyrnas Unedig).[9]

O dan arweinyddiaeth Khamenei, cefnogai Iran "Echel y Gwrthiant" (Axis of Resistance) yn rhyfel cartref Syria, Rhyfel Irac, rhyfel cartref Yemen a rhyfel Gaza, yn ogystal â Rwsia yn ystod rhyfel Rwsia ac Wcráin.

Roedd yn gwrthwynebu Seioniaeth, cefnogai Hamas yn y gwrthdaro rhwng Israel a Phalesteina ac roedd ei rethreg yn cynnwys galwadau am ddinistrio Israel. Cefnogodd Hizbollah yn Libanus a'r Houthis yn Yemen hefyd. Yn 2025 a 2026, cynyddodd casineb Israel tuag at Iran ac ymosododd ar Iran (gyda'r Unol Daleithiau) yn Rhyfel y Deuddeg Diwrnod ac yna ymosodiad yr Unol Daleithiau ac Israel ar Iran, ac yn ystod hwnnw llofruddiwyd Khamenei ar ddiwrnod cynta'r rhyfel.

Khamenei yng Nghynhadledd Fawr aelodau'r Basij yn Stadiwm Azadi, Hydref 2018

Hawliau dynol

[golygu | golygu cod]

Roedd llawer o feirniadaeth gan wledydd y Gorllewin ar ddiffyg hawliau dynol Iran yn ystod ei arweinyddiaeth.

Yn ystod ei fywyd, roedd Khamenei wedi datgan bod hawliau dynol yn un o egwyddorion sylfaenol dysgeidiaeth Islamaidd a bod hyn yn rhagflaenu'r pwysigrwydd a roddodd gwledydd eraill ar hawliau dynol ers canrifoedd. Nododd hefyd fod gwledydd Gogledd America ac Ewrop a feirniadodd Iran ar hawliau dynol yn rhagrithiol.[10]

Hawliau menywod

[golygu | golygu cod]

Fel ei ragflaenydd Khomeini, bu iddo ddatgan y gall menywod gymryd rhan mewn gweithgareddau gwleidyddol, diwylliannol a chymdeithasol a hyrwyddodd eu cyfranogiad fel deallusion, gwyddonwyr, ymgyrchwyr, siaradwyr a chyfranwyr at fywyd cyhoeddus. Er enghraifft, erbyn 2026 roedd dros 65% o wyddonwyr Iran yn ferched.

Cyfeiriadau

[golygu | golygu cod]
  1. ↑ "Argyfwng Iran: Pwy oedd yr Ayatollah Ali Khamenei?". newyddion.s4c.cymru. 2026-03-01. Cyrchwyd 2026-03-01.
  2. ↑ "Arweinydd Iran wedi ei ladd mewn cyrch milwrol gan Israel a'r UDA". newyddion.s4c.cymru. 2026-03-01. Cyrchwyd 2026-03-01.
  3. ↑ "Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says". BBC News (yn Saesneg). 2026-03-01. Cyrchwyd 2026-03-01.
  4. ↑ tehrantimes.com 5 Gorffennaf; adalwyd 7 Gorffennaf 2026; nidr fod arweinyddion o Tseina, Rwsia, Twrci, Sawdi Arabia, Catar, Libanus a Chiwba yn bresennol ar y diwrnod cyntaf o'r angladd.
  5. ↑ "An Iran option the US prefers to ignore". Asia Times. 17 Mawrth 2006. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 16 Mawrth 2006.CS1 maint: unfit url (link)
  6. ↑ Daragahi, Borzou (31 Rhagfyr 2007). "Iran's inner and outer circles of influence and power". Los Angeles Times. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 Medi 2017. Cyrchwyd 6 Gorffennaf 2025.
  7. ↑ "Terrorist Designations of Iran-Aligned Militia Groups". United States Department of State (yn Saesneg). Cyrchwyd 2026-03-08.
  8. ↑ "Legal Aspects–Fatwa against Nuclear Weapons". nuclearenergy.ir. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 11 Gorffennaf 2015.
  9. ↑ Nasr, Vali (9 Rhagfyr 2007). "Meet "The Decider" of Tehran – It's Not the Hothead You Expect". The Washington Post. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 7 Hydref 2008. Cyrchwyd 9 Rhagfyr 2007.
  10. ↑ "Irán – advertencia con petróleo". BBC News. 4 Mehefin 2006. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 9 Mai 2009. Cyrchwyd 19 Mehefin 2009.
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ali_Khamenei&oldid=15192246"