Saltar al conteníu

Portuñol riverense

Esti artículu foi traducíu automáticamente y precisa revisase manualmente
De Wikipedia
Portuñol riverense
'Portuñol'
Faláu en Bandera de Uruguái Uruguái
Bandera de Brasil Brasil
Rexón Frontera de la Paz, departamentu de Rivera (Uruguái) y zones aledañas.
Falantes aprox. 100.000
Puestu Nun s'atopa ente los 100 primeros. (Ethnologue 1996)
Familia Indoeuropéu

 Itálicu
  Grupu Romance
   Romance
    Ítalo-occidental
     Subgrupu Occidental
      Grupu Galu-Ibéricu
       Grupu Ibero-Romance
        Grupu Ibero-Occidental
         Portugués
          Dialeutos portugueses del Uruguái
           Portuñol riverense

Estatus oficial
Oficial en non.
Reguláu por non
Códigos
ISO 639-1 nun tien
(códigu linguasphere: 51-AAA-am)
ISO 639-2{{{iso2}}}
ISO 639-3

El portuñol riverense, tamién conocíu como fronterizu, fronteiriço (portugués) o misturado, ye un dialeutu del idioma portugués presente na rexón fronteriza del norte del Uruguái y sur del Brasil. Falar en ciudaes como Artigas y Quaraí, Bella Unión - Barra do Quarai y más específicamente na zona de les ciudaes vecines de Rivera (Uruguái) y Santana do Livramento (Brasil). A esti tramu de la frontera llamar «Frontera de la Paz».

Carauterístiques xenerales

[editar | editar la fonte]

Como toa llingua, el portuñol uruguayu ye bien dinámicu y heteroxéneu, esistiendo un continuu de dialeutos que van dende'l portugués brasilanu «estándar» (brazilero, en portuñol) hasta'l español d'El Ríu de la Plata (castilhano, en portuñol). Sicasí, tien una variante que ye la más utilizada, y que puede tomase como base d'estudiu: ésta allúgase xeográficamente na zona que tien como centro les ciudaes de Rivera y Santana do Livramento y estiéndese por una franxa de dellos quilómetros a lo llargo de la frontera. A esta variante refierse esti artículu, anque d'equí d'equí p'arriba va ser llamada a cencielles portuñol o riverense, nomes polos cualos identificar les persones que la falen.

La mayoría de los llingüistes clasifiquen al portuñol como un dialeutu del portugués (más notablemente Adolfo Elizaincín Archiváu 2006-09-24 en Wayback Machine, quien téunicamente llamar DPU - dialeutu portugués del Uruguái), anque nun esiste un consensu. Lo que puede dicise con certidume ye que, por recibir l'apurra de dos idiomes, el portuñol ye una llingua bien rica, nel sentíu de que tien gran variedá de sinónimos y pallabres más precises pa espresar connotaciones específiques, amás de tener una mayor riqueza fonética. Per otru llau, el riverense nun ye un simple amiestu de dos idiomes que nun sigue regles gramaticales precises. Ye importante señalar que solamente los ciudadanos uruguayos utilicen tal llingua, billingüismu esti que nun asocede del llau brasilanu.

L'orixe del portuñol puede remontase a la dómina de la colonización portuguesa na rexón norte d'Uruguái, na cual nun taba bien definíu a quién pertenecíen estos territorios, pasando d'una corona a la otra de manera socesiva. Non solamente'l portugués y l'español tuvieron inflúi sobre'l portuñol, sinón tamién les llingües indíxenes, en dellos casos; por casu: gurí (neñu), mamboretá (mantis relixosa), caracú (güesu de vaca).

Ortografía y fonética

[editar | editar la fonte]

El riverense nun tien una ortografía definida formalmente, pero nesti artículu presentaráse una ortografía del portuñol de cuenta que los sos fonemes puedan ser representaos de la forma más exacta y consistente posible, destacando les carauterístiques fonolóxiques d'esta llingua. Hai de solliñar que non tolos portuñol-parlantes utilicen la mesma pronunciación pa les mesmes pallabres (como asocede tamién con munches otres llingües). Sicasí, escuéyese la escritura que ye más representativa de les carauterístiques más frecuentes y distintives.

Fonemes y la so representación ortográfica

[editar | editar la fonte]

Escuéyese una representación más cercana a la que s'usaría si tratar de trescribir los fonemes al idioma castellanu (por ser ésti l'idioma que se-y enseña a los uruguayos, que ye la nacionalidá de la mayoría de los que falen esti dialeutu), sacante para los fonemes que nun se pueden representar por aciu l'alfabetu castellanu, como por casu les vocales nasales.

Vocales castellanes

[editar | editar la fonte]

Les vocales castellanes son les que se pronuncien como les cinco vocales del idioma castellanu:

vocalAFIportuñolpronunciación (AFI)castellanuportugués
aapapa['papa]papabatata
catarata[kata'ɾata]cataratacatarata
eepeshe['peʃe]pezpeixe
detergente[deter'χente]detergentedetergente
ii, jcisco['sisko]mugresujeira (cisco)
niño['niɲo]niñoninho
ciá[sja]cenarjantar (cear)
ooontonte[on'tonte]anteayeranteontem
oio['ojo]ojoolho
poso['poso]pozopoço
uu, wyururúuɾu'ɾu]triste, melancólicojururu,[1]
nu[nu]en elno
acuá[a'kwa]ladrarlatir

Vocales nasales

[editar | editar la fonte]
AFIlletresportuñolpronunciación (AFI)castellanuportugués
ããmasã[ma'sã]manzanamaçã
lã[lã]lana
sã[sã]sana (adj.)
an (*)cansha['kãʃa]canchacampo esportivo
en (*)pênsaũ['psaw̃]piensanpensam
ĩin (**)intonce[ ĩ'tõse]entoncesentão
õõgarsõ[gar'sõ]mozo (de bar o restaurante)garçom
tõ[tõ]tonotom
on (*)intonce[ ĩ'tõse]entoncesentão
ũ, w̃ũũ[ũ]unoum
cũtigo[kũ'tiɣo]contigocontigo
niñũ[ni'ɲũ]ningunonenhum
maũ[ma ]manomão

(*) antes de s, sh, y, z, ce, ci.
(**) antes de s, sh, y, z, ce, ci,
o cuando ye la primer sílaba de la pallabra y nun va siguida por
ga, gue, gui, go, gu, ca, que, qui, co, cu o k.

Les vocales nasales son les que se pronuncien expirando parte del aire pela ñariz y parte pela boca; nun tienen correspondientes n'español y xeneralmente deriven de pallabres del portugués.

Ye bien importante estremar les vocales nasales, porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

  • paũ [paw̃ (pan) y pau [paw] (palu)
  • [nũ] (nun) y nu [nu] (nel)
  • nũa ['nũa] (nuna) y núa ['nua] (desnuda)
  • ũ [ũ] (un) y u [u] (el)
  • [kũ] (con) y cu [ku] (ano - pallabra vulgar)
  • ũs [ũs] (unos) y us [us] (los)

Vocales semiabiertas

[editar | editar la fonte]
lletraAFIportuñolpronunciación (AFI)castellanuportugués
éɛté[tɛ]chá
pél[pɛl]pielpele
véia['vɛja]viejavelha
óɔfófóca[fɔ'fɔka]chismefofoca
póso['pɔso]puedoposso

Son como les vocales e y o, pero pronunciaes d'una forma más abierta, más cercana a la a.

Ye bien importante estremar les vocales abiertes (é, ó) porque pueden camudar totalmente el sentíu de la pallabra, como nos siguientes exemplos:

  • avó [a'vɔ] (güela) y avô [a'vo] (güelu)
  • véio ['vɛjo] (vieyu) y veio ['vejo] (vieno - del verbu [venir])
  • véia ['vɛja] (vieya) y veía ['veja] (vena)
  • póso ['pɔso] (puedo) y poso ['poso] (pozu)

Consonantes

[editar | editar la fonte]

Nel siguiente cuadru, cuando se refier al español o castellán, en realidá ta refiriéndose a la variedá del castellán tal como ye falada n'Uruguái, y cuando ser refier al portugués, ta refiriéndose al portugués brasilanu y en particular al portugués gaúcho (del estáu sureñu de Rio Grande do Sul).

lletraAFInomedescripciónexemplos y contraejemplos
bb, βbeRepresenta'l mesmu fonema que n'español y portugués. Siempres ye billabial.bravo ['bɾaβo] (esp. enojado, port. zangado).
ck, sceCuando preciede a una vocal o a una consonante distinta de h, pronúnciase igual que n'español y portugués. Esto ye, representa al fonema /k/ cuando ye siguida poles vocales a, o, o, ã, õ, ũ, ó, o por una consonante distinta de h; y representa al fonema /s/ cuando preciede a les vocales y, i, é.cacimba [ka'simba] (esp. cachimba, port. cacimba).
chʧce hache, chePronúnciase siempres como n'español. Ye equivalente al fonema representáu por tch en portugués.che [ʧy] (esp. che, port. tchê), bombacha [bom'baʧa] (ropa interior femenina), bombasha [bom'baʃa] (pantalón de gaucho).
dd, ðde pronúnciase siempres como n'español. Notar que nunca se pronuncia como en delles zones de Brasil, onde tien un soníu dy ([dʒ]).diploide [di'plojðy] (esp. diploide, port. diplóide [dʒi'plɔjdʒi]).
ffefeRepresenta al mesmu fonema que n'español y portugués.
gg, ɣ, χgueCuando preciede a les vocales a, o, o, ã, õ, ũ, ó, o a una consonante, representa al mesmu soníu que n'español y portugués. Cuando preciede a les vocales y, i, é, representa al mesmu soníu que la j castellana.gagueyá [gaɣy'ʒa] (esp. tatexar, port. gaguejar), geología [χeolo'χia] (esp. geología, port. geologia).
hhacheYe muda, sacante cuando ye precedida por una c o una s. En portuñol, solamente lleven h les pallabres que les sos orixinales tantu n'español como en portugués tamién lu lleven.hoye ['oʒe] (esp. güei, port. hoje), osu ['osu] (esp. güesu, port. osso)
jχjotaRepresenta al mesmu fonema que n'español.jirafa [χi'ɾɑfɑ] suena como n'español y yirafa [ʒi'ɾafa] como en portugués (esp. jirafa, port. girafa)
kkkaRepresenta al mesmu fonema que n'español y portugués.
lleleRepresenta al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una l a la fin d'una pallabra puede pronunciase como o. En riverense eso nunca asocede.Brazil [bɾa'zil] (esp. y port. Brasil)
mmemeRepresenta al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués, una m a la fin d'una pallabra, por casu, puede pronunciase de delles formes distintes, dependiendo de les lletres que la anteceden.
nn, ŋeneRepresenta al mesmu fonema que n'español, sacante nos casos señalaos nel apartáu sobre vocales nasalizadas.amên [a'men] (esp. amén), amêñ [a'meɲ] (port. amém), inté [ ĩ'tɛ] (esp. hasta depués, port. até mais), sanga ['saŋga] (esp. zanja, port. trincheira)
ñɲeñeRepresenta al mesmu fonema que n'asturianu (y qu'en portugués se representa con nh).niño ['niɲo] (esp. nido, port. ninho), carpiñ [kaɾ'piɲ] (esp. calcetín, port. meia), muñto ['muɲto] (esp. mucho, port. muito), ruñ [ruɲ] (esp. malo, port. ruim)
pppeRepresenta al mesmu fonema que n'español y portugués.
qkcuRepresenta al mesmu fonema que n'español y portugués.
rr, ɾerre, ereRepresenta al mesmu par de fonemes que n'español.
ss, zesiRepresenta al mesmu fonema que n'español; sacante si s'atopa a la fin d'una pallabra y la pallabra siguiente empieza con vocal, ó si atopa antes d'una consontante sonora. Nestos dos últimos casos tresfórmase fonéticamente al equivalente a la z portuguesa. Articular cola punta de llingua empobinada escontra los dientes cimeros.asesino [garra'sinón] (esp. asesino, port. assassino), lleíu como en portugués sería azezino [aze'zino], pallabra que nun esiste en portuñol; más flaco [mas'flako] (esp. más flaco, port. mais magro), más gordo [maz'ɣordo] (esp. más gordo, port. mais gordo)
shʃesa hache, sheRepresenta al mesmu fonema qu'en portugués se representa por ch (esto ye, ye la sh inglesa)shuva ['ʃuva] (esp. llivia, port. chuva); aflósha [a'flɔʃa] (esp. no molestes, port. não perturbe)
ttteRepresenta al mesmu fonema que n'español. Notar qu'en portugués dacuando pronunciar como la ch castellana, o tamién como ty.tímidamente ['timiða'mente] (port. timidamente ['ʧimida'menʧi]).
vvveRepresenta al mesmu fonema qu'en portugués. La so articulación ye labiodental, o más raramente, llevemente billabial, averando los llabios pero ensin que se toquen como nel casu de la b.vaso ['vasu] (esp. vaso, port. copo), si pronunciárase como n'español, quedaría baso ['baso] (esp. bazo, port. baço)
wwdoblevêUtilizar nes pallabres que provienen del inglés, y pronúnciase o, anque convién utilizar la norma ortográfica del portuñol pa les pallabres estranxeres que yá formen parte d'esti llinguaxewhisky o uísqui ['wiski] (esp. güisqui o whisky, port. uísque), show o shou [ʃow] (esp. espectáculo, port. espetáculo, concerto o show).
xksxe, shisRepresenta al fonema /ks/.excelente [ekse'lente] (excelente)
yʒ, jye, í griegaYe igual que n'español d'El Ríu de la Plata; siendo consonante, sacante a la fin d'una pallabra que termina con diptongu o triptongu, onde adquier el mesmu soníu que la vocal i.yurá [ʒo'ɾa] (esp. jurar; port. jurar); Uruguay [uɾu'ɣwaj] (port. Uruguái); yacaré [ʒaka'ɾɛ] (esp. yacaré, port. jacaré)
zzcetaRepresenta al mesmu fonema qu'en portugués. Esto ye, a diferencia de la s, ye sonora (provoca vibración de les cuerdes vocales), como asonsañando'l runfíu d'una mosca o abeya.caza ['kaza] (esp. casa, port. casa); casa ['kasa] (esp. caza, port. caça)
zyz, , ʒceta yeUsar en pallabres que tienen un fonema que varia de cutio ente z y y (según l'interlocutor).cuazye ['kwazʒe] (esp. casi, port. quase); ezyemplo [e'zʒemplo] (esp. ejemplo, port. exemplo).

Regles d'acentuación ortográfica

[editar | editar la fonte]

El acentu prosódicu ye la mayor fuercia con que pronunciamos una sílaba nuna pallabra. La sílaba acentuada denominar tónica, y átones les restantes. Pol so acentu les pallabres estremar en:

  • Agudes: les que tán acentuaes na última sílaba: asador, cantá (cantar), sabê (saber), numerô (numberó), algũ (dalgunu).
  • Graves: les acentuaes na penúltima sílaba: caza (casa), canta, sabe, numéro (númberu).
  • Esdrúxules: les acentuaes na antepenúltima sílaba: esplêndido (arrogante), helicôptero (helicópteru), númberu.
  • Peresdrúxules: les acentuaes dalguna sílaba anterior a l'antepenúltima: dêbilmente (sele), pacíficamente, insínemelo (enséñemelo).

El acentu ortográficu ye la forma de representar al acentu prosódicu, y en riverense consiste nuna tilde (´) (tamién llamáu acentu agudu) o un acentu circunflexu (^). L'acentu circunflexu úsase cuando la vocal fuerte de la sílaba tónica ye la lletra "e" zarrada o la lletra "o" zarrada (esto ye, la "e" y la "o", pronunciaes como n'español). Nel restu de los casos usa la tilde.

Pero non toles pallabres lleven acentu ortográficu; y non siempres les tildes utilizar pa representar l'acentu prosódicu, sinón que tamién pa representar una vocal abierta ("é", "ó"), como se mentó na seición anterior (anque xeneralmente dambos usos coinciden).

Pallabres que lleven acentu ortográficu

[editar | editar la fonte]
  • Les pallabres agudes de más d'una sílaba terminaes en vocal (sacante les terminaes en "saũ") o terminaes nes consonantes "n", "s" o "ñ": gurí (neñu), bombiá (mirar), comê (comer), shulé (golor a pies), Tarzán, tambêñ (tamién), estrês (estrés), pensaũ (pensión).
  • Les pallabres graves terminaes en "saũ" y les ensin terminar en vocal, nin nes consonantes "n", "s" o "ñ": pênsaũ (piensen), mártir, frágil.
  • Toles pallabres esdrúxulu y peresdrúxulu: aritmêtica, fácilmente.
  • Tolos infinitivos: í (dir), (venir), (ser), (tener), (dar), (poner), (ver), carpí (carpir), iscuiambá ("faer llíu")

Regles especiales d'acentuación ortográfica

[editar | editar la fonte]
  • Monosílabos. Por regla xeneral escribir ensin tilde (si nun son verbos n'infinitivu); sicasí, cuando dos monosílabos son iguales tocantes a formar pero cumplen distinta función, unu d'ellos (xeneralmente'l tónicu) lleva tilde:
    • te (pronome personal), (sustantivu), (verbu): "Eu vo tê que te da té da India." [ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja] ("Voi tener que date té de la India.")
    • siñ (preposición), síñ (alverbiu d'afirmación): "Síñ, siñ ele." ['siɲ si'ɲele] ("Sí, ensin él.")
    • (conxugación del verbu [dar]), de (preposición): "Me dê ũ de cada ũ." [me 'ðe 'ũ ðe 'kaða 'ũ] ("Deme ún de cada ún.").
    • (verbu), da (preposición): "Eu vo tê que te da té da India." [ew vo 'te ke te 'ða 'tɛ ða 'indja] ("Voi tener que date té de la India.")
    • saũ (son), sáũ (sanu), Saũ (San): "Us pensamento de Saũ Francisco saũ sáũ." [us pẽsa'mento ðy 'saw̃ fɾã'sisko saw̃ 'saw̃] ("Los pensamientos de San Francisco son sanos.")
    • cũá [kw̃a] (cola; contraición de cũ a), cũa ['kũa] (con una; contraición de cũ ũa) "¿Cũá miña o cũa dele?." ("¿Cola mía o con una so?")
  • Tilde qu'indica hiatu. Cuando nuna pallabra alleguen una de les vocales fuertes ("a", "e" o "o") y una de les vocales débiles ("i" o "u") acentuada, nun se produz diptongu. Pa indicar la falta de diptongu (hiatu) asítiase tilde sobre la vocal "i" o "u": María [ma'ɾia], reúna [re'una], baúl [ba'ul], fía ['fia] (fía), ladrío [la'ðɾio] (lladriyu), garúa [ga'ɾua], saí [sa'i] (salir).

Gramática

[editar | editar la fonte]

Conxugación verbal

[editar | editar la fonte]

Los verbos clasificar en cuatro tipos según la terminación del so infinitivu:

    1. 1ª conxugación - verbos terminaos en á.
    2. 2ª conxugación - verbos terminaos en ê.
    3. 3ª conxugación - verbos terminaos en í.
    4. 4ª conxugación - verbos terminaos en ô.

El portuñol tien tantu verbos regulares como irregulares.

Verbos regulares

[editar | editar la fonte]
Tiempos simples
[editar | editar la fonte]
c
o
n
j
Manera IndicativaSuxuntivuImperativu
inf.
part.
ger.
persona presentepretéritu
imperfectu
pretéritu
imperfectu
simple
futurucondicionalpresentepretéritu
imperfectu
futuru
1ª - áamá
(amar)
amado
amando
1ªseu amoamavaameyamareyamaríaameamase, amaraamá
2ªstu amaamavaamasteamarásamaríaameamase, amaraamáama
3ªsele amaamavaamôamaráamaríaameamase, amaraamáame
1ªpnós amamos, amemoamávamos, amavaamamos, amemoamaremosamaríamos, amaríaamemos, ameamásemos, amáramos, amase, amaraamarmos, amáamemos
2ªpvocês amamavaũamaraũamaráũamaríaũamamaseñ, amaranamareñam
3ªpeles amamavaũamaraũamaráũamaríaũamamaseñ, amaranamareñam
2ª - êtemê
(temer)
temido
temendo
1ªseu temotemíatemítemereytemeríatematemese, temeratemê
2ªstu temetemíatemistetemerástemeríatematemese, temeratemêteme
3ªsele temetemíatemêutemerátemeríatematemese, temeratemêtema
1ªpnós tememostemíamos, temíatemimos, tememotemeremostemeríamos, temeríatemamos, tem-atemêsemos, temêramos, temese, temeratemermos, temêtemamos
2ªpvocês temtemíaũtemeraũtemeráũtemeríaũtemtemeseñ, temierantemereñtem
3ªpeles temtemíaũtemeraũtemeráũtemeríaũtemtemeseñ, temierantemêreñtem
3ª - ípartí
(partir)
partido
partindo
1ªseu partopartíapartípartireypartiríapartapartise, partierapartí
2ªstu partepartíapartistepartiráspartiríapartapartise, partierapartíparte
3ªsele partepartíapartíupartirápartiríapartapartise, partierapartíparta
1ªpnós partimospartíamos, partíapartimospartiremospartiríamos, partiríapartamos, partapartísemos, partiéramos, partise, partierapartirmos, partípartamos
2ªpvocês partpartíaũpartiraũpartiráũpartiríaũpartpartiseñ, partieranpartireñpart
3ªpeles partpartíaũpartiraũpartiráũpartiríaũpartpartiseñ, partieranpartireñpart
4ª - ôpô
(poner)
posto
pondo
1ªseu poñopuñapúsporeyporíapoñapuzése, puzérapô
2ªstu ppuñapuzésteporásporíapoñapuzése, puzérapôp
3ªsele ppuñapôsporáporíapoñapuzése, puzérapôpoña
1ªpnós pomospúñamos, puñapuzemosporemosporíamos, poríapoñamos, poñapuzésemos, pusiêramos, puzése, puzérapormos, pôpoñamos
2ªpvocês ppuñaũpuzéraũporáũporíaũpoñaũpuzéseñ, pusieranporeñpoñaũ
3ªpeles ppuñaũpuzéraũporáũporíaũpoñaũpuzéseñ, pusieranporeñpoñaũ
Observaciones
  • Na segunda persona del singular de les maneres indicativu y suxuntivu, tamién se conxuga amestando una "s" a la fin de la pallabra. Exemplos: tu ama --> tu amas; tu temería --> tu temerías; tu poña --> tu poñas; tu partise --> tu partises.
  • Na primer persona de plural (en toles maneres) tamién se conxuga quitando la "s" final. Exemplos: nós poremos --> nós poremo; nós temíamos --> nós temíamo; nós amásemos --> nós amásemo; partamos --> partamo (imperativu).
  • Les observaciones anteriores tamién valen pa los verbos irregulares.
  • El verbu tien un verbu sinónimu ponê, que ye irregular.
Tiempos compuestos
[editar | editar la fonte]
  • Pretéritu perfectu d'indicativu
pretéritu perfectu (verbu) = pretéritu( o havê) + participiu (verbu)
Formar col pretéritu simple del verbu (tener) o del verbu havê (haber), más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu teño amado. Eu he amado. Tu teñ partido. Nós hemos temido.
  • Pretéritu pluscuamperfeutu d'indicativu
pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu( o havê) + participiu (verbu)
Formar col pretéritu imperfectu del verbu o del verbu havê, más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu tiña amado. Eu havía amado. Tu tiña partido. Nós havíamo temido.
  • Futuru compuestu
futuru compuestu (verbu) = presente( o havê) + infinitivu (verbu)
Formar col presente del verbu í (dir), más l'infinitivu del verbu en cuestión. Esta forma ye más usada que'l futuru simple.
Exemplos: Eu vo amá. Tu vay partí. Nós vamo temé. Eles vaũ pô.
  • Futuru perfectu d'indicativu
futuru perfectu (verbu) = futuru( o havê) + participiu (verbu)
Formar col futuru simple del verbu o del verbu havê, más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu terey amado. Eu havrey amado. Tu terá partido. Nós havremos temido.
  • Condicional perfectu
condicional perfectu (verbu) = condicional( o havê) + participiu (verbu)
Formar col condicional simple del verbu o del verbu havê, más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu tería amado. Eu havría amado. Tu tería partido. Nós havríamos temido. Vocês havríaũ posto.
  • Pretéritu perfectu de suxuntivu
pretéritu perfectu (verbu) = pretéritu( o havê) + participiu (verbu)
Formar col pretéritu simple del verbu (tener) o del verbu havê (haber), más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu teña amado. Eu haya amado. Tu teña partido. Nós hayamos temido.
  • Pretéritu pluscuamperfeutu de suxuntivu
pretéritu pluscuamperfeutu (verbu) = pretéritu imperfectu( o havê) + participiu (verbu)
Formar col pretéritu imperfectu del verbu o del verbu havê, más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu tivése amado. Eu huvése amado. Tu tivése partido. Nós huvésemos temido.
  • Futuru perfectu de suxuntivu
futuru perfectu (verbu) = futuru( o havê) + participiu (verbu)
Formar col futuru simple del verbu o del verbu havê, más el participiu del verbu en cuestión.
Exemplos: Eu tivé amado. Eu huvé amado. Tu tivé partido. Nós havermos temido.

Verbos irregulares

[editar | editar la fonte]

Son los verbos que nun siguen les regles de conxugación anteriores, que fueron daes pa los verbos regulares.

Dellos verbos irregulares:

Tê (tener)
[editar | editar la fonte]
Manera IndicativaSuxuntivuImperativu |----
inf.
part.
ger.
persona presentepretéritu
imperfectu
pretéritu
imperfectu
simple
futurucondicionalpresentepretéritu
imperfectu
futuru

(tener)
tido
tendo
1ªseu teñotiñativetereyteríateñativése, tivéra tivé
2ªstu teñtiñativéste terásteríateñativése, tivérativéteñ
3ªsele teñtiñateveteráteríateñativése, tivérativéteña
1ªpnós temostíñamos, tiñativemosteremosteríamos, teríateñamos, teñativésemos, tivéramos, tivése, tivérativérmos, tivéteñamos
2ªpvocês teñtiñaũtivéraũteráũteríaũteñaũtivéseñ, tuvierantivéreñteñaũ
3ªpeles teñtiñaũtivéraũteráũteríaũteñaũtivéseñ, tuvierantivéreñteñaũ
Sê (ser)
[editar | editar la fonte]
Manera IndicativaSuxuntivuImperativu |----
inf.
part.
ger.
persona presentepretéritu
imperfectu
pretéritu
imperfectu
simple
futurucondicionalpresentepretéritu
imperfectu
futuru

(ser)
sido
sendo
1ªseu soérafuysereyseríaseyafose
2ªstu éérafosteserásseríaseyafosesê, for
3ªsele éérafoyseráseríaseyafosesê, forseya
1ªpnós somos, semoséramos, érafomos, fumosseremosseríamos, seríaseyamos, seyafôsemos, fosesermosseyamos
2ªpvocês saũéraũforaũseráũseríaũseyaũfoseñsereñseyaũ
3ªpeles saũéraũforaũseráũseríaũseyaũfoseñsereñseyaũ
Manera IndicativaSuxuntivuImperativu |----
inf.
part.
ger.
persona presentepretéritu
imperfectu
pretéritu
imperfectu
simple
futurucondicionalpresentepretéritu
imperfectu
futuru
í
(ir)
ido
indo
1ªseu voíafuyireyiríavayafose, iseí
2ªstu vayíafosteirásiríavayafose, iseí, forvay
3ªsele vayíafoyiráiríavayafose, iseí, forvaya
1ªpnós vamosíamos, íafomos, fumosiremosiríamos, iríavayamos, vayafôsemos, fose, isemos, iseirmosvayamos, vamos
2ªpvocês vaũíaũforaũiráũiríaũvayaũfoseñ, iseñireñvayaũ
3ªpeles vaũíaũforaũiráũiríaũvayaũfoseñ, iseñireñvayaũ
Manera IndicativaSuxuntivuImperativu |----
inf.
part.
ger.
persona presentepretéritu
imperfectu
pretéritu
imperfectu
simple
futurucondicionalpresentepretéritu
imperfectu
futuru

(estar)
tado
tando
1ªseu totavativetareytaríateyativése
2ªstu tatavativéstetarástaríateyativésetate
3ªsele tatavatevetarátaríateyativéseteya
1ªpnós tamos, temotávamos, tavativemostaremostaríamos, taríateyamos, teyativésemos, tivésetarmosteyamos
2ªpvocês taũtavaũtivéraũtaráũtaríaũteyaũtivéseñtareñteyaũ
3ªpeles taũtavaũtivéraũtaráũtaríaũteyaũtivéseñtareñteyaũ

Ver tamién

[editar | editar la fonte]

Bibliografía

[editar | editar la fonte]

Referencies

[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos

[editar | editar la fonte]