Guth an phobail

Agus mé ar mo Bhlitzbesuch* ar Bheirlín chonaic mé na fógraí seo. Tá sínithe á bhailiú do dhá togra. Má sroichtear tairseach, beidh reifreann ann. Má éiríonn leis an reifreann, beidh ar an parlaimint stáit i mBeirlín an dlí a phlé (níl mé cinnte an bhfuil ceangal orthu glacadh leis).

Tá an togra Berlin autofrei ag iarraidh gnáthúsáid carranna príobháideacha a chosc laistigh den S Bahn Ring, go bunúsach cuid mhór de lár na cathrach.

Ní dóigh liom go bhfuil mórán seans ag an togra, ar an ndrochuair. Tá spleáchas gluaisteáin iontach láidir sa Ghearmáin. Níor chuir sé iontas orm go raibh na Daonlathaigh Críostaí ag feachtasaíocht ina choinne, agus ag tapú an deis gnúis polaiteoirí dá gcuid a chur faoi bhráid an phobail. Ach bhí fógraí freisin ag an Bündnis Sahra Wagenknecht. Cumannach neamhghéilliúil í Sahra Wagenknecht, a rugadh i Jena i 1969. Chuaigh sí isteach san SED, páirtí an rialtais san DDR, agus bhí ina dhiaidh sin chun cinn san PDS agus die Linke (an chlé). Cúpla bliain ó shin scoilt sí ó Die Linke agus bhunaigh a páirtí féin, ainmnithe aisti féin. Is cosúil áfach go bhfuil sí á bhrú as sin. Cé gur páirtí clé atá san BSW, tá a seasamh ar cheisteanna áirithe, fearacht inimirce agus comhshamhlú gar don eite fíordheis. Chuir sé cineál iontais orm áfach iad a fheiceáil ag stocaireacht ar son an ghluaisteáin príobháideach. 

Is í gcoinne fógraíocht leictreonach atá an togra eile. Go háirithe fógraí a ghluaiseann. Maíonn siad go gcuireann a leithéid strus agus tuirse ar dhaoine. 

Bheinn go pearsanta ar son an dá thogra. 

Tá úsáid reifrinn srianta go maith faoi Bhunreacht na Poblachta Cónaidhmí. Is furasta do dheachtóir, a bhfuil gnaoi an phobail air, mí úsáid a bhaint as a leithéid, agus rinneadh sin san Treas Reich. Dá réir, tá tairseach sách ard chun Volksentscheid a chur i gcrích, agus is ag an parlaimint atá an focal scoir (mura dtagann na cúirteanna isteach sa scéal). 

* Blitzbesuch cionn is nach raibh mé ann ach ar feadh ocht n-uaire déag. Bhí mé ag freastal ar chóisir breithlae mo chéad saoiste. Ochtó bliain slánaithe aige. D'fhoghlaim mé go leor sna céad deich mbliana sin, agus tá mé go mór faoi chomaoin aige. B'fhiú an sciurd dá réir.

Fágann sé sin go raibh sé i lár na daichidí an uair úd. Imíonn an t-am. 

An Pápa Proinsias, cloch ar charn

Cé go raibh fhios agam go raibh sé tinn, baineadh siar asam maidin inné nuair a sheol mo nuachar chugam an scéal go raibh an Pápa ar shlí na fírinne. Táimse caomhach i gceisteanna creidimh, agus bhí cáil an liobrálachais ar an bPápa Proinsias. Shíl mo mháthair céile fiú nach mbeinn i bhfách leis siúd, go mbeinn ar an ndrong a chreid gurbh é Benedict, beannacht Dé ar a anam, an fíor phápa. (Is dócha go raibh mé níos glóraí agus daingne i mo chuid fichidí nuair a chuir sí aithne orm. Agus tógadh gan creidimh ise san DDR). Ach sé an Papa an Papa - agus ar aon nós is bréagshamhail de chuid na meáin cuid mhaith ab ea an Proinsias "liobrálach" mar an gcéanna le bréagshamhail an Panzerkardinal a leagadh ar Ratzinger roimhe.

 

An té a léigh  an méid a scríobh an bheirt acu, thuig sé gur difríochtaí stíle a bhí eatarthu seachas aon deighilt i gcúrsaí teagaisc. Le déanaí - toisc gur cheannaigh mo shonuachar an gléas úsáideach seo dom táim ag éisteacht níos mó le closleabhar agus le podchraoltaí. Tá dírbheathaisnéis an Phápa Dóchas díreach críochnaithe agam (as Béarla). Ionraic agus soiléir. Fear a rinne botúin, agus a d'fhoghlaim as cuid acu. Mar Phápa, ní raibh sé gan locht ian chinntí, agus níl fréamh an dochair a rinne mí-úsáid bainte fós. Rinne sé roinnt botúin ina láimhseáil ar an gceist, agus i roinnt cinntí eile. Cheartaigh sé cuid acu. Beidh an dúshlán sin fós le sárú ag a chomharba, mar a bheidh cúrsaí airgeadais na Vatacáine.  Is deacair maorlathas agus institiúid a chuir ar mhalairt bealaí. Ba easpa fuinnimh chuige sin a thug ar an bPápa Beinidict éirí as. Bhain Proinsias go leor amach, agus d'athraigh a chuir chuige tréadach íomhá na hoifige. Céim eile ó Pontifex Maximus go giolla giollaí Dé. 

Tá dóchas agam go mbronnfaidh an Spiorad Naomh Pápa orainn a leanfaidh an conair a leag sé - agus ar bhealaí eile Benedict agus Eoin Pól Mór roimhe - chun athnuachan a bhaint amach san Eaglais. (Ní dócha gurb ionann mo thuiscint ar sin agus tuiscint na meáin, áfach).

táimse mo chola is ní theastaíonn uaim a bheith 𝙒𝙤𝙠𝙚

Teideal goidte ó Viva liobarnach le Súil Amháin.

Is éard is brí le Woke ná múscailte, i mBéarla na nAfrai-Mheiriceánach - awake sa Bhéarla caighdeánach. Le himeacht ama tháinig brí polaitiúil le Be woke - Bí múscailte. Bheith comhfhiosach faoi chearta - i dtosach cearta na nAfrai-Mheiriceánach, ar ball cearta mionlaigh éagsúla. 

Ach le tamall is ón eite dheis agus mar mhasla tarcaisneach a cloistear an focal Woke. Lipéad a bhuailtear anuas ar gach rud nach maith leo atá athraithe.

Feictear dóibh, le teip an dá reifreann abhus agus le toghadh Trump thall, cóir gaoithe a bheith leo ina gcrosáid frith-Woke.

Beidh fhios ag léitheoirí an bhlag seo go bhfuil mé féin caomhach i gceisteanna sóisialta. Go gcreidim go bhfuil an beatha le cosaint ó choimpeart go síothlú nádúrtha. Go bhfuil fireann agus baineann ann, agus gur eatarthu, i bpósadh buan dílis idir bheirt, oscailte do atáirgeadh, amháin atá collaíocht dlisteanach.

Ach mairimid (fós) i ndaonlathas agus ní hé sin tuairim an móraimh. Agus ar aon nós ní féidir a leithéid de idéil a chuir i bhfeidhm le lámh láidir an dlí - nuair a déantar iarracht ar sin eascraíonn éagóir, fulaingt agus pian - a chuireann ní hamháin na daoine atá thíos leis an dlí as a riocht ach freisin iadsan a chuireann an dlí i bhfeidhm toisc go ndalltar iad ar dhaonnacht na daoine a thagann salach ar an ndlí. 

Dúirt Chesterton tráth gur síor athnuachan is gá don caomhach - más mian leat cuaille bán a bheith bán, caithfidh tú dath a chuir air go rialta.

Tá gá le hathnuachan ar an bpobal. Tá gá le smaointe caomhacha a mhíniú, agus gan iarracht a dhéanamh iad a bhuaileadh ar an phobal le lámh láidir dlí nó bachall easpaig.

Caithfear léiriú nach cruálacht gan bunús atá i gceist leo, ach leas an duine agus caoinfhulaingt ceart.

Tá teir ar na tuiscintí traidisiúnta de dheasca fimíneacht agus cruálacht agus caithfear na coilm agus créachtaí sin a leigheas.

Ní cogaí cultúir atá de dhíth - ná sluaghairm maslacha trodacha, ach cúram dá chéile, agus meas ar a chéile ainneoin difríochtaí. 

As lor liom ꝗ laḃrꝫ de sin

Mian Dé, Toil Dé, Deonú Dé

Ernst Barlach - An fear amhrasach

 Insha' alla

 Nó, mar a deireadh 

muintir an Oileáin 

'le cúnamh Dé'.  

Ailbhe Ní Ghearbhuigh

Buancheist gach creidmheach i nDia grámhar ná tuige a tharlaíonn droch rudaí do dhaoine maithe. Píosa fada ficsean samhlaíochta ar an ábhar is ea leabhar ‭Iób:

 Ach tá a rogha déanta aige, agus cé a d'fhéadfadh é a chur ar mhalairt treo? Cibé ní a bheartaíonn sé ina chroí, cuirfidh sé i gcrích é. Comhlíonfaidh sé cibé rud a shocraigh sé dom, Dála a lán beartas eile atá socair aige. Uime sin, tá uafás orm ina láthair; Agus dá mhéid a mhachnaím, is ea is mó a bhíonn scanradh orm roimhe.  Scaip Dia mo mhisneach, Agus chuir an tUilechumhachtach sceimhle orm.

Iób 23:13-16

Bhí de nós ag ár sinsir Toil Dé a lua le gach buairt agus buaireamh. Dán go gcaithfí glacadh leis. Tá teannas idir taithí an duine agus briathra Íosa:

Tháinig mise chun go mbeadh an bheatha acu agus go mbeadh sí acu go fial.

 Eoin 10:10 

Ach ar ndóigh bhí neart le rá aige freisin faoi bheatha chóir. Agus go háirithe-

Dúirt sé: “An rud a thagann amach as an duine, sin é a dhéanann neamhghlan an duine.  Óir is ón taobh istigh, amach as croí na ndaoine, a thagann drochsmaointe, bearta drúise, gadaíochtaí, dúnmharuithe, bearta adhaltranais, sainteanna, mallaitheachtaí, cealg, ainriantacht, formad, ithiomrá, díomas, amadántacht. 

‭Marcas 7:20-22

Maidir liom féin de, is beag de olc an tsaoil atá fulaingthe agam. Seans go dtuigeann mo chruthaitheoir gur fánaí alabhog mé nach bhfuil mianach ionam a sheasfadh triail. 

Don airgead an breogán, agus don ór an sorn, agus fear le briathra lucht bladair a mheas.

‭Seanfhocal 27:21

Corr bhabhta tinnis, post i mbaol anois is arís. Na rudaí ba thromchúisí a d'fhulaing mé ná gur chailleamar beirt sa bhroinn go luath sa toirchis. Fuair deartháir liom bás sa chliabhán nuair a bhí mé i ndeireadh na déaga. Fuair mo mháthair bás le hailse a aimsíodh ró mhall - ach mhair sí níos faide ná mar a thuar na lianna, agus bhí deis againn dá réir dul i dtaithí air agus slán a fhágáil léi faoi dheireadh. Ní mórán é. 

Tá, dar liom, Toil Dé le feiceáil ansin sa mhéid is nach saorann Sé muid ón Olc nádúrtha, ó phian agus díomá. Cuid den dul in inmhe atá ansin. Tá mbeidh Sé chun muid a chosaint go hiomlán ó phian agus díomá nach iarmhairt ár ghníomhartha iad, bheimis leanbaí. 

Ach tá saoirse tola againn. Cinneadh atá i gceist le caidreamh le Dhia. Fás agus forbairt. 

Ní hionann sin agus mian Dé. Mar a dúirt Sé agus Iarúsailéim á chaoineadh aige - 

 A Iarúsailéim, a Iarúsailéim, tusa a mharaíonn na fáithe agus a chlochann iad seo a cuireadh chugat, cad é chomh minic is ab áil liom do chlann a bhailiú, ar nós mar a bhailíonn an chearc a hál faoina sciatháin, agus níorbh áil libh! 

‭Matha 23:37

Mian Dé go nglacfadh muid lena thairiscint. Fúinne atá sé A mhian a aithint agus gníomhú dá réir. An véarsa is scanrúla i dtaispeánadh Eoin, dar liom - 

 Is eol dom d'oibreacha, nach fuar thú agus nach te. Uch nach fuar nó te thú! De bhrí go bhfuil tú alabhog, gan a bheith fuar ná te, táim chun tú a sceitheadh as mo bhéal amach. 

‭Apacailipsis 3:15-16 

Tá gné eile ann. Deonú Dé. Murach deonú Dé, na deiseanna a bhronn Sé orm, na daoine a chas sé i mo threo, ní bheadh mé fiú alabhog. Bheinn i m'fhanaí míshásta míshocair. Táim buíoch as an méid sin féin. 

Maidir le "ná lig sinn i gcathú", arís tá saol sách réidh agam. Cúis eile buíochais. 

Tá súil agam gurb é Toil Dé go leanfaidh deonú Dé do mo thabhairt ar bhealach comhlíonadh mian Dé dom. Ainneoin mo chlaonadh chun leisce agus alabhoige. 

Cad is pobal áitiúil ann?

Le fiche bliain tá cónaí orm in eastáit tithíochta ar imeall Bhaile an Chinnéidigh. Tháinig muid anseo i dtosach toisc nach raibh ar ár acmhainn tig a cheannach i mBré, áit a raibh muid ag cónaí ar chíos roimhe sin agus mo mhic ar an mbunscoil.

Do formhór mór an tréimhse sin bhí mise ag obair i Mullach Íde nó áit éigin i mBaile Átha Cliath. D'athraigh COVID sin, agus táim ag obair sa bhaile formhór na hama ó shin. 

Ní sa bhaile atá mo shaol sóisialta ach oiread. Agus roimh COVID bhí sé de nós againn freastal ar Aifreann Gaeilge i mBré. 

Tá aithne éigin agam ar na comharsana béal 

 dorais. Súilaithne ar roinnt eile. Taithím caife nó dhó. Déanaim siopadóireacht - tá ollmhargadh Dunnes agus siopa nó dhó ann. Agus poitigéir. 

Tá an dochtúir teaghlaigh, a bhí agam le blianta sular chuir COVID ina cheann dul ar scoir, fréamhaithe sa bhaile, agus a bhean Francach ó dhúchas, bainteach leis coiste Bailte slachtmhara.

Fiú mo chlann, fuair siad gaelscolaíocht lasmuigh den mbaile, agus thug cúrsaí ceoil amach as an mbaile iad freisin. 

Cé go bhfuil mo nuachar ag obair ón mbaile le fada is cianobair ag plé le daoine timpeall na cruinne atá i gceist. 

Dúinne, mar sin, baile suainleasa atá sa bhaile. Tá ár leithéidí fairsing agus neart tithe tógtha sa scór bliain sin chun freastal ar ár leithéidí.

Tá pobal eile ann, pobal fadbhunaithe a rugadh agus a tógadh anseo. Tá eastáit comhairle chontae ann. Agus roinnt miontionsclaíocht - grúdlann. 

Ní dóigh liom go bhfuil sé cruinn cuir síos ar an áit mar sráidbhaile tuaithe. Tá sé amuigh faoin dtuath maith go leor, ach is pobal bhruachbhailteach atá ann - ag brath ar Bhaile Átha Cliath nó ar a laghad Bré. 

Tá gné aicmeach ann i gceist freisin. Ní bhíonn mórán teagmháil idir na haicmí. 

Ní fear spóirt nó Cumann Lúthchleas Gael mé, nó bhféidir go mbeadh taithí eile agam. 

Is dócha go bhfuil íoróin áirithe i gceist leis an bhfíric gurb í an Ghaeilge atá do mo chuir ag plé le daoine áitiúla anois! Thart ar sé mhí ó shin bhunaigh nuachainteoir díograiseach dhá chiorcal comhrá. Bhí mo bhean ag tathant orm páirt a ghlacadh mar go raibh mé in ísle meoin de bharr tinnis. Ní raibh fonn dá laghad orm. Ní go dtí gur fheabhsaigh mo shláinte a thug mé aghaidh ar na ciorcail. Tá drogall orm dul go ciorcal. Níl an fhoighne agam bheith i mo mhúinteoir, agus braithim dua a bheith ag baint le simpliú comhfheasach a dhéanamh ar mo chuid cainte. Ach tá a dóthain cainteoirí líofa sa ghrúpa nach bhfuil rudaí ró dheacair ina leith sin.

Réamhrá sách fada. Nuair a bhain Baile an Chinnéidigh na cinnlínnte amach, bhí sé nádúrtha go dtiocfadh iriseoirí Gaeilge ar mo thoir.

Mar a tharlaíonn sé, tá log na conspóide lasmuigh den mbaile, ar an dtaobh eile, áit gur annamh a mbíonn mise. Níl aon chúis dom bheith ann. Seachas cúpla fógra sa bhaile, níl aon rian den gconspóid feicthe agam. Tá beagán níos mó feicthe ag mo bhean ar fhóram straoisleabhair an bhaile. Ach b'fhearr linn araon fanacht glan ar cheisteanna dá leithéidí agus ar an ndream atá sáite ann. 

Mar sin, bhí drogall áirithe orm. Ach tuigim an riachtanas atá ag lucht na meáin Ghaeilge agus iad sa tóir ar dhuine le Gaeilge. Rinne mé iarracht áirithe teacht ar eolas. 

Ach ní urlabhraí ar son an phobail mé - má tá pobal ann fiú gur féidir labhairt ar a shon. 

Is dúshlán don bpolaitíocht dul i ngleic leis an easpa acmhainní atá ag cothú míshuaimhneas agus deiseanna do lucht mioscaise. Agus níl sé sin éasca nuair is pobal scaoilte, a bheag nó a mhór uirbeach agus aonraithe atá i gceist. 

Pápaire mé

‭

“A Shíomóin, a Shíomóin, féach, fuair Sátan mar aisce sibh a chriathradh ar nós an arbhair; ach táim tar éis guí ar do shonsa chun nach gclisfeadh do chreideamh; agus, ón uair amháin a bheidh tú féin iompaithe, déan daingean do bhráithre.”

Lúcás 22:31-32

 

San eaglais Chaitliceach Rómhánach, is é an Pápa, comharba Pheadair an chloch bonn. Ní an duine, ach an oifig a bhronn Íosa. 

Dúirt Síomón Peadar á fhreagairt: “Is tú an Críost, Mac Dé bheo.”  D'fhreagair Íosa agus dúirt sé leis: “Is méanar duit, a Shíomóin Bar Ióna, óir ní fuil agus feoil a d'fhoilsigh duit é ach m'Athair atá ar neamh. Agus deirimse leatsa gur tú Peadar agus is ar an gcarraig seo a thógfaidh mé m'eaglais, agus ní bhuafaidh geataí ifrinn uirthi. Agus tabharfaidh mé duit eochracha ríocht na bhflaitheas; rud ar bith a cheanglaíonn tú ar talamh beidh sé ceangailte ar neamh, agus rud ar bith a scaoileann tú ar talamh beidh sé scaoilte ar neamh.” 

‭Matha 16:16-19 

 Ní shin le rá gur daoine gan locht iad na Pápaí. Bhí tréimhsí ann ina raibh siad sáite i gcorbacht, finíochas agus fingal. Agus níl Pápa saor ó cheartú. Peadar féin, bhí ar glacadh le ceartú ó Phól. 

Rud eile de, nuair a tháinig Céafas go hAintíoch, chuir mé ina choinne lena bhéal mar bhí sé san éagóir. 

‭Galataigh 2:11 

Le mo linn, tá na Pápaí ina eiseamláirí níos fearr ná le linn na haoiseanna nuair a bhí siad ina Ríthe ar codanna móra den Iodáil agus sáite i bpolaitíocht na mór rinne. Diaidh ar ndiaidh tá gothaí na Ríthe leagtha uathu. Dhíol Pól VI an choróin triarach ríoga chun bia a thabhairt do na bocht. Níor ghlac Eoin Pól I le corónú in aon chor, ag cuir Aifreann tiomnaithe ina áit. Sílim gurbh é Pól VI an Pápa deiridh a bhain feidhm as an iolra ag caint ar féin. (Bhain Eoin Pól II feidhm as an tríú pearsa, ag cuir béim ar an oifig seachas an duine). Agus níl an Pápa reatha Proinsias ag cónaí sa phálás aspalda fiú - is fearr leis bheith i measc na ndaoine i dteach aíochta na Vatacáine. 

Pól VI - Fotografia Felici - Fearann Phoiblí

Pól VI a bhí i gcathaoir Pheadair le linn mo leanbaíochta. Níl cuimhne dá laghad agam air. Ach tá a imlitir Humanae Vitae léite agam, inar athdhearbhaigh sé nach raibh úsáid frithghiniúint shaorga ag teacht le tuiscint na hEaglaise ar an gcollaíocht agus an pósadh. (Ní mór a mheabhrú gur laistigh den bpósadh, agus le haontoil na lánúine atá comhriachtan dlisteanach de réir teagasc na hEaglaise). Cáineadh an imlitir, agus is dócha go bhfuil go leor nach dtugann aird ar bith air i measc Caitlicigh. Nó a bhíonn ag streachailt leis, ar a laghad. Ní chuirfinn mé féin as an áireamh. Ach is dóigh liom go bhfuil dhá ghné dá ndúirt sé ann fáidhiúil. Go mbeadh laghdú ar urraim agus méadú ar leithlis i gcaidrimh dá mbeadh frithghiniúint in úsáid. Agus go raibh an baol ann go ndéanfadh rialtas údarásaíoch é a úsáid chun a dtoil a bhrú ar an bpobal, mar ó dhea agus go raibh fadhb daonra seachas fadhb dáileadh acmhainní ann. Mar atá déanta ag an tSín. Agus torthaí tubaisteacha as - pobal ag éirí níos sine fiú ná mar atá i dtíortha eile, agus glúin iomlán de dhaoine a d'fhás aníos gan siblíní agus fadhbanna go leor acu de bharr an easpa sin. Agus easpa ban! 

Eoin Pól I - Fotografia Felici - Fearann phoiblí

Ní raibh Eoin Pól I in oifig ach beagán thar mí. Bhí mé deich mbliana d'aois an uair sin. Ní dócha go mbeadh cuimhne ar bith agam air, murach an leabhar a scríobh sé agus é ina patrarc ar an Veinéis. Cnuasach litreacha atá in Illustrissimi, litreacha lán greann séimh scríofa chuig daoine cáiliúla sa stair nó san ficsean. Daichead litir san iomlán, a foilsíodh in iris cráifeach i dtosach. Foilsíodh i leabhar as Béarla iad tar éis a bhás. Le greann séimh agus gaois cuireann sé teagasc fónta i láthair. Tá cóip as Gearmáinis fós ar mo leabhragán, cóip a cheannaigh mé do mo shonuachar roimh pósadh dúinn, nuair a bhí sí ag foghlaim faoin gcreideamh Chaitliceach. 

Eoin Pól II - Gregorini Demetrio - CC-by-SA 3.0

Ach agus mé ag fás aníos, b'é Eoin Pól II an Pápa. Karol Wojtyła, an fear ón dtír i gcéin mar a thug beathaisnéis amháin air a foilsíodh go gairid i ndiaidh a thoghadh. An chéad Phápa nárbh Iodálach é leis na cianta. Fear a fuair oiliúint i gcliarscoil rúnda agus marbhfháisc ag na Naitsithe ar a thír dhúchais. Agus a mhair faoi dheachtóireacht Stailíneach ina dhiaidh sin. Deachtóireacht a bhí fós láidir tráth a thofa agus baol seasta ann go mbeadh an cogadh fuar idir Meiriceá agus an tAontas Sóivéadach ina chogadh deargte.  Fear spóirtiúil lán fuinnimh i dtús a ré. Is cuimhin liom comhghleacaí liom, an tráth a tháinig sé go Beirlín ag déanamh iontais dá mheath a bhí tosaithe i 1996 - é ag rá go raibh cuma "dia óg" air i dtús a ré. Ar ndóigh, bhí sé tar éis teacht slán ó iarracht feallmharaithe in 1981 a d'fhág lorg air. Go dtí a bhás i 2005 lean sé air, gan a fhulaingt a cheilt de réir mar a bhí a cholainn ag meath. Ag teagasc le gothaí fiú nuair a bhí a ghuth bainte de ag fadhbanna sláinte.  Is é Diagacht na colainne a mhórshaothar teagaisc. Ach níl sé léite agam. Cé go bhfuil roinnt imleabhar dá theagasc agam, ní dheachaigh mé i ngleic leo i gceart. Léigh mé roinnt leabhair agallaimh leis - go háirithe Cuimhne agus Féiniúlacht.  Foilsíodh díolaim as Gaeilge dá chuid filíochta freisin, agus tá sé agam agus codanna léite. Thug an sagart a bhí ag cuir teagasc sa chreideamh do mo nuachar anois dráma leis faoin grá phósta dúinn - I siopa an ghabha ghil. Ní dóigh liom gur léigh mé i gceart riamh é.    Is lena linn a cuireadh Caiticiosma na hEaglaise Caitlicí ar fáil, ar chuir Breandán Ó Doibhlin Gaeilge air agus atá ar mo leabhragán agam. Agus codanna de léite agam fiú.  Bhí mé ina láthair, nó ar a laghad i measc an tslua, roinnt uaireanta. Bhí mé i bPáirc an Fhionnuisce i 1979 i measc an breis is milliún duine a d'fhreastail ar an Aifreann ann agus é ar chuairt ar Éireann. Bhí mé i bhfad amach ón altóir, agus i ndáiríre níl mórán cuimhne agam ar an ócáid. Bhí cearnóga deighilte le rópaí agus greamán daite le huimhreacha chun an slua a eagrú. B'ionann líon an slua agus trian de dhaonra na poblachta ag an am, agus bhí slógadh déanta ar iliomad eagraíocht chun cabhrú leis an maoirsiú - go háirithe agus an Pápa á thiomáint tríd an slua, agus nuair a bhí daoine ag teacht agus ag imeacht. Mí Mheán Fómhair a bhí ann. Mo chuimhne ná go raibh an áit ina phuiteach ag deireadh an lae. Agus muide traochta ach a raibh an bealach go lár na cathrach siúlta againn. An tSeachtain Mhór 1987 bhí mé sa Róimh le grúpa mic léinn ollscoile ar Oilithreacht. Mar chuid de chomhdháil idirnáisiúnta mic léinn. Bhí béiltí eagraithe i mbialanna éagsúla. Rinne grúpa s'againne go maith, bia blasta gach lá. Bhí grúpa amháin tar éis an tráithnín gairid a fháil, Mensa na hOllscoile. Nach raibh thar moladh beirte. Socraíodh as dlúthpháirtíocht go nglacadh gach grúpa béile ann. Bhí troscadh Aoine an Chéasta éasca... Mo chuimhne ná gur éigin go raibh rogha gan feoil ann. Spionáiste beirithe go dtí go raibh sé ina glóthach nach mór... Bhí arán úr ann áfach. Agus gach áit bhí caife láidir. Bhí ticéid faighte ag ár grúpa do Bhigil na Cásca i mbaisleac Pheadair. Ba dhiamhair an radharc é an Pápa ag siúl isteach san Eaglais lándorcha, coinneal na Cásca ar iompar roimhe agus an cantóir ag fógairt solas Chríost - Lumen Christi agus na céadta ag freagairt Deo gratias - buíochas le Dia. Tonn solais ag bogadh ó chúl na heaglaise - coinnle á lasadh agus splancanna ceamaraí. Ansin, nuair a bhí an Pápa beagnach ag an altóir solas tobann láidir agus na tuilsoilse lasta ar mhaithe leis an dteilifís. Cuimhne gléineach.  Tharla go raibh mo thuismitheoirí sa Róimh i mBealtaine 1992 ag freastal ar bheannú. Bhí mo nuachar anois casta ormsa ag tús na bliana. Thaisteal an bheirt againn ó Bheirlín ó dheas ar thraein le castáil orthu. Agus bhíomar i gcearnóg Pheadair dá réir ag an mbeannú. (Cruinniú achrannach a bhí ann áfach de bhrí nach raibh teanga i gcoitinne ag mo mháthair agus mo leannán agus iad amhrasach faoina chéile...ach sin scéal eile).  I 1996 tháinig Eoin Pól II go Berlin agus bhí mé ag an Aifreann sa Staid Oilimpeach. Tá meathchuimhne agam gur thug mé mo mhac is sine go geata Brandenburg lena fheiceáil ach tharlódh go bhfuil dul amú orm faoi sin - naíonán ab ea é fós, bliain d'aois. Idir eatarthu, agus teacht níos éasca orthu de bharr an idirlíon, bhí mé ag coinneáil súil ar aithisc agus tráchtaireacht an Phápa. Níl aon muinín agam as scéal scéil ná léamh iriseora ná ach go háirithe as an leathabairt réabtha as comhthéacs agus casta ag claonbholscairí a bhfuil a mba féin le cuir thar abhainn acu. Monuar ní mór a admháil gur le linn Eoin Pól II a réab séarach an toist institiúideach a bhí ag ceilt ainghníomhartha sagairt agus pearsanra eaglasta eile. Ní fadhb eaglasta amháin an mí-úsáid leanaí ach thug struchtúir na hEaglaise deis do na foghlaithe gnéis, teacht ar leanaí agus daoine fásta leochaileacha. Agus thug an cléireachas agus an mian an institiúid a chosaint sciath chosanta dóibh fiú nuair a bhí eolas faoi na ghníomhartha faoi choim. Tugadh barraíocht aird ar dhlíodóirí agus cuntasóirí, agus ar teiripeoirí soirbhíocha a mhaígh daoine a bheith leigheasta agus nach raibh aon ró dhochair déanta d'íospartaigh. Ba mhinic na ciontóirí deisbhéalach carasmatach. Tionchar acu. Meas ag go leor orthu. Stádas. Iad oilte ar a n-íospartaigh a roghnú i measc an dreama nach bhfaigheadh tacaíocht na héisteacht.  Is mairg daoibh, a scríobhaithe agus a Fhairisíneacha bréagchráifeacha, mar gur cuma sibh nó tuamaí aolta atá go hálainn le féachaint orthu ón taobh amuigh ach iad lán suas istigh de chnámha na marbh agus de gach salachar.  ‭Matha 23:27  Sa tír seo, bhí cúpla toise bhreise ann a rinne rudaí níos measa. An Stáit ag fágáil go leor cúraimí faoi grúpaí deonacha eaglasta - cúrsaí oideachais agus leigheas, agus cúraim daoine leochaileacha den uile chineál. An Janseneachas agus náire forleathan faoi chúrsaí collaíochta a rinne níos deacra é do dhaoine gonta éisteacht a fháil. Dearcadh forleathan gur tharraing na híospartaigh orthu féin é. Pobal a bhí, mar a dúirt an t-ardeaspag Diarmuid Martin "ar an dream is mó caiticéis ach ar a laghad soiscéalú". Brú shóisialta cloí le rialacha gan tuiscint ar na rialacha céanna. Rud a d'iompaigh go tobann ar ndóigh agus a d'fholmhaigh na séipéil. Tarcaisne tagtha in áit an ró-urraim.  Níor chruthaigh Eoin Pól II go maith sa chás seo. D'fhág a theacht in inmhe agus a thaithí faoin gcumannachas é amhrasach seachantach maidir leis an Stáit tuata. D'éirigh le roinnt ciontóirí cáiliúla - Maciel abair, bunaitheoir Léigiún Chríost, cuir ina luí air gur formad agus mioscais ba bhun leis na líomhaintí ina choinne.  Ach fós tá meon dlíthiúil cosantach forleathan san Eaglais. Iarracht plé leis laistigh den eagraíocht féin. Tá cuid de sin sothuigthe agus an Stáit naimhdeach don Eaglais go minic. Ach... Ba é an cheacht deireadh a theagasc Eoin Pól II dúinn, gan focail, ná glacadh le fulaingt ach bheith dílis don ngairm. Muinín a chur i nDia seachas i gcolainn a bhí ag teip.

Benedict XVI - Tadeusz Górny - Fearann phoiblí. Sula raibh sé ina Phápa in aon chor, bhí scríbhinní Josef Ratzinger á léamh agam. I dtosach na hagallaimh a chuir Peter Seewald air. Ina dhiaidh sin a chuid machnamh agus aistí. Ollamh ollscoile, machnóir dlúth ab ea é ó chroí. Ciúin staidéartha san áit a raibh Eoin Pól II spleodrach.  Ó leagadh an cúram air féachaint chuig caomhnú an teagaisc agus smacht a chuir ar dhiagairí a bhí ag imeacht ró fhada ón dteagasc bhí clú na géire agus an easpa trócaire air - é ina Phanzerkardinal de réir lucht na meáin. Diagaire a raibh smachtú déanta orthu ag clamhsán go glórach sna nuachtáin faoi é bheith dá gcuir ina dtost. Rinneadh tochailt agus aimsíodh pictiúir de in éide le linn an dara cogadh domhanda, nuair a rinneadh preasáil air i dtreo deireadh an chogaidh. Mar ó dhea agus gur go deonach a bhí sé ann. Iarracht smál an Naitsíochas a chaitheamh air.  Níor thug mé puinn aird ar an scéal scéil ná an áibhéil - mar a scríobh mé anseo i bhfad ó shin. Agus scéal an camauro.  Ní dóigh liom go raibh mé i láthair Benedict riamh. Taobh leis na leabhair agus na haithisc a bhí mé.  Bhain sé croitheadh as an saol lena éirí as. Rud beagnach gan fasach. Bhí sé féin ag ceapadh nach raibh saol fada ina dhiaidh sin i ndán dó de dheasca a chúinsí sláinte. A bhí níos measa ná mar a tuigeadh, agus a d'fhág an tuairim aige nach raibh ar a chumas a oifig a chomhlíonadh mar is gá. Ach mhair sé beagnach deich mbliana eile. Rud faraor a thug deis do lucht an amhrais iarracht a dhéanamh feidhm a bhaint as i bhfreasúra leis an bpápa Proinsias. Uaireanta daoine gar dó féin ina measc.  Chuir sé díomá orm, ainneoin a iarrachtaí féin gortghlanadh a dhéanamh i gcásanna mí-úsáide agus faillí Easpaig, go ndeachaigh sé i muinín léamh chúng dleathach nuair a bhí ceisteanna faoina iompar féin i leith sagairt a bhí faoi amhrais ina dheoise München agus é in oifig.

Proinsias - Quirinale - Fearann phoiblí

San áit a raibh Benedict ina theagascóir ciúin machnamhach, tá Proinsias mar a bheadh ina shagart paróiste. Gar do na daoine. Ceachtanna foghlamtha aige ó bhotúin ceannaireachta a rinne sé sna hÍosánaigh. (Ach é uaireanta fós amscaí i gceisteanna pearsanra) 

Labhraínn sé óna chroí amach, seachas go staidéarach dlúth mar a rinne Benedict. Uaireanta soláthraíonn sé fuaimghreimeanna a léimeann na meáin orthu agus réabann as comhthéacs iad. Agus bíonn air féin iad a shoiléiriú ar ball. 

Ach tá a chuid caiticeasma ar an gCéadaoin agus an chaint a thugann sé tar éis Fáilte an Aingil ar an Domhnach cuiditheach nuair a chuirim an dua orm iad a léamh - tá fáil éasca orthu ar shuíomh na Vatacáine. 

Ag tús a ré bhí na meáin ag maíomh go raibh réabhlóidí ag athrú rudaí ó bhonn tagtha in áit an panzerkardinal caomhach cruálach. Ní féidir a shéanadh go bhfuil difríochtaí móra stíle agus pearsantacht eatarthu. Agus go gcuireann siad béim ar nithe éagsúla. Ach níl difríocht sa teagasc. 

Ní hionann Pápa agus a thuairisc sna meáin. Na meáin Chaitliceacha san áireamh. Ó tharla muide san anglasféar, cloisimid go leor trí phriosma Meiriceánach. Tá an siosma Meiriceánach ag réabadh an Eaglais thall mar atá sé ag réabadh an phobail. Agus eití naimhdeacha ann ag déanamh coinnealbhá foclach ar a chéile ag cothú fothram. Níl aon oidhre air ach an sliocht as aitheasc Screwtape a chum CS Lewis faoin dá chineál Fairisíneach in adharca a chéile. Dream amháin go daingean i gcoinne ginmhilleadh ach ar son pionóis an bháis agus srian ar inimirce. An dream eile ag déanamh ceart doshrianta de ginmhilleadh agus saoirse iomlán collaíochta. Iad araon dá réir in earráid leis an bpápa agus an teagasc. 

Tá an Pápa ann chun long na hEaglaise a stiúradh tríd stoirmeacha an tsaoil. Duine daonna, a dhéanfaidh botúin agus tuaiplisí. Ach go mbeidh an Spiorad naomh ag tacú leis. Faighim treoir agus sólás as an méid a scríobhann na Pápaí - ach bím airdeallach dul sa tóir ar an mbunrud agus aird a thabhairt ar an gcomhthéacs. Is maith ann chuige sin an idirlíon. Agus na leabhair! 

Tá nath ann, a d'úsáid Eoin XXIII ina imlitir - Ad Petri Cathedram

In necessariis unitas,

 in dubiis libertas,

 in omnibus caritas

Aontacht sna nithe atá riachtanach, saoirse sna rudaí atá amhrasach fós, carthanacht i ngach rud. 

Glacaim chugham féin an mana :

omnes cum Petro

ad Jesum 

per Mariam 

Cách le Peadar chuig Íosa trí Mhuire. 

Pápaire mé! 

Taibhreamh agus Tromluí Kepler

Is maith liom ficsean eolaíochta agus le déanaí bhí mé ag léamh gearrscéalta iomadúla ar líne. Nuair a thagaim ar údar a thaithníonn a stíl liom, is minic mé ag lorg breis eolais orthu. Is mar sin, tríd sleaschéim a chuala mé trácht ar Somnium Kepler. Saothar a bhfuil éileamh áirithe aige ar an teideal "céad iarracht ficsean eolaíochta". (Tá iomaitheoirí eile ann, ag dul i bhfad siar agus ag brath ar cá chuirtear an deighilt idir fantaisíocht agus eolaíocht san ficsean samhlaíochta). Fuair mé cóip den saothar féin as Gearmáinis ar Kindle - úrscéilín gairid 33 leathanach. Admhaím gur shíl mé an matamaitic atá ann a bheith tur go leor - ní haon saineolaí mé ar fithis is reanna neimhe, agus ní chuireann triantánacht áthas ar mo chroí. 

Ar shlí is spéisiúla stair an scéil ná an scéal féin dom. 

Tháinig mé ar an aiste seo á phléann conas ar tháinig ann do Thaibhreamh Kepler, saothar a d'oibrigh sé air i dtréimhsí éagsúla dá shaol agus a d'fhoilsigh a mhac tar éis a bhás. Sa leagan foilsithe Laidine bhí fonótaí agus mínithe a raibh dhá oiread toirt orthu agus sa bhunscéal. Tá tráchtas máistreachta a rinne an scéal agus na nótaí a aistriú go Béarla ar fáil anseo. I 1962, tús ré an spás ráis a rinneadh an obair, nuair a bhí spéis thar na bearta sa ghealach. Mar atá arís faoi láthair. 

Nuair a bhí Kepler ar an ollscoil, bhí sé ag staidéar le hOllamh le matamaitic a raibh glactha aige le teagasc Copernicus faoin ghrian a bheith i lár na cruinne. Cé go raibh glacadh éigin, roimh raic Galileo, le Copernicus mar theoiric matamaitice sa saol Chaitliceach, bhí cosc air i saol Liútarach an sola scriptura a bhí i réim i Heidelberg. Mar sin féin scríobh Kepler aiste faoi conas mar a fheicfeadh breathnóir ar an ngealach reanna neimhe agus na réalta "socair" mar a tuigeadh an uair úd iad. (iad sin a bhfuil an cuma orthu go bhfuil ionad buan acu). 

Níor tugadh cead dó, ná do chara leis a bhí ina mhac léinn dlí, an tráchtas a chur i láthair na hOllscoile le plé. Choinnigh sé an aiste áfach agus d'fhorbair a rith a shaoil é. 

Ar mhaithe le raic a mhaolú neadaigh sé é i bhfráma scéal samhlaíoch, taibhreamh faoi mhac fhiachailleach ó Inse Tuile. Bíonn deis ag an mac dul chun na Danmhairge agus staidéar le Tyco Brahe. Nuair a fhileann sé ar an Íoslainn, foghlamtha i gcúrsaí réalteolaíochta, maíonn a mháthair go bhfuil an eolas céanna aici de bharr cumarsáid le deamhain. Cuireann sí fios ar deamhan ón ngealach (Levania, bunaithe ar an Eabhrais, sa scéal). 

Insíonn an deamhan do mac agus máthair conas a d'fhéadfaí duine a thabhairt go dtí an ngealach, agus nach raibh an turas oiriúnach ach do dhaoine fáiscthe seanga. Na Gearmánaigh ró bheathaithe, Spáinnigh oiriúnach. (Dhá chine a bheadh in iomaíocht i gcúirt na n-impirí Hapsburg, mar a raibh Kepler ina matamaiticeoir impiriúil). Agus seanmhná a bhfuil cleachtadh orthu ar eitilt ar ghabhair nó scuab thar a bheith oiriúnach... 

Ansin tugann an deamhain cur síos ar an ngealach agus mar a fheictear an domhan seo - Volva - uaidh. Agus reanna eile neimhe. Ar ndóigh, níl ach taobh amháin den ngealach a bhfuil radharc ar an ndomhain uaidh, agus dhá leath an éagsúla dá réir ar an ngealach. Shamhlaigh sé uisce agus neacha beo ar an ngealach, cé gur thuig sé an tionchar a bheadh ag an ngrian agus an domhan ar chúrsaí. Is cosúil freisin go raibh tuiscint éigin aige ar imtharraingt. 

Cé nár fhoilsigh Kepler an saothar lena bheo, bhí an lámhscríbhinn ag cúrsaíocht. Is cosúil go bhfuair daoine nach raibh mórán gean acu air seilbh air, agus bain míbhrí as tagairtí a shíl sé féin a bheith magúil. B'éigean dó, toisc gur maíodh na tagairtí a bheith dírbheathaisnéiseach, a mháthair a chosaint ó líomhaintí gurb fiachailleach í. Cé gur éirigh leis í a ghlanadh ón líomhaint, bhásaigh sí luath de dheasca na coinníollacha sa ghéibheann. 

Bhí Kepler beo i ré conspóide creidimh, níos leithne ná ceist Copernicus. Is cosúil go raibh sé cráifeach ach nár ghéill sé go hiomlán don seanteagasc ná don dteagasc nua. Bhí cairde aige, dlúthchairde, i measc Caitlicigh agus Liútaraigh araon - ach frídín an amhrais faoi mar sin féin. Chaill sé postanna de dheasca a sheasamh creidimh. 

Meabhraíonn a scéal nath dom - 

Viele, die ihrer Zeit vorausgeeilt waren, mussten auf sie in sehr unbequemen Unterkünften warten.

Stanisław Jerzy Lec

B'éigean do neart, a bhí chun cinn ar a ré, fanacht i lóistín sách míchompordach air. 

Scéal iontach spéisiúil scéal na heolaíochta ar thairseach an Nua aois, agus leithéidí Kepler lárnach ann. Agus corr bhreise sa scéal de bharr na conspóid reiligiúnach a bhí fite fuaite le polaitíocht agus ceisteanna na bprionsaí chomh maith le fealsúnacht agus eolaíocht. 

An fhilíocht mar liotúirge

Ó Bhíobla léirithe Julius Schnorr von Carolsfeld

Agus an foirm a thug Éabhlóid do leabhar filíochta Ailbhe Ní Ghearbhuigh á mholadh aici ag an seoladh, luaigh Máirín Nic Eoin an ribín chun d'áit a mharcáil, rud a thug gné liotúirgeach don leabhar, dar léi. 

Ritheann sé liom go bhfuil gné liotúirgeach le filíocht i dtólamh. Fiú murar moladh Dé nó achainí air atá díreach i gceist le gach dán, is iondúil gur ardú meanman atá i gceist le filíocht a reic. 

Agus is liotúirge sa chiall chúng neart den filíocht a mhair. Na Sailm nó Laoi na Laoithe, ba mar chuid de seirbhísí reiligiúnda iad a reic. Go leor den méid a mhaireann de filíocht Safó freisin. Nó dánta na Súfaíoch nó na hIndia a bhíonn ar bhlag Gabriel, abair.

Tá Saltair na Rann inár n-oidhreacht féin. 

Baineann filíocht le moladh Dé riamh anall, ach mar a phléigh C. S. Lewis, ní hionann sin is a rá nach bhfuil ann "ach" filíocht.

 An tslí

Tá sé ar fad romhainn
ar an tslí

Guím
go n-éireod gach lá le fonn
tabhairt faoi,

is mura bhfuil fonn féin orm
nach ngéillfead aon lá
don lagbhrí.

Turas na slí.
Lá amháin sa turas
iomlán mo ghuí.

Liam Ó Muirthile
Camino de Santiago
Dánta 

 

Tugann filíocht ardú meanman don reacaire agus don léitheoir agus don éisteoir. Tá gné liotúirgeach ann, gan amhras, agus bhí riamh. 

Aislingí agus tromluí máithreachais

Is follasach nach máthair mé. Tá an taithí sin, atá fréamhaithe sa cholainn, iata orm. Ar ndóigh is tuismitheoir mé, bhí mé i láthair nuair a rugadh mo chlann agus tá mo sheacht sháith clúidíní cáidheacha athraithe agam. Nílim dall ar imní agus áthas an chúram. Ach tuigim go bhfuil réimse taithí nach bhfuil agam. Tá blaiseadh de le fáil sa chnuasach seo Tonn Teaspaigh. Níl an foclóir critice agam chun cuir síos cruinn a dhéanamh air, agus ar aon nós is fearrde sibh go mór réamhrá léannta Daniela Theinová a léamh seachas mo chuid rámhaille.

 

Mhothaigh mise gur brionglóidí, imprisean atá sna dánta. Tromluithe uaireanta. Rudaí curtha as a riocht ag tuirse colainne nach bhfuil éalú uaidh agus manglam hormóin ag cúrsaíocht tríd an cholainn chun go mbeadh an mbean in inmhe dá cúram. Áthas agus sonas freisin a thagann le forbairt na clainne. Agus grá domhain. Dánta le filleadh orthu, agus línte agus meafar a scaipfear. 

 

Tá agus dánta eile i gceist leis an leabhar freisin. Ilghnéitheacht iontu ach roinnt de na comharthaí sóirt céanna bainteach leo. 

Tá dán fhada faoi Barcelona 1974 ann, taithí au pair. Tá soghontacht agus cúthail na mnaoi óige as iargúil Éireann léirithe go paiteanta ann, le mar a bheadh scuabadh éadrom péintearacht a thugann le fios go bhfuil pictiúir níos iomláine ann. 

Táim ag streachailt le m'easpa cumais cuir síos ar an taitneamh a bhain mé as an gcnuasach shaibhir seo. 

Ag seoladh an leabhair mhol Máirín Nic Eoin an leabhar féin mar earra, a cruth is toisí, an cló agus an dearadh, an ribín chun áit a mharcáil, léaráidí Kim Sharkey. Tacaím go tréan leis an moladh céanna. Luíonn an leabhar go deas sa lámh, agus rachaidh sé go deas i bpóca don té ar mian leis mám filíochta a bhlaiseadh ar a shiúlta. Mar is mar sin is dual filíocht a léamh - an leabhar a thógáil agus dán a roghnú de réir ala na huaire. Tá sin le fáil go flúirseach anseo. 

Tonn Teaspaigh agus dánta eile 

Ailbhe Ní Ghearbhuigh 

Éabhlóid 

Smaointe Fóinteacha

Tá an déagóir ana thógtha leis an leabhar seo as Béarla agus tháinig sceitimíní orthu nuair a chuala siad é bheith foilsithe as Gaeilge ag An tSnáthaid Mhór. 

Fuair siad deis é a cheannach (iad ar thaithí oibre san áit bhaolach sin, an Siopa Leabhar). Bhí siad ag tathant orm é a léamh. (Bhí an leagan Béarla caite i dtraipisí agam, ró dheacair peannaireacht a léamh). Mhaígh siad an pheannaireacht a bheith níos soléite san eagrán Gaeilge. Is dócha go bhfuil, mar bhí níos lú dua agam leis.

Is dóigh liom go ndeachaigh mé amú ar an gcéad léamh freisin agus mé ag súil le scéal, le plota. Níl a leithéid ar fáil anseo. 

Is amhlaidh gur bhreac Mackesy a chuid líníochtaí agus nathanna do na meáin shóisialta i dtosach, agus gur rogha as sin atá sa leabhar seo. Péarlaí gaoise cnuasaithe seachas scéal.

Cuid de ró nua aoiseach domsa. 

Ach tá na líníochtaí go hálainn. Uaireanta gan ach cúpla líne chun íomhá a mhúscailt. 

Leabhar le hamharc air anois is arís. 

Maidir leis an dteanga, dúirt an déagóir go raibh orthu corr leagan a lorg san leagan Béarla, ach níor sheas aon cheann ar leith amach. Measaim go bhfuil obair snasta déanta ag na haistritheoirí Máire Zepf agus Antain Mac Lochlainn. Agus gan amhras is earra álainn an leabhar, mar is dual don tSnáthaid Mhór.

An Buachaill, An Caochán, An Sionnach agus an Capall 

 An tSnáthaid Mhór

 Charlie Mackesy

ISBN 13: 9781912929252 

Verfassungspatriotismus

Tá neart caint ar na saolta seo ar athaontú an dá dlínse ar an oileán seo i Stáit amháin. Dhá ghrúpa, ar an mórgóir, a bhí in iomaíocht le chéile tráth na críochdheighilte. Tá an scéal imithe i gcastacht ó shin. Fágann céad bliain de thaithí éagsúil, cuid mhór de faoi chois ar bholg Stáit forlámhach Aontachtaithe, go bhfuil dearcadh agus meon an-éagsúil ag náisiúntóirí ó thuaidh.

Ní raibh sé riamh cuí braith, mar a rinneadh ó dheas, ar an gCaitliceachas Éireannach (nach ionann go baileach agus an Chaitliceachas Rómhánach!) mar bhonn don náisiún. De dheasca sotal a thug deis do lucht an oilc, agus de dheasca easpa soiscéalú tá an Eaglais i ndrochriocht. (Mar creidmheach tá dóchas agam go mbeidh athnuachan, ach mar chreidmheach freisin aithním gur aimhleas Stáit agus eaglais araon caidreamh ró dhlúth eatarthu).

Rinneadh faillí sa chultúr - teanga agus litríocht - a d'fhéadfadh a bheith ina chloch bonn do náisiún ina mbeadh áit ann don Protastúnach, Chaitliceach agus easaontóir.

Tá athrú mór tagtha ar chúrsaí le céad bliain anuas, agus ní trí dream atá abhus - Aontachtaithe, náisiúnaigh ó dheas, náisiúnaigh ó thuaidh. Tá athrú meoin agus iolrachas smaointe ina measc siúd a bhfuil a sinsir anseo leis na glúinte.

Agus tá fás follasach ar an inimirce. Feicim daltaí in éide scoile agus gach lí faoin spéir ar a gcraiceann. Caille na Moslamach. Comharthaí sóirt an iliomad cultúr. Chonaic baicle bé óg le déanaí i lár na cathrach, ag dul ag rince. Spleodar na hAfraice ina siúil damhsúil grástúil. (Scríobh Róisín Sheehy, mura bhfuil dul amú orm, dán faoi saoirse muiníneach an siúl céanna). 

Ach is é a chloisim á labhairt acu ná Béarla (faraor) na hÉireann. Éireannaigh iad, saoránaigh de chuid an Stáit seo. 

Caithfidh an stroighin lena ceanglaítear brící aon dlínse nua ar an oileán seo na saoránaigh uile seo, lena mianta agus a dtíolachtaí, a nascadh. 

San áit a bhfuil an Ghaeilge agus an chultúr láidir, tá sí tarraingteach do Éireannaigh nua. Creidim gurb é an ghníomh fónta mar sin ná an Ghaeltacht idir tíreolaíoch agus ideolaíoch - nó pé lipéad is fearr a oireann do phobail na Gaeilge lasmuigh den nGaeltacht oifigiúil a threisiú. Tá Deividas Uosis (sular mheall an Astráil) agus Franz Sauerland agus Andreas Palandri cloiste agam, ag caint go líofa as Gaeilge, compordach go maith in Iarthar Dhuibhneach. Tá neart daoine atá gníomhach i saol na Gaeilge lasmuigh den nGaeltacht oifigiúil a shealbhaigh í san nGaelscoil nó lasmuigh di. Is saibhride muid leithéid Úna-Minh Caomhánach (maith go leor, leathchos sa Ghaeltacht aici sin freisin) nó Ola Majekodunmi bheith inár measc. Nó leithéid Michal Měchura, a shealbhaigh an Ghaeilge mar dhuine fásta agus a chur á shaineolas ríomhaireachta chun fónamh don iliomad togra. Tá daoine thar lear freisin arbh fhiú iad a lua - Kevin Scannell, gan amhras. Agus níl ansin ach na daoine a bhfuil aithne nó eolas éigin agam orthu. Léiríonn siad agus daoine nach iad go bhfuil cultúr Gaelach fáilteach muiníneach tarraingteach. 

Creidim, ní hamháin go bhfuil áit don nGaeilge i mBunreacht nua, ach go bhfuil an Ghaeilge, an ceol agus an spóirt riachtanach. Ní éilíonn siad creideamh ar leith ná idé-eolaíocht ar leith chun pléisiúr agus tairbhe a bhaint astu. Is oidhreacht gach duine ar an oileán iad, cuma an míle, sé chéad, trí chéad, tríocha nó trí bliana ó shin a leag a sinsir nó iad féin cos uirthi. 

Creidim go bhfuil Bunreacht de dhíth orainn ina bhfuil teacht ag gach saoránach gan dua ar oidhreacht cultúrtha an oileáin tríd an chóras oideachais agus tríd cumainn. Creidim go bhfuil gá le dílárú radacach cumhachta - go mbeadh prionsabal na coimhdeachta i dtreis, eadhon go réiteofaí gach cheist chomh gar do na daoine atá ceangailte ann. Go mbeadh aitheantas, tacaíocht agus cosaint ag cearta an duine aonair, an teaghlaigh, an pobal bheag - agus modhanna chun fadhbanna a thiteann amach i ngach áit a réiteach go cóir. Saoirse an duine aonair maireachtáil ar a rogha dhóigh - ach gan cuir as do dhaoine eile. Tá sé sin deacair uaireanta! 

Ba mhaith liom go dtabharfaí droim láimhe don dlí coiteann agus córas cúirteanna a bhraitheann ar sáraíocht idir abhcóidí chun teacht ar an cóir. 

Measaim go bhfuil go leor le foghlaim ó thraidisiún dlí na Mór Roinne, ina bhfuil an breitheamh ina fhiosraitheoir seachas ina mholtóir. 

Ní saineolaí mé, ach sé mo thuiscint go raibh gnéithe de sin ag baint le dlíthe na mbreithiúna abhus fadó. Ach ar aon nós is i ngan fhios don dlí is fearr a bheith beo, agus ní gá gur faoin gcúirt a fhágfaí rudaí ach córas solúbtha tuisceanach riaracháin a bheith i gceist, agus cinntí á dhéanamh acu siúd ar gá dóibh maireachtáil leis na hiarmhairtí. 

Agus na saoránaigh a bheith dílis don mBunreacht, ag tógáil agus ag forbairt sochaí le chéile. Bunreachtghrá in áit mórtas treibhe, a níonn iarracht treibh an duine féin a chur os cionn gach dream eile, seachas dáileadh cothrom agus comhoibríoch acmhainní. 

Coróin saoil

Lch deiridh an leabhar deiridh -
Tiffany Aching & You

Comrádaí ollscoile measaim a chuir The Colour of Magic faoi mo bhráid, fadó, fadó. Ó shin i leith tá mé ag léamh agus ag cnuasach saothar Terry Pratchett. Is dóigh liom go bhfuil gach leabhar a bhaineann leis an Teascdhomhain agam seachas an dá cheann deiridh - Raising Steam (léigh mé cóip crua mo dheirféar, is fearr liomsa clúdach bog) agus The Shepherd's Crown. Tá dhá leabhar nach mbaineann leis an sraith sin agam - Nation agus Dodger. Léigh mé Good Omens fadó, agus chuir sé sin Neil Gaiman in aithne dom. Ón leabharlann a fuair mé cuid de na leabhair eile, nil gach uile leabhar casta mo threo. (Ní raibh mé chomh tógtha sin leis an Long Earth).

Is iomaí leabhar dá chuid a cheannaigh mé i siopa leabhar Aerfort agus a ghiorraigh turas gnó. (An siopa fuisce agus an siopa leabhar an dá áit a thaobhaigh mé i aerfort Cóbanhávan nuair a bhí mé ag taitseal chun na Sualainne cúpla uair in aghaidh na bliana!) Is iomaí leabhar atá athléite go minic agam.

Tá an greann chun tosaigh sna leabhair luaithe, ag spraoi agus ag séideadh faoi tróip na fantasaíochta. Ach fiú ansin, faoi súil géar aige ar an saol mar atá agus scathán dhíchumtha an aoir in úsáid go héifeachtach aige.

Sciar Terry Pratchett de mo L-spás

Gné é sin a chuaigh i ndoimhneacht le himeacht ama. Níorbh creidmheach é Terry Pratchett, de réir mo thuisceana, ach bhí creideamh láidir aige feictear dom i gcumhacht an duine coinsiasach an rud ceart a dhéanamh ainneoin na dúshláin. Tá meas agus bá agam do Commander Vimes, Granny Weatherwax agus Tiffany Aching. Is minic an BÁS ag dul de thruslóga fada cnámhacha tríd na leabhair agus ag nathaíocht. Ba nathadóir den scoth é Pratchett, agus tá cnuasach shaibhir de na nathanna sa The Annotated Pratchett File. (Uaireanta de bharr gan blas sasanach a bheith ar mo chluas inmhéanach, chaill mé cuid den ghreann - thóg sé i bhfad orm an t-imeartas focail i "The Rite of AshkEnte" a thuisicnt, abair).

Ba leitheoir agus taighdeoir leathan é, agus tá toradh roinnt den taighde béaloideas ar fáil i leabhair le saineolaithe - faoin eolaíocht agus an béaloideas. Is caint faoin eolaíocht sin a thug sé i gColáiste na Tríonóide lena chomh údair an t-aon uair a bhí mé ina láthair. Bhí sé chomh beoga nathaíoch sa bheatha agus a bhí sé ar phár. Más buan mo chuimhne, bhí sé cheana féin ag iomrascáil leis an ngalar ar ar thug sé an embuggerence - seargach i stoc na hinchinne. Mar sin féin, d'éirigh leis le cúnamh eagarthóirí agus cuntóir coinneáil air ag scríobh.

Giolc le Gráinne Ní Mhuilneoir a spreag mé le The Shepherd's Crown a cheannach agus a léamh faoi dheireadh, ar an Kindle. Cineál uacht atá ann, measaim; faigheann Granny Weatherwax bás ag a thús, agus caithfidh Tiffany Aching teacht i gcomharbacht uirthi; i saol atá ag athrú agus ag múscailt ceisteanna eile. (Tá scéalta Tiffany lonnaithe ar talamh chailce, agus díorthaíonn sé an ainm Tiffany ó Tír fo Thoinn; measaim gure é sin agus geas (recté geis) na Nac Mac Feegle an dá thagairt don nGaeilge aige.)

Táim buíoch don gcomrádaí ollscoile sin fadó, is saibhre mo shaol na leabhair seo a bheith ann, agus cé gur creidmheach mé féin tá go leor a n-aontóinn le Terry Pratchett faoi. Suaimhneas síoraí dá anam, agus go raibh an saol seo níos mó ná mar ba mhian leis í bheith!

Terry Pratchett le Luigi Novi, CC BY 3.0

Tír gan teanga, tír gan anam?

Ní maith liom manaí. Tuigim go bhfuil gá leo, gur féidir leo bheith éifeachtach chun scéal a scaipeadh nó slua a ghríosadh. Is dócha go bhfuilim ró-thugtha don anailís agus don céard-faoi-achas, agus don sea-ach-achas. Luaigh mé le déanaí nach maith liom an mana "Tír gan Teanga, Tír gan anam" a bhí chun cinn le linn an Lá Dearg le déanaí. Bhí sé i gceist agam breis léitheoireachta a dhéanamh sular scríobh mé an bhlagmhír seo, ach tá crúóga éagsúla orm faoi láthair agus níl fhios agam caithin a mbeidh an deis agus an fonn orm dul ag tochailt. Agus tá dhá grafaic foilsithe inniu ag Tuairisc.ie a léiríonn cuid den méid a bhí le rá agam go paiteanta:

Foinse

Is ait liom an cinneadh eagarthóireachta gan teanga ar bith a lua leis an mBeilg agus an Ostair; Tá dhá theanga sa Bheilg, leagan den Ísiltíris - Pléamainnis, agus Francis. Gearmáinis is mó a luaitear leis an Ostair. (Níl Ollainis cruinn i mo thuairim féin, b'fhearr Ísíltíris).

אַ שפּראַך איז אַ דיאַלעקט מיט אַן אַרמיי און פֿלאָט

a shprakh iz a dialekt mit an armey un flot

~ Max Weinreich

Canúint le harm ⁊ cabhlach is ea teanga 

(Nó státseirbhís sa lá atá inniu ann)

Mar a léiríonn an grafaic thíos, bíonn i bhfad níos mó ná teanga amháin á labhairt ar limistéar stáit Eorpach; fiú gan inmirce a chuir san áireamh. Tá an chás níos casta i Lár agus Oirthear na hEorpa ná san Iarthair - agus dáiríre tá cúrsaí in Éirinn thar a bheith simplí!

Foinse

Baineann sciar de na mionteangacha seo le náisúin bheaga a bhí ar an dtalamh i bhfad roimh teacht don stáit nua aoiseach. Baineann go leor eile le pobail ó náisúin amháin a bheith fágtha ar an dtaobh "mícheart" de theorainn nuair a bunaíodh na stáit atá anois ann. 

Maidir leis an mana "Tír gan teanga, tír gan anam" - luaitear leis an bPiarsach é (agus é canónach sa dioscúrsa dá réir!), agus is cinnte go bhfuil fírinne áirithe ann don náisúin Gaelach - a raibh a urlabhra féin nach mór caillte tráth a raibh an Piarsach ag scríobh. Tá go leor gaois san teanga - sna logainmneacha agus sa bhéaloideas; agus cailleadh neart de nuair a cailleadh an teanga. Baineann an léitheoireacht nach bhfuil déanta (fós) agam leis an scéal seo a rianadh siar - an comhthéacs ina raibh an Piarsach a scríobh a aimsiú, agus a thuiscint. Tá fhios agam áfach ón tús a rinne mé go raibh an Piarsach ag tógáil ar an máchnamh a bhí Tomás Daibhis a dhéanamh maidir leis an dteanga i dearbhú an náisúin don scarúnaí. Bhí Daibhís áfach ag tarraing ar smaointeoirí Gearmánacha - a bhí ag scíobh nuair a bhí lucht labhartha na Gearmáinise scaipthe thar líon mór mionstáit, le gaol scaoilte eatarthu. Aontachtaithe seachas scarúnaithe ab ea Herder agus Fichte - ach an tuiscint acu go raibh an teanga bunúsach don náisiúin. 

Baineann náisiúntacht le duine, mar a bhaineann teanga - ach ní gá ná beadh ach Náisiúntacht nó teanga amháin ag duine. Tógadh go dhá-theangach mé féin, agus d'fhoghlaim mé Gearmáinis ag thús mo dhéaga agus tá sí á labhairt go laethúil agam le tríocha bliain anois. Tá na teangacha uilig seo fite fuaite i m'fhéiniúlacht dá réir. 

Creidim go láidir i cearta teanga; creidim go  láidir go bhfuil dualgas ar an stáít i gcríocha as ar eascair teanga seasamh leis na cearta sin agus seirbhís a chuir ar fáil do lucht labhartha na dteangacha, a thugann spás don dteanga bheith beo agus forbairt.

Ach is le daoine a bhaineann cearta, ní leis an tír - agus creidim gur faoin duine féin glacadh lena oidhreacht (nó é a shéanadh). Na daoine le chéile i ndaonlathas a chinneann conas is ceart don stáít a gcearta a chuir chun cinn. Beidh siar agus aniar agus sárú i gcónaí ann - agus caithfear an tromlachas a sheachaint. Bíonn brú ar acmhainní, ar ndóigh, agus deacrachtaí eile. 

Tá gá le plé agus idirdhealú - agus cé go bhfuil mana fearacht Tír gan teanga, tír gan anam fiúntach agus agóid ar bun, tá sé ró shimplí nuair atá idirbheartaíocht ar bun.

Agus sin mo racht go n-uige seo. Seans go mbeidh mé ag filleadh ar an gceist má bhíonn deis agam níos mó leithéoireachta a dhéanamh - an Piarsach, Daibhís, Herder agus Fichte!

Laochas

Le Justus Sustermans - Foinse (ó; archive); féach freisin, Fearann Poiblí, Nasc

Andrea Sarti »Unglücklich das Land, das keine Helden hat!« 
Galilei »Nein. Unglücklich das Land, das Helden nötig hat.« 

Leben des Galilei (13. Szene). Bertholt Brecht

Duairc an tír, a bhfuil díth laochra uirthi!
Ní hea. Duairc an tír a bhfuil laochra de dhíth uirthi!

Cosaint an Stáit

Foilsíodh Tuairisc an Choimisiúin um Óglaigh na hÉireann (as Béarla, ar ndóigh) thart ar an am go raibh ionadaithe na n-iascairí ag plé le hAmbasadóir na Rúise d'fhonn inlíochtaí Rúiseacha a bhogadh as limistéar eacnamaíochta na hÉireann - rud a raibh rath air. Ar ndóigh bhí mé ciniciúil ag an am faoin "mbua" seo ag na hiascairí - bhfacthas dom gur chuir an scéal mianta na Rúise - gníomh buaileam sciath le haird a fháil - chun cinn níos fearr ná dá mbeadh an inlíocht tar éis dul ar aghaidh gan aird a tharraingt.

Anois agus ionradh fíochmhar á dhéanamh ar an Úcráin ag Rúis Phutin, tá mo chiniciúlacht treisithe. Tá drogall ag tíortha daonlathacha trúpaí a chuir i gcogadh ar bith de bharr a dtaithí léanmhar. Ach níl cluas Putin ag máithreacha saighdiúirí na Rúise - dá mbeadh sé de misneach acu labhairt amach fiú. 

Is síochánaí mé. Creidim go bhfuil fírinne domhain i nath Tucholsky 

Soldaten sind Mörder

Dúnmharfóirí iad saighdiúirí 

Ignaz Wrobel (Kurt Tucholsky): Der bewachte Kriegsschauplatz

Cuirtear oiliúint ar shaighdiúirí chun daoine a mharú agus a ghoineadh; tá trealamh acu nach bhfuil d'fheidhm aige ach é sin a dhéanamh go héifeachtach. Mar atá pléite san alt úd "An machaire catha faoi gharda" tá péas míleata ann go dtarlaíonn an dúnmharú ceadaithe; agus éinne a dhiúltaíonn an dúnmharú a chur i gcrích, bíonn a shaol féin i mbaol.

Mar sin féin aithním nach féidir déanamh d'uireasa cosaint an Stáit; agus uaireanta gur gá don gcosaint sin a bheith faoi airm. Tá méid áirithe den tuairisc léite agam, ach tá sé an-meamráiméiseach. 

Leagtar amach na dúshláin do slándáil an stáit, ag tarraingt ar an páipéar bán ar chosaint. Leagtar amach na fadhbanna reatha le pá agus coinníollacha atá ag fágáil an cabhlach go háirithe le longa nach féidir iad a chuir i bhfarraige ceal foirne. Leagtar amach trí leibhéal "uaillmhéine" - rudaí a fhágail mar atá, roinnt infheistíocht a dhéanamh, neart infheistíochta a dhéanamh chun go mbeadh an Stáit ar chomhchéim le tíortha beaga eile san Eoraip.

Níl aon sainmhíniú dlí ar neodracht na hÉireann; níl an Stáit páirteach go díreach in aon chomhghuaillaíocht míleata; tá leathchos ag an Stáit in ECAT tríd Páirtnéireacht don Síochán. Táimid fite fuaite sna NA go míleata freisin. 

Táimid ailínithe thar mar a bhí sna 1950í, de bharr an domhandaithe agus ár mballraíocht san AE. Ní dóigh liom, agus an saol mar atá go bhfuil aon dul as againn ach nascanna eacnamaíochta agus comhghuallaíochta a chothú le stáit eile - mar thír bheag bheadh muid ró lag i leith na hollchomhlachtaí atá ag rialú an Domhan cuid mhór. Tá an saol feabhsaithe go mór abhus de bharr ballraíocht san AE, ar thogra síochána ó thús é.

Luaitear roinnt bagairtí seachas cogadh san tuarascáil; agus roinnt feidhmeanna eile a dhéanann na fórsaí cosanta thar cheann an chumhacht sibhialta.

I gcás cuid acu ní fheicim gur gá go mbeadh fir armtha ina mbun. 

An rud atá de dhíth i gcás cibéarionsaí, mar shampla, ná innealtóirí agus saineolaithe ar féidir le córáis cuí a dhearadh. Mar i gcéanna i gcás éigeandála - tá macasamhail an Technisches Hilfwerk sa Ghearmáin de dhíth - ní gá go mbeadh fir armtha de dhíth. Mar an gcéanna tarrtháil agus cuardach.  Fiú radar, ní léir dom gur gá go mbeadh sé faoi chúram fir armtha. 

Ba cheart, dar liom, gach is féidir a dhéanamh le heagraíochtaí sibhialtach; póilíní armtha agus oilte mar an rogha deiridh más gá. 

Beidh cabhlach, aerfhórsa agus arm talún de dhíth chun críocha áirithe cosanta agus cosaint síochána faoi scáth na NA; ba cheart iad a bheith ann agus na hacmhainní cuí a bheith acu. Ach ba cheart gur "fir armtha" an réiteach deiridh ar fhadhb ar bith, nach mbaintear feidhm as go dtí go bhfuil gach réiteach eile teipthe.

Ach ba cheart an cheist a phlé agus polasaí ceart móide acmhainní cearta a bheith againn mar stáit.

Intleacht shaorga, intleacht dhaorga...

Alexa Steinbrück / Better Images of AI / Explainable AI / Licenced by CC-BY 4.0

Nuair a bhí Alan Turing ag obair ar fadhbanna ríomhaireachta sna 1950í chuir sé an cheist "An féidir le ríomhaire smaoineamh?". Ó tharla go bhfuil sé deacair sainmhiniú a thabhairt ar cad is smaoineamh ann, chuir sé ceist eile - Promhadh Turing - ar thug sé féin "Cluiche na hAithrise" air. 

Juan Alberto Sánchez Margallo - Test de Turing, CC BY 2.5, Nasc

Aidhm cluiche na haithrise ná fáil amach an mbeadh C in ann idirdhealú an duine nó inneall A agus B, ag braith ar cheisteanna scríofa agus freagraí scríofa amháin. Sé sin le rá, an cheist ná ní an féidir le hinneall "smaoineamh" ach an féidir a fhreagra a aithint thar freagra smaointeora daonna. Sa pháipéar céanna dúirt se an méid seo, agus é ag plé le hargóintí i gcoinne a thuairim:

Tugaimid féin freagraí míchearta ar cheisteanna ró mhinic chun go mbeadh údar againn bheith lúcháireach faoin laige céanna a bheith in innill. 

Anois, tá mé féin den tuairim nach bhfuil iompar ríomhaire - ag feidhmiú de réir ríomhchlár - cosúil le smaoineamh, Ach i bhfianaise meaisín fhoghlaim tá sé deacair a bheith cinnte; agus fiú le ríomhchlár, baineann an toradh siar fiú as an ríomhchláiritheoir féin uaireanta. Bhí cuir síos ag Turing ar ríomhaire a bheadh ag foghlaim - de bharr athraithe sna crua agus na bogearraí, agus go háirithe san méid sonraí atá ar fáil, tá dul chun cinn iontach déanta - mar sin féin ní dóigh liom go bhfuil tuar tagtha faoi thairngreachtaí dóchasacha Turing.

Ansin tá paradasca Moravec ann: (pléite anseo)

Tá sé measartha éasca iompar ar leibhéal duine fásta a bhaint as ríomhaire i tastáil éirime nó imirt taiplise; agus deacair nó dodhéanta scileanna linbh bliain d'aois a thabhairt dóibh i mbogadh nó braistint.

Agus Teoirim Tesler: (pléite anseo)

 Is ionann intleacht agus rud nach bhfuil déanta ag ríomhairí fós.

Baineann go leor den fhírinne i Teoirim Tesler leis an bhfíric gur gá an rud atá le déanamh ag ríomhaire a thuiscint go maith sular féidir ríomhaire a chuir á dhéanamh. Má tá algartam cinnte i gceist, níl intleacht. Go leor rudaí ar thograí "intleacht shaorga" iad i dtosach, ní fheictear éirim iontu nuair atá siad déanta. Tá an tuiscint sin ag athrú beagán faoi thionchar an meaisín fhoghlaim ar féidir é bhaint amach leis  an líon ollmhór sonraí atá dá chnuasach anois, agus an feabhas mór i gcrua earraí agus stráitéisí ríomhaireachta comhthreomhar. 

Maidir le promhadh Turing, tá rud le tabhairt faoi ndeara. Nuair a chruthaigh Joseph Weizenbaum an clár ELIZA, a dhéanann aithris ar síciteiripeoir Rogereach, baineadh siar as nuair a thosaigh daoine - a raibh fios maith acu gur clár ríomhaireachta a bhí i gceist - ag caitheamh leis amhail is do mba duine a bhí i gceist. Tá claonadh i ndaoine, ainneoin fios níos fearr a bheith acu, spreagadh agus tuiscint nach bhfuil ann a shamhlú lena gcuid uirlísí, ríomhairí go háirithe.

Tarraingíonn sin ceist na heitice anuas; agus rinne Isaac Asimov iarracht ina chuid ficsean rialacha a leagan síos - Trí Dhlí na Robaitice

1. Ní dhéanfaidh róbat dochar do dhuine; ná ní ligfidh sé dochar tarlú do dhuine trí fhaillí.
   
   
2. Géillfidh róbat do ordú ó dhuine seachas má thagann sé sin salach ar an gcéad dlí.
   
   
3. Caithfidh róbat a bheith féin a chosaint seachas má thagann sé sin salach ar an gcéad nó an dara dlí.

Ar ball chuid sé an náidú dlí leis, ag leathnú an chéad dlí go dtí an cine daonna i gcoitinne. Baineann go leor dá chuid ficsean leis an dteannas a chruthaíonn na rialacha seo agus an sárú a tharlaíonn mar sin féin. Is fráma tagartha úsáideach iad chun machnamh ar córais IS a bhfuil tionchar acu ar dhaoine.

Bíonn na Teicbhodaigh tugtha do chaint ar shaoirse IS agus a gcearta. Go minic is éalú as freagracht a ghlacadh d'iarmhairtí na córáis atá i gceist. Fiú má théann na torthaí thar tuisceana an dearthóra, is an dearthóir atá freagrach. Ní féidir freagracht morálta a leagann ar inneall. 

Tá tábhacht freisin le cad atá á fhoghlaim ag an IS as na sonraí, Braitheann sé sin go mór ar roghnú na sonraí ar lámh amháin, agus an t-eolas a chuirtear ar fáil don clár chun teacht ar thátal. Tá cásanna ann gur baineadh an tátal mícheart as sonraí - bhí fadhb ag Google Photos go rabhthas ag aithint daoine de shliocht na hAfraice mar Goraillí. Níl réiteach sásúil aimsithe ag Google ar an bhfadhb - is amhlaidh gur bhain siad Goraille agus roinnt téarmaí eile as réimse na freagracha inghlactha!

Tá go leor oibre déanta ag léithéidí an scoláire Abeba Birhane ar tacair mhóra íomhánna agus na deacrachtaí a bhaineann leo - go háirithe nuair atá siad cnuasaithe ón idirlíon oscailte leis na fadhbanna is eol dúinn bheith ann le claontuairimí agus brocamas atá forleathan ansin. Ceistíonn sí go háirithe an tionchar atá ag na córais IS ar phobail atá faoi mhí-bhuntáiste cheana. Gan trácht ar úsáid míchuí bunaithe ar eolaíocht lochtach - córais a mhaíonn gur féidir tátal a bhaint as aghaidh duine chun tréith éigin a aithint. Fiú an aithint féin, bíonn sé lochtach go minic agus tromchúiseach nuair a ghabhthar an duine mícheart bunaithe air. Rud a tharlaíonn níos minice do dhaoine as pobal mionlaigh. 

Aithníonn páipéar bán an AE faoin Intleacht Shaorga (EN, níl GA ar fáil - fós) go bhfuil sé tábhachtach go mbeadh muinín ag an pobal i táirgí IS. Tríd an Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí tá iarrachtaí déanta dul i ngleic le ceist an toilithe maidir le úsáid agus cruinnis sonraí pearsanta. Tá na comhlachtaí móra caiptileachas faire buartha faoi seo, ar ndóigh, mar go dtí seo is acu a bhí na sonraí agus a luach!

Tá infheistíocht agus costas mhór i gceist le forbairt crua earraí, córais agus bogearraí chomh maith le sonraí. Aithníonn leithéidí Google na ceisteanna eitice - ach mar bhagairt ar a mhúnla gnó. Bhris siad an taighdeoir Timnit Gebru - a bhí fostaithe acu chun cúrsaí eitice a fheabhsú - nuair nár thaithin a cuid torthaí taighde leo agus nach raibh ar a gcumas iad a mhúchadh. Tá sí tar éis foras neamhspleách a bhunú - DAIR chun dul i ngleic leis na ceisteanna seo.

Tá gné eile bainteach le taighde IS ó thús - an claonadh áibhéil a dhéanamh maidir leis an méid is féidir a bhaint amach. Mar thoradh ar seo, mealltar airgead - stáit trath dá raibh - chun tabhairt faoin dtaighde. Ach nuair a theipeann ar na geallúintí is féidir go ndéantar an maoiniú a ghearradh go tobann. Tharla a leithéid faoi dhó cheana, tugadh "Geimhreadh IS" ar an dtoradh. Níl leithéidí DARPA chomh fláithiúil agus a bhíodh do thaighde nach bhfuil sprioc cinnte gearrthrémhseach i gceist leis. Ach uaireanta bíonn foinsí príobháideacha níos fláithiúla - agus níos lú beann acu ar cheisteanna córa agus eitice. Agus ar ndóigh is ag fónamh do na hinfheisteoirí a bheidh na taighde agus na torthaí.

Caithfear an Coimpléasc Borg a chuir san áireamh freisin. An tuiscint - soiscéalach beagnach - nach féidir cuir i gcoinne na teicneolaíochta, ar rud dearfach i gcónaí é, más fíor do lucht an Bhorg!

Níl aon cheist ach go bhfuil buntáistí móra tar éis teacht as an taighde IS, agus gur mór an chabhair é i réimse áirithe. Ach tá dochar tar éis teacht as freisin - réamhchlaonta á bhuanú agus cuma na heolaíochta oibiachtúla á chuir ar leithcheal agus claontuairim.

Bímis airdeallach!

Crothla agus Cnámha

Murach alt le Máirín Nic Eoin An prós cruthaitheach agus an éicichritic san eagrán speisialta aeráide de Comhar, ní bheadh fhios agam go raibh an t-úrscéal seo scríofa ag Torlach Mac Con Midhe. Tá a  chuid aistí léite agam, agus lón machnaimh bainte astu.

Tá an machnamh sin mar bhunús leis an úrscéal seo. Lonnaithe sna sléibhte, in aimsir na Clochaoise. Fear feasa an reacaire, fágtha ina aonar áfach mar go bhfuil an chuid eile den treibh tar éis teitheadh ó dheas de dheasca go bhfuil an geimhreadh ag leanacht ar aghaidh ar feadh na blianta. 

Tugann an reacaire síor ar bhóithre na smaointe muid, é ag machnamh ar a shaol, ar an seanchas a d'fhoghlaim sé óna mháistir, ar turas a thóg siad chun dul i gcomhairle le mná feasa miotasacha. 

Tá an teanga agus an tseanchas fite fuaite tríd an insint. Bíonn an fear feasa ag cíoradh agus ag machnamh ar an méid atá feicthe aige agus foghlamtha aige, ag scagadh agus ag cíoradh de réir mar a chuireann sé lena thaithí. 

Tá an insint réalaíoch don gcuid is mó, ach tá gnéithe osnádúrtha - nó b'fhéidir gur i samhlaíocht an reacaire atá siad.

Tá tionchar ann - mar atá rianaithe ag Mac Con Midhe i suíomh atá curtha ar fáil aige mar thaca leis an leabhar - ag seanchas na nGael, na Gréagaigh, bundúchasaigh Mheiriceá Thuaidh agus an Astráil, agus go háirithe ag pobal labhartha na Rómainise, a bhfuil cónaí ar Torlach ina measc, ar an insint. An uilíoch san rud áitiúil, tionchar an dúlra ar an duine.

In am ina bhfuil an dúlra ag athrú - mar gheall ar an duine agus an coimhthíos idir duine agus dúlra, tá na smaointe a phléitear agus a spreagtar tráthúil. 

Tá sonraí faoin leabhar agus breis eolais le fáil tríd an suíomh https://crothla7cnamha.wordpress.com/

(Ón leabharlann a fuair mise é!) 

An léirmheastóir mé?

"D'fhreastail" mé le déanaí ar seoladh an tsuímh "Scríbhneoireacht Éireannach na Linne Seo" - togra de chuid COBÁC agus MoLI. Rogha de céad saothar le nócha hocht údair atá ann. Fuair dhá saothar an duine ó Doireann Ní Ghríofa agus Eilís Ní Dhuibhne bheith istigh ar an mbonn go saothraíonn siad an dá theanga.

Tá aon ceann déag de shaothar Gaeilge sa rogha, maille ceithre cheann dá theangach. Ionadaíoch go maith.

Bhí an ócáid féin ana dheas, agus léigh ceathrar sleachta as a gcuid saothair. Emilie Pine as a haistí cuimhne, Peadar Ó Guilín oscailt pléascach a úrscéal uafáis d'aosánaigh, Michelle Gallen as a úrscéal féin agus Anna Heusaff as Scáil an Phríosúin. Ceithre saothair an-éagsúil, ceithre údar le cumas mealladh lena bhfocail agus a léamh.

Tá an suíomh féin snasta, éasca leabhair a aimsiú de réir catagóirí loighciúla nó bliain foilsithe.

Tá eolas faoin leabhar, tagairt uaireanta ón údar, agus nascanna le hagallaimh, léirmheasanna agus a leithéid.

Uaidh sin teideal an mhír seo. Chuir sé iontas - agus alltacht go pointe - orm go bhfuil an blag seo luaite go minic mar foinse léirmheasa do na saothair i nGaeilge.

Cinnte, má tá leabhar léite agam agus má thaithin sé liom, roinnfidh mé an taitneamh sin anseo. Ach ní mothaím go bhfuil údarás agam. Ní scoláire litríochta mé. Is craosléitheoir mé. Is aoibhinn liom leabhair, agus is breá liom an t-aoibhneas sin a roinnt. Ach ní mothaím go bhfuil scil ná údarás agam.

Is dóigh liom gur léargas é ar easpa léirmheastóireacht - nó deacracht teacht orthu - go bhfuil an bhlag seo luaite chomh minic.

(Is annamh léirmheas diúltach anseo, ar fáth sách simplí. Mura dtaithníonn leabhar liom, ní deirim faic. Tá eisceachtaí ann, uaireanta cuirtear leabhar chugham chun léirmheas a dhéanamh air. Sa chás sin, tabharfaidh mé mo thuairim ionraic air. Ach de ghnáth, go háirithe i gcás leabhar Ghaeilge, is mian liom go dtaitneodh sé liom. Tharlódh mar sin go bhfuil mo bhreith bog. Baineann mo phost lae le lochtanna a lorg agus a aimsiú. Tá gá le cothromaíocht san saol - is féidir le duine éirí searbh de bharr síor tóraíocht lochtanna. Feiceann súil ghlas saol glas.)

Aguisín ag eascairt as plé ar Twitter :

Tá aon tuairim a thugaim ar an mblag seo ionraic, go bhfios dom. Ach go minic má tá tuairim diúltach agam, ní thugaim in aon chor é. I gcás léirmheas nó trácht a iarrtar orm, tabharfaidh mé iomlán mo thuairimí idir dearfach agus diúltach. Más mise a roghnaigh an leabhar i siopa nó leabharlann, nó má fuair mé mar bhronntanas é, agus murar thaithin sé liom, de ghnáth ní deirim faic anseo. 

Aguisín 2: an pointe a bhí i m'intinn, ach a fheicim anois nár luaigh mé, ná go bhfuil, dar liom, ról níos leithne ag léirmheasanna. Ba cheart do chritic cabhrú le scríbhneoirí barr feabhais a bhaint amach - ní hamháin an scríbhneoir atá faoi chaibidil (chuige sin tá eagarthóirí ann) ach freisin scríbhneoirí eile agus go háirithe ábhar scríbhneoirí. Ní dóigh liom go bhfuil an cumas ionamsa an chineál sin critic chothaitheach a thabhairt.