Etiopia

	Republica Democratica Federal d'Etiopia; የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ; Ityop'iya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik
(En detalle)	(En detalle)
	Lema nacional: n/d
	Himno nacional: Whedefit Gesgeshi Woude Henate Ethiopia
	Situación d'Etiopia
Capital; • Población; • Coordenatas	Addis Abeba; 2.757.730 (2005) ; 9°1' N 38° 44' E
Mayor ciudat	Addis Abeba
Idiomas oficials	Amharico
Forma de gubierno President; Primer ministro	Republica federal ; Mulatu Teshome Wirtu; Haile Mariam Desalegn
Independencia; • Calendata
Superficie; • Total ; • % augua ; Mugas ; Costas	Posición 26ena; 1.127.127 km² ; 0.7 ; 5.311 km ; 0 km
Población; • Total; • Densidat	Posición 16ena; 78.529.836 (2008); 60 hab/km²
PIB (PPA); • Total (2008); • PIB per capita	Posición 62ena; US$ 84.299 millons; US$ 1122,93
Moneda	Birr (ETB)
Chentilicio	Etíope
Zona horaria ; • en Verano	MSK (UTC+2) ; MSK (UTC+3)
Dominio d'Internet	.et
Codigo telefonico	+251
Prefixo radiofonico	9EA-9FZ, ETA-ETZ
Codigo ISO	231 / ETH / ET
	Miembro de: ONU, UA

A Republica Democratica Federal d'Etiopia (en amharico ኢትዮጵያ, Ityop'iya, en guiés ኢትዮጵያ, en oromo Fereralawa Dmokratawa Repabliikii ItiyoPiya) ye un estau d'Africa oriental. Muga a l'ueste con Sudán; a lo norte con Eritrea y Chibuti; a l'este con Somalia y a lo sud con Kenya; dende la independencia d'Eritrea en 1993, o país no tien salida a la mar Roya. D'antis mas se clamó Abisinia.

A superficie d'o país ye de 1.127.127 km², con una población de 2.757.730 habitants (2005), y una densidat de población de 2,45 hab/km². Ye lo segundo país d'Africa por a suya población dezaga de Nicheria y lo deceno por a suya superficie.

A capital d'o país ye la ciudat d'Addis Abeba. Politicament, o país ye una republica federal, estando l'actual president Mulatu Teshome Wirtu y l'actual primer ministro d'o país Haile Mariam Desalegn.

Etiopia estió lo segundo país d'o mundo en fer d'o cristianismo la suya relichión oficial, dimpués d'Armenia. Sindembargo, estió lo primer lugar en recibir exiliaus de relichión islamica provenients d'Arabia, y asinas tamién bi ha en o país una important población de relichión islamica.

A ciudat mas poblada d'o país ye la suya capital, Addis Abeba, con arredol de 2,5 millons d'habitants, pasando d'os 100.000 habitants atras 9 ciudaz, y d'os 200.000 nomás que la ciudat de Dire Dawa.

Cheograficament, o país s'estendilla en un altiplano central, con altarias de 1.800 dica 3.000 metros, con bellas tucas que plegan dica los 4.620, como por eixemplo lo Ras Dashen, que ye asinas a maxima altaria d'o país. Addis Abeba, situada a 2.400 metros d'altaria, ye considerada la capital de mayor altaria d'o mundo. En iste altiplano tienen a suya naixencia bellos ríos, como lo Nilo Azul, una d'as brancas d'o río Nilo, que tiene lo suyo naixedero en o laco Tana.

Etiopia ye considerada como la cuna d'a Humanidat, y ye amás o puesto a on se i trobó a Lucy. Ye, chunto con Kenya, o país a on s'han feito as troballas arqueolochicas d'hominidos mas antigos.

A civilización etiopica, con a civilización de l'Antigo Echipto, ye a mas antiga civilización africana, con centros historicament tan importants como lo reino d'Aksum. A livel internacional, Etiopia estió miembro d'a Sociedat d'as Nacions dende 1923, sinnó la Declaración d'as Nacions Unidas en 1942 y estió uno d'os 51 países fundadors d'a Organización d'as Nacions Unidas. En Addis-Abeba se troba tamién a seu d'a Unión Africana (Haile Selassie estió uno d'os prencipals promotors, cuan se clamaba OUA, Organización para la Unidat Africana), y tamién ye a seu d'a Comisión Economica ta Africa (CEA).

Historia

Ta mas detalles, veyer l'articlo Historia d'Etiopiaveyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]]veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]]veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

A Prehistoria

Seguntes as excavacions arqueolochicas, a rechión d'Etiopia ye una d'as mas antigas pobladas en a Prehistoria por l'homo sapiens, y ye posible que en sía lo suyo lugar d'aparición, antis d'a suya ezpansión enta d'atros lugars. Tamién bi ha chacimientos arqueolochicos con restos d'Hominidae, como lo mas conoixiu, Lucy (clamau asinas por una canción de The Beatles, "Lucy in the Sky with Diamonds"), trobada en 1974, d'una edat de 3,18 milions d'anyos. Hue los restos de Lucy se troban en o Museu Nacional d'Addis Abeba, chunto con os restos de l'Ardipithecus kadabba descubiertos en 2001 por l'antropologo etiope Yohannes Hailé-Sélassié.

Primeras citas historicas

Bi ha pocos datos historicos de l'actual territorio d'Etiopia, que ye facil que fese parte d'o clamau país de Punt entre lo 3000 aC y lo 1000 aC y d'o reino de D'mt en os sieglos IX-VIII aC.

Sindembargo, os oríchens historicos de l'actual Etiopia se troban en o reino d'Aksum, naixiu arredol d'o sieglo II aC d'os contactos comercials y d'as luitas con l'Antigo Echipto, en o norte de l'actual Etiopia. Aksum ye o primer gran estau conoixiu de l'Africa negra, cun una población cosmopolita orichinaria d'a propia Etiopia, d'o sud d'Arabia u de l'Antiga Grecia, y tamién con población d'orichen chudieu.

O cristianismo

En o sieglo IV bels misioners cristianos bi facioron plegar o cristianismo, que se convertió en a relichión oficial d'o reino.

O reino d'Aksum perdió parte d'o suyo esplendor cuan plegoron os musulmans enta Echipto, a fins d'o sieglo VII, y a suya expansión enta o sud por a val d'o río Nilo.

O Imperio d'Etiopia

En o sieglo XII plegó enta lo trono la dinastía Zagwe y comencipió la renaixencia d'o país. En 1270 prencipió con Yekuno Amlak o reinau d'a clamada dinastía salomonica (autoproclamata descendient de Menelik I, rei en o sieglo X aC), fundadora de l'Imperio d'Etiopia, que reconquerió parte d'os territorios perdius a mans d'os musulmans, dica lo sieglo XVI.

En 1527 bi habió una guerra santa entre musulmans y cristianos, con a victoria d'os musulmans d'Ahmed Ibn Ibrahim Al-Ghazi, soldán de Harar, y la redota d'os cristianos de David II d'Etiopia, encara que iste recibió l'aduya d'os portugueses. Sindembargo, en 1543 fue redotau Ahmed Ibn Ibrahim Al-Ghazi en una batalla en o laco Tana. encara que deixó un país enronau.

A meyaus d'o sieglo XVI plegoron enta Etiopia los misioners d'a orden d'a Companyía de Chesús, que convertioron a lo catolicismo a l'emperador Susenyos en 1621, encara que isto fació que bi hese perturbacions, dica plegar enta una autentica guerra civil, rematada con l'abdicación de Susenyos en favor d'o suyo fillo Fasilidas, que forachitó a los chesuitas en 1633.

L'aislamiento

En os sieglos XVII-XVIII a capital d'o país fue tresladada enta la ciudat de Gondar (1635) por Fasilidas, prencipiando asinas un periodo d'aislamiento internacional d'o país, que d'antis mas heba teniu contactos diplomaticos con Portugal y con atros países europeus.

Dende meyaus d'o sieglo XIX prencipió lo final de l'aislamiento d'o país, con os emperadors Teodoro II, Chuan IV y Menelik II.

O colonialismo europeu

Haile Selassie emperador d'Etiopia de 1930 dica 1974, que estió lo zaguer emperador d'o país.

Etiopia ye l'unico país d'Africa que en os sieglos XIX y XX no quedó sosmeso a lo colonialismo d'os países d'Europa, y mantién a suya independencia dende muitos sieglos; asinas, as tropas etiopes de Menelik II redotoron a lo Regio Esercito italiano en a batalla d'Adua (1 de marzo de 1896), mientres a Primera Guerra italo-etiope.

Sindembargo, bi habió una excepción, un periodo d'ocupación militar por a Italia faxista de Benito Mussolini entre 1936 y 1941. Dimpués d'a redota d'o Regio Eserzito italiano por l'exercito britanico, reforzau por tropas d'a Francia Libre en 1941, mientres a Segunda Guerra Mundial, o país recobró la suya independencia.

Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, o Negus (o emperador Haile Selassie) recuperó lo trono, con a redota d'os faixistas italianos.

Derrocamiento d'a monarquía

En 1974 bi habió un golpe d'estau d'ideyas marxista-leninistas, que derrocó a Haile Selassie y a la monarquía y proclamó la republica, con un sistema politico de dictadura en rechimen de partiu unico, dirichiu por Mengistu Haile Mariam. Bi habió dimpués d'atros golpes d'estau y una situación de crisi politica por as condicions climatolochicas, a cual cosa s'agravó con a guerra contra los independentistas eritreus.

En 1991 bi habió un golpe d'estau trunfador, y en 1992 se'n independizó Eritrea.

En 1994 s'adoptó una Constitución y un sistema politico democratico, anque en 1998 esclató una guerra con Eritrea.

Politica

Divisions administrativas

O territorio d'Etiopia se troba dividiu en cuatre livels administrativos, estando istos de mayor a menor: rechions, zonas, districtos y kebele, amás de dos municipios a livel federal, Addis Abeba y Dire Dawa.

Rechions d'Etiopia

As rechions d'Etiopia se creyoron en l'anyo 1992, ta substituyir a las antigas priovincias; encara que bellas d'as nuevas rechions se corresponden territorialment con una d'as antigas provincias, no se tracta en absoluto d'administracions equivalents. D'atra man, existen dos municipios con un ran administrativo equivalent a lo d'una rechión, Addis Abeba y Dire Dawa. Existen un total de 12 rechions, creyadas como indica la Constitución etiope de 1995 seguntes criterios etnolingüisticos.

As rechions d'Etiopia actualment son:

Amás bi ha tamién dos ciudaz con un estatuto equivalent a lo d'una rechión, que son:

Addis Abeba.
Dire Dawa.

Zonas d'Etiopia

As zonas son as divisions administrativas de segundo livel d'o país, en substituyido a las antigas "awrajja"; nuevament, encara que muitas d'as nuevas zonas ocupan o mesmo territorio que una d'as antigas "awrajja", no se tracta de divisions territorials equivalents. Bellas ciudaz son consideradas dreitament como zonas. Amás ye difícil conoixer exactament cuantas zonas existen, en haber diverchencias en as fuents documentals estatals oficials etiopes, pero se tracta d'arredol de 62.

Districtos

Os districtos ("woreda") son as divisions de tercer livel d'Etiopia, con organos de decisions esleyius por os "kebele" u divisions de cuarto livel. Todas as ciudaz d'o país se consideran como perteneixents a iste livel administrativo. D'atra man as suyas formas, composicions y poders son variables en pendendo d'a rechión a la que perteneixcan.

Kebele

As kebele (u "mu") son as divisions mas baixas d'Etiopia, responsables de dar a los suyos ciudadanos os servicios mas basicos.

Esporte

Etiopia en os Chuegos Olimpicos.

Referencias

↑ (de) Das aktuelle Buch der Allgemeinbildung. 550.000 Daten und Fakten. 10.000 Einzelthemen, Bertelsmann Lexikon Institut, 2003, ISBN 3-577-13530-1, p. 612 - 675.
↑ (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).

Vinclos externos

Se veigan as imáchens de Commons sobre Etiopia.

Estaus d'Africa

¹ Parcialment en Asia. ² Parcialment reconoixiu u en disputa

Datos: Q115
Multimedia: Ethiopia / Q115

[1] (de) Das aktuelle Buch der Allgemeinbildung. 550.000 Daten und Fakten. 10.000 Einzelthemen, Bertelsmann Lexikon Institut, 2003, ISBN 3-577-13530-1, p. 612 - 675.

[DACC-2] (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).

[1]

[2]